Екеуі бір арнада біте қайнасып жатыр. Екі өнердің де ескегін есіп жүрген талант көп. Кейіпкеріміз Медғат Өмірәлиев – жұртшылыққа «Тар заман» фильміндегі Әлихан бейнесімен танылған актер. Н.Жантөрин атындағы музыкалық драма театрының көркемдік жетекшісі әрі кино актерімен сұхбатымыз өнер әлемі жайында өрбіді.
Режиссерлер еркіндікті жақсы көреді
– Медғат аға, өнердегі алғашқы қадамыңыз театрдан басталды. Алматы облысында туып, жоғары білімді де осы қалада алғаннан кейін ат басын Маңғыстауға бұрудағы себеп не?
– Иә, туған қалам мен қызмет етіп жүрген қалам бір басқа. Екеуі еліміздің екі шеті. Еліміздің батыс аймағына бетбұруымның себебін сұрасаңыз, айтайын. 2003 жылы оқуды аяқтамай тұрып, бізге Еңбек сіңірген қайраткер, Маңғыстаудың құрметті азаматы, театр режиссері Нұрнияз Мұханов пен көркемдік жетекшісі Гүлсина Бақытжанқызы біз оқып жүрген оқу орнына келіп, Рахилям Машурова мен Әубәкір Рахимовтың курсындағы екі топты қосып, бізді Ақтауға жұмысқа шақырды. Оқып жүрген кезде «Хабар» телеарнасына дубляжға жаңадан жұмысқа кірістік. Әрі сол уақыттың өзінде Алматы қаласындағы біраз театрдан ұсыныс түсті. Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрына шақырды. Бірақ бүкіл курс киелі Маңғыстауға кететіндерін көріп, біз де көштен қалғымыз келмей, не болса да көшпен бірге жүріп көрейік деп шешім қабылдадық. 4 жыл бірге оқыдық, бір-бірімізге бауыр бастық. Содан бері Маңғыстаудағы Н.Жантөрин атындағы музыкалық драма театрының қабырғасында жүрміз.
– Иә, осы театрдың басшысы әрі бас режиссері болған Гүлсина Мирғалиева бір жылдай бұрын Астанадағы Қ.Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрына көркемдік жетекші қызметіне шақырылып еді...
– Қазір театрымызда нақты белгіленген режиссер жоқ. Өйткені өзіңіз білетіндей, бас режиссеріміз, бұрынғы басшымыз Гүлсина Бақытжанқызы Қаллеки театрының көркемдік жетекшісі қызметіне ауысты. Біз қазір режиссер іздестірудеміз. Келетін режиссерлер жоқ емес. Бірақ сол келгендердің барлығының бірден сұрайтыны пәтер, басқа да әлеуметтік жағдайды жақсартуға арналған дүниелер. Бүгінде облыс басшылықтарымен театр ұжымына керекті пәтер сұрап, кадр толтыру мәселелерімен айналысып жатырмыз. Егер облыс басшысынан осы сұранысымызға жақсы жауап алып жатсақ, театрымызға белгілі бір бекітілген режиссер келеді деген ойдамыз. Ал қазір біз режиссерлерді сырттан шақыруға мәжбүрміз.
Көп режиссер бір театрға байланғысы келмейді. Оны мойындау керек. Өзі қалаған театрға барып, қойылым сахналағысы келетіндей еркін жүргенді қалайды. Шынында, бүгінде режиссерлердің басым бөлігі осындай талапты ұстанып жүр. Осыған байланысты біз көбіне көп басқа мемлекеттен келетін режиссерлермен тығыз жұмыс істеп жатырмыз. Мәселен, Ресейден келген саха елінің режиссері, «золотая маска» иегері Сергей Потапов қойған «Бернарда Альбаның үйі» спектаклі мен Әбіш Кекілбайұлының «Шыңырау» қойылымы әлі күнге дейін көрермен сұранысына ие болып отыр. Талғат Теменовтің Шыңғыс Айматовтың «Жәмила» повесі желісімен қойған спектаклі бүгінге дейін репертуарда тұр. Әр сахналануында көрермен ағылып келіп жатады. Одан бөлек, Фархад Молдағалидың бізге қойған «Менің атым Қожа» қойылымына көрерменнің сұранысы артқанын жасыру мүмкін емес. Режиссер Мұрат Ахмановтың «Бір түп алма ағашы», Гүлсина Мирғалиеваның режиссерлігімен шыққан «Әлиханның аманаты» спектаклінің билеттері онлайн сатылымда-ақ тез өтіп жатыр.
Әртістерге қосымша табыс керек
– «Режиссерді іздеп жатырмыз» дейсіз. Ал актерлер жағы қалай? Кадр тапшылығы байқала ма?
– Оқу орнында жүргенімізде ұстаздарымыздың айтатыны: «Өнер жолы – ауыр жол. Елден озбайсың, елден қалмайсың, елмен қатар жүресің. Бұл – абырой мен қошеметке, елдің ықыласына бөленетін мамандық». Бүгін біз де жастарға осыны айтып жүрміз. Қазір театрымызда 45 актер бар. Бұлардың ішінде 6-7-еуі осы театрдың іргетасын қалағандар. Басым көпшілігі – жас буын. Маңғыстаудағы театрдың жетістігіне, актерлердің шеберлігіне бұрыннан қызығып жиі келеді. Бұл құбылыс жұмыс процесінің тоқтаусыз ілгері жүріп отыратынына тікелей әсер етеді. Біздің театрдан болашағын көріп келген жастардың кеудесінен итермей, құшақ жая қарсы аламыз.
Бүгінгі күні әлеуметтік желіде бір-ақ сәтте жұлдыз болудың мүмкіндігі көп қой. Кейбіреулер тіпті оны табыс көзіне де айналдыра алады. Н.Жантөрин атындағы музыкалық драма театрының әртістері де театр шеңберінде ғана емес, кино, жарнамада да танымалдыққа қол жеткізіп келеді. Бір жағынан бұл бүгінгі күннің басты талабына айналып кеткен. Мұнымен театрда берілетін жалақы мардымсыз демеймін. Киноға бет бұрғысы келетіндердің бетін қаққым келмейді.
Бұрын осы театрда актер болып жүргенімде бұрынғы басшылар қандай жобаға шақырту алсам, қуана келісім беретін. Қазір де біздің театр әртістеріне киноға түсуге ұсыныс түсіп жатса, жолын байламай, жіберуге тырысамыз. Егер театр актерлері кинода, жақсы жобада бой көрсетіп жатса, бұл театрға жаңа көрермен тартады. Солар ойнаған спектакльді іздеп келетін көрермен көбейеді.
– Кино актерінің жауапкершілігі бір бөлек, театрдың көркемдік жетекшілігінің салмағы өз алдына. Сізге батпандай ауыр салмақ салатыны қайсысы?
– Кино әлемінің де өзіндік ауыр салмағы бар, бұл жердегі ең маңыздысы – жауапкершілік. Көгілдір экранды дүйім жұрт көретіндіктен салмағы ауыр. Әсіресе, өмірде болған кейіпкерлерді сомдау қиынға соғады. Өйткені көзі көрген адамдар, олармен жете таныс дос-жарандары кейіпкