Біздің бүгінгі кейіпкеріміз – әдебиеттанушы, филология ғылым­дары­ның PhD докторы, ғалым Қарлығаш Әубәкір.
Қарлығаш Әубәкір, ғалым: Алаш – қазақ дүниетанымының мәйегі

Бір жылдары ай­тыстың төрінде жүрген, көрерменнің сүйіктісіне айналған ару бұл өнерден кіндігін үзіп, ғылымға, ұстаздыққа бет бұрды. Ғылымда да осал емес: Жүсіпбектей Алаш арысын зерттеп, мол мұраға кенеліп жүр. Оның зерттеулері Аймауытов аудармаларына ар­­налған. «Алашты тану – қазақы дүниетанымның босағасын аттау» деп бі­­летін ғалыммен біздің әңгімеміз де осы тақырыпта өрбіді. 

– Қарлығаш, ғалым ретінде Жүсіпбек Ай­мауытұлы тақырыбын көп зерттеге­ніңіз­ді білеміз. Ақын, жазушы Нұржан Қуан­тайұлы да бұл тақырыпты біраз зерт­теп-зерделеген еді. Докторлық дис­сер­та­ция жазу барысында ол кісінің зерт­теу­леріне де көз жүгірткен боларсыз. Бұл та­қырып неге қызықтырды? Сіз бағын­дыр­ған шың, яғни Жүсіпбек шыңы туралы не айтар едіңіз?

– Алаш тақырыбы – интеллектуалды әлеуеті аса зор, моральдық, этикалық, эс­­­тетикалық таным тұрғысында аса көр­кем, тамыры терең қазақ дүние­та­ны­мы­ның мәйегі. Алашты тану – қазақы дү­ние­танымның босағасын аттау деген сөз. Қа­зақты тану – өзіңді тану. Сондықтан бұл тақырыпқа неге қызықтым деген сауал­дың ең түпкі жауабы – өз бол­мы­сым­ды танығым келді. Бұл – бір.

Екіншіден, қазақ ақыл-ойының ин­тел­лектуалды әлеуетін көр­се­тетін тұл­ғалар – Алаш қайраткерлері. Олар­дың ғұ­мырнамасы, насихат сөздері, тағылым-тәрбиесі, аналитикалық қа­рым-қа­бі­леттері адам баласын таң­ғал­дырар феноменалды құбылыс. Қай-қай­сысын алсаңыз да, жіті зерттесеңіз, бір-бір аңыз, бегзадалық болмысымен ерек­шеленетін ірі тұлғалар. Кесек-кесек ой­лары, сөзсаптаулары, ой-танымдары, мінез ерекшеліктері – бүгінгі біздерге һәм үлгі, һәм ескерту. Сондықтан Алаш та­қырыбына неге келдің деген сауалдың тағы бір жауабы, Алаш қайраткерлерінің өміріне тамсанып, Алаш идеясына деген ішкі қызығушылығым шығар. Өзім сүйе­тін Әлихан, Ахмет, Міржақып, Шәкәрім сынды асылдардың ішінде менің ғы­лымхәл зердемнің ашылуына себеп бол­ған тұлға – Жүсіпбек Аймауытұлы. 

Ғылыми жетекшім алаштанушы ға­лым, филология ғылымдарының док­торы, профессор Дихан Қамзабекұлы Жү­сіпбек Аймауытұлының аудар­ма­ла­рын зерттеуді ұсынғанда кібіртіктеп ба­рып келіскенім есімде. Қорыққаным бар, именгенім де бар. Бірақ ең алғаш Жү­сіпбек Аймауытұлының аудармалары то­лыққанды жинақталып, сараланып, мо­нографиямды шығарған кезде, бір тың­ғылықты іс бітіргенімді түсініп, қуан­ғаным да рас. Сол үшін де Құдай Та­­­ғалама шүкір деймін. Себебі Алаш та­қы­ры­бы мені көп өсірді, тәрбиеледі. Алаш де­се, көңіл ауаным ерекше екенін жа­сыр­май­мын. Ұстаздарым Тұрсын аға Жұртбай, Ди­хан Қамзабекұлы, сондай-ақ өзіңіз атап өтк­ен Нұржан Қуантайұлы, Рахымжан Тұ­рысбек т.б. ғалымдардың еңбектерімен әри­не таныспын. Құрметтеймін. Еңбек­тері­не бас иемін. Маңдай терлері бастарына бақ болса деп тілек айтамын. Негізі, Алаш та­қырыбы – адамды тез есейтетін тақырып. 

Ал Жүсіпбек шыңы туралы сөз қоз­ға­сақ, бұл шыңды бағындырған жоқпын. Бір­ақ құбылама айналдырдым. Себебі ба­ғындырдым деген сөз барлық сырын, қы­рын ашып болдым деген кезде ғана ай­ты­ла­тын шығар. Аймауытұлы жазып кеткен адам жанының сырлары, сезім иірімдері, көңіл толқыны әлі толыққанды ашылған жоқ. Оның психологиялық иірімді берудегі жазушылық шеберлігі бір бөлек, психолог-жантанушы ретіндегі сауаттылығы таң­ғал­дырады. Сүйсініп оқимын. Там­санып оқи­мын. Ойланып, зер салып оқимын. Әр сөзі, әр ойы, кейіпкерінің әрбір қимылы сон­дай шынайы, сондай астарлы, жасан­дылығы жоқ. Сонысымен қадірлі, соны­сы­мен қымбат. Әсіресе, адам жанының сы­рын тануға бар күш-жігерін жұмсап жат­қан ХХІ ғасырда психологизм мәселесі тіп­ті де өзекті болады. Ал қазақ проза­сын­дағы психологизмнің атасы – Жүсіпбек Ай­мауытұлы. Еш қаймықпай, адам пси­хо­логиясының (жанының) сырын, ішкі қа­бат­тарын шебер суреттейтін жазушы ре­тін­де атауға болатын классик.

Шекспирден тәржімалаған шығармасы табылған жоқ

– Бұл тақырыпта біз білмейтін жаңа­лық­тар көп болды ма? Ол кісінің бұрын еш жерде жа­рияланбаған аудармаларын тапқа­ныңызды білеміз. Оған қалай қол жет­кіз­діңіз? 

– Жүсіпбек Аймауытұлының жиыр­ма­дан астам аудармасы бар. Қырдағы қазақ ба­ласы әлем өркениетімен танысса деп, әде­биет классиктері Джек Лондон, Ги Де Мо­пассан, Рабиндранат Тагор, Конрад Бер­кович, Руми, Фердинанд Дюшен, Пуш­кин, Чехов сынды жазушылардың шы­ғар­маларын қазақ тіліне тәржімалады. Қа­зақ баласының оқу-білімге деген ықы­лас-пейілін оятқысы келді. Қазақ баласы ғы­лымға ден қойып, зейін салса деді. Сол ар­манның жетегінде күні мен түнін шы­ғар­машылыққа, аудармаға арнады. Әр ау­дармасы Алаш идеясымен өрілген, адал­дық, адамдық ұғымдарын ұлықтаған, адам ба­ласының жан иесі екендігін ұғын­ды­ра­тын философиялық мәндегі туындылар де­сем артық айтқандық емес. Мысалы, Фер­динанд Дюшеннен тәржімалаған Ж.Аймауытұлының «Дәмелі» атты аудар­масы – тағдыры тас-талқан боп, көшеде қаң­ғырып өлген бейшара әйелдің траге­дия­сы ғана емес, қатыгез, әділетсіз, арсыз қо­ғамның ұсқынсыз жиіркенішті жақ­та­рын астарлап суреттейтін ғажап аударма. Бет-аузы кір қожалақ, балалардың «диуана қа­тынға қараңдар, диуана қатынға қараң­дар» деп тас лақтырып, ақыр соңында ау­ру­ханада өлген диуана әйел кезінде сы­қылықтаған күлкісімен бозбала біткенді елі­тіп, өзіне қаратқан сұлу да ақылды Дә­мелі емес пе еді? Шығарманың атауы қан­дай? Тамилла деген қыздың атын Дәмелі деп аударып, тағдырдан, бақыттан дәме­лен­ген адамның бейнесіндей Дә­мелі деп атағанынан-ақ жазушының тап­қырлығын, талғам кірпияздығын аңғаруға болады. Маң­дайдан ұрып, естен тандырар тағдыр соқ­қысын әр шығармасына өрнек­теп са­ла­тын, әр сөзін ишарамен, емеу­рін­мен астарлап айтатын Жүсіпбек Аймауы­тұ­­лы­ның табылмаған, Всеволод Ива­­­­новтан, Шекспирдан тәржімалаған аудармалары бар. Мәтіндері әлі табылған жоқ. Тек, ке­зін­­де Смағұл Сәдуақасұлына берген анке­та­ға жауабында қай шығармаларды қайда жі­бергені, басқаны, жариялағаны туралы мә­ліметті жазып қалдырған. Өкінішке қа­рай, бұл күнде біздің қолымызға әлі тиген жоқ. Біздің зерттеу жұмысымыздың нәти­жесінде архив қорынан табылып, ғылыми айналымға енгізген шығармалар деп, мы­на шығармаларды атай аламын: С.Чуй­ков­тан аударған «Тау еліндегі оқиға», К.Бер­­­­ко­вичтен аударған «Тұқым», П.Дудо­ров­тан аударған «Молла Румидың кітап жа­зуға қалай кіріскені» аудармалары. Со­нымен қатар 1990 жылы «Парасат» жур­на­лында С.Дәуітұлының әзірлеуімен жарық­қа шыққан Ф.Дюшеннен алған «Дәмелі» романы мен бүгінге дейін Ж.Аймауытұлы­ның барлық шығармалар жинағынан қалыс қалған, 1918 жылы 19 маусымда «Абай» журналында жарияланған В.Гюго­дан аударған «Бейшаралар» атты тәржімасы және «Күдіріс» атты төл шығармасы ғы­лы­ми айналымға қайта енгізілді. Сондай-ақ осыған дейінгі жинақтарында төл шы­ғар­масы ретінде жарияланған «Күмәжнек» (Әмиән) әңгімесі Чеховтың «Бумажник» ат­ты әңгімесінің аудармасы екендігі дә­лел­деніп, жазушының аудармалар қорына қо­сылды. Менің негізгі ғылыми жұмысым, ау­дармалардың хронологиясын жасап, са­нын, сапасын айқындау болатын. Әр ау­дар­ма мәтіннің түпнұсқа авторы кім, ті­ке­лей аударды ма, сатылы аударма ма, ау­­­дар­ма мәтіндердің идеялық-көркемдік ерекшелігі қандай, қалай аударылған, тағы сол сияқты сұрақтардың төңірегінде жұмыс істегенмін. 

Әрқайсысының өз құбыласы бар

– Қазіргі жүсіпбектанушылардың әлі де атқара алмай отырған кемшін тұсы бар ма? Оларға жетпей тұрған не нәрсе? 

– Бүгінгі алаштанушы, жүсіпбектанушы ға­лымдардың әрқайсысына бас иемін. Зор құрмет. Кемшін тұсын айтпаймын, айтуға хақым жоқ деп те есептеймін. Айтарым, бә­ріміз Жүсіпбек Аймауытұлын зерт­те­ге­німізбен, әрқайсысымыз әр қырынан зерт­тейміз. Мысалы, 2011 жылы шыққан биб­­­­лиографиялық көрсеткіш негізінде Ж.Аймауытұлына қатысты 15-тен астам дис­сертация жұмысы жазылып, 500-ге жуық мақала жарық көрген. Алайда бұл зерт­теу жұмыстарының бірі Ж.Аймауы­т­ұлы­ның жазушылық шеберлігін анықтауға ба­ғытталса, енді бірі тарихи тұрғыда баға беру мақсатында қайраткерлік болмысын та­нуға бағытталған. Енді бірі оның дра­ма­тур­гиясын зерттесе, тағы бір ғалымдар Ж.Аймауытұлының биографиясын ғана зерт­теуі мүмкін. Мысалы, менің негізгі зерт­теу нысаным – тек қана аударма мә­тін­дер. Әлбетте, жазушының ғұмыр­на­ма­сын, төл шығармаларын, публицистикасын қа­­­раймын, бірақ негізгі зерттеу нысаным – аударма. Сондықтан алаштанушы, жүсіпбек­танушы ғалымдардың өзі зерттеу аясында кей кездері бір-бірімен сараптама бары­сын­да өзара қиылыспаса, негізінен әрқай­сы­сының өз құбыласы бар. 

– Жазушының «өз атына» қайтарылмай қалған еңбектері бар ма?

– Табылмай жатқан еңбектері бар. Тал­дан­бай, бағасын ала алмай жатқан ең­бек­тері бар. Жазушының классикалық туын­ды­ларын толыққанды қолдана алмай жат­­қан жайымыз бар. Ал «өз атына» қайта­рыл­май деген сөз, өзге біреудің еншісінде кет­кен шығармалар деп түсініп отырмын, мұн­дай мәліметті естімедім. Мысалы, ау­дар­малары төл шығармасы ретінде жа­зы­лып кеткен немесе Дюшен деген тұпнұсқа авторының аты «Дюма» деп қате жазылып кет­кен кездер болды. Негізі, бізге алдағы уа­қытта Жүсіпбек Аймауытұлының ака­демиялық толыққанды шығармалар жи­на­ғын шығару керек. Публицистика, дра­ма­тургия, аудармалары, төл шығармалары т.б. бар­лық материалдарды жинақтап, 10 том­дық етіп шығарса, алаштану және жү­сіп­­бектану бағытында істелген жақсы жұ­мыс болар еді.

Ар, ұят, адалдық дейтін қастерлі ұғымдармен кіндік байлаған

– Қазақ әйелдері туралы зерттеулер жа­сап көрдіңіз бе? ХХ ғасыр басындағы қа­зақ әйелінің бейнесі туралы не айтар едіңіз?

– ХХ ғасыр басындағы қазақ дала­сы­ның хал-ахуалын танытатын көптеген ар­хив материалдарымен Семей архивінде та­ныстым. 1919-20 жылдардағы қиын ке­зе­ң­дерде азық-түлік пен отын сұраған ха­лыққа қаржы жоқ деп, «День отмены ка­лы­ма» және «Международный женский де­нь 8-марта» мерекелеріне арнайы қаржы бө­ліп, қазақ даласындағы қыз-келін­шек­тер­дің құқығына, орамал шешуіне қатысты ар­найы іс-шаралар ұйымдастырғанын, тап­сырма бергенін оқып, таңғалғаным рас. Бұл ХХ ғасыр басында аса үлкен ауқымда жүр­гізілген «Раскрепощение женщин в Цент­ральной Азии» саяси идеологиясының жұмыс нәтижесі екені белгілі. Бірақ бұл та­қырып менің білуімше, толыққанды зерт­телген жоқ. Себебі бұл тақырыптың өзі екіұш­ты. Бір жағынан, баласы қырқынан шық­пай жатып жұмысқа шығатын Кеңес өкіметі кезіндегі қазақ әйелі жұмыс күші ретінде пайдаланылды. Сондықтан оның орамалын шешіп, көйлегін шалбарға ауыс­тыру тек сыртқы форманың ауысуы емес, астарында үлкен идеология бар. Сонымен қатар қазақ қыздары ең алғаш кітапханаға кіруге петиция жазып, шымылдықтың артында бөлек отырса да, дәл осы саясат не­гізінде оқу-білімге бет бұрды. Тым қатты шиырланған мұндай тақырыпты талдау үшін асықпай қарап, зерттеу қажет. Сон­дықтан бұл тақырыптың ой қорытындысын ХХ ғасыр басындағы демография, қазақ әйелдері немесе саяси-әлеуметтік мәсе­ле­лерді зерттеп жүрген антрополог, әлеу­мет­танушы, психолог, этнограф ғалымдарға қал­дырғаным дұрыс болар.

– Қоғамда әйел теңдігі туралы біржақты жазылып келді. Зерттеуші ретінде сол тақы­рыпты қайта жазар болсақ, қандай шын­дық­қа оралар едік?

– Әйел теңдігі тақырыбының өзегі та­ным мен мәдениет ұғымдарының қарама-қай­шылықтарына әкеледі. Себебі әйел тең­дігі мәселесімен қатар, психология, дү­ниетаным, ұлттық таным, менталитет, де­мократия, дін, философия, жаһандану дей­тін ең күрделі ұғымдардың түп түйін­де­рін шешіп, түсіндіріп барып, «қазақ қоға­мын­да әйел теңдігі дегеніміз не және қажет пе?» деген ұғымдарға аяқ басуға болатын шы­ғар. Біз патриархалды қоғамда өмір сүре­міз. Біздің танымымызда ислам дінінің не­гізінде енген әйел бейнесі мен жауын­гер­лік кезеңнен қалған рух еркіндігінің қа­рама-қайшылығы бар. Бұл – таным ішіндегі антонимдік сезімдер шайқасы мен бі­летін ең күрделі тақырып. Әзір, шама жет­пейтін зерттеу саласы деп есептеймін. Бі­рақ субъективті өз пікірімді айтар бол­сам, рухани-моральдық ұстанымдар адам­ды жынысына, жасына, нәсіліне қарап бөлмейді. Адалдық, әділдік, ар, ұят, обал, сауап деген сакралды мәндегі ұғымдар жал­пыадамзаттық құндылық ретінде әс­петтеледі. Демек, ер адам мен әйел адам­ның ары, ұяты, намысы һәм ожданы әртүр­лі болмайды. Өз басым, жан иесі ретінде адамға ғана емес, жануар мен өсімдікке, жалпы жаратылысқа зор құр­метпен қарау қажет деген ұстаныммен өмір сүргенді жөн са­наймын. Менің фило­софиям – ар, ұят, адал­дық дейтін қастерлі ұғымдармен кіндік байлаған. Шама жетсе, адам боп туып, ке­мінде адам боп өмір сүргенге не жетсін! Ал әулиелікке жетсем деп, тақуалықпен ғұмыр кешетін жандарға ықылас та, пейіл де ақ. Сондықтан бұл өмірдегі ең ұлық жаратылы­сы ретінде адамды адам ретінде бағалау және оның болмысын дұрыс тану қажет деп есептеймін. «Әйел адам ер адаммен тең бола ала ма? Тең болу дегеніміз – табиға­ты­на, жаратылысына қарсы шығып, ауыр тірлікке араласу ма әлде нәзіктігін сақтау ма?» деген сұрақтармен шиырлана береді. Сондықтан зерттеуші ретінде әйел теңдігі тақырыбын қайта қарау қажет болса, ең бастысы, адам деген жара­тылысты зерттеу­ден бастау қажет деп айтар едім. Адамның жа­ратылыс болмысын таныған кезде, нә­сіл, жыныс, жас, деген ұғымдардан гөрі ме­­­тафизикалық кате­горияларға негіз­дел­ген рухани-моральдық ұғымдар алға шыға бас­тайды.

– Біз «қазақ қыздарына қайран қалатын­дай» өзгешелік неде деп ойлайсыз?

– Қазақ қызының сұлулығы – ар-ұ­я­тын­да, сабырында һәм ақыл-парасатында. Жал­пы, жаратылыста, әр адамның бойын­да құдайлық илләһи нұр бар дейді. Сол нұр әр адамның бойында ерекше қасиет болып көрінетін сыңайлы. Мен осы тұжырымға, шы­нымды айтсам, сенемін. Бір адамда Құ­дай Тағаланың «әс-Сабр», сабырлық сипаты болса, енді бір адамда «Қуддус», адалдық сипаты көрініп тұрады. Адам өзін-өзі танып һәм адами қасиеттерін сақтау үшін адалдық жолынан таймаса, жүзінен әрі таймай жылы лебі сезіледі. Сондықтан «қа­зақ қыздарының өзгешелігі неде?» де­ген сұраққа жауап берместен бұрын, қазақ қы­зы да өзге ұлттардың қызындай жара­ты­лыс иесі екенін атап өткім келеді. Ал жаратылыс иесі ретінде, хәкім Абай атамыз «Тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен оз­бақ» дегеніндей, адам баласы адам­шы­лығымен ғана ерекшелене алады деп ой қо­рытар едім. Нәпсі тыйып, жүрек тыныш­ты­ғын тапқан шын адам күллі адамзатқа қа­дірлі болмақ. Құдай Тағаламыз қазақтың қы­зын да, ұлын да осындай ойлы жан­дар­дан қылса деген тілек бар.

– Әңгімеңізге көп рақмет!

Әңгімелескен Гүлзина БЕКТАС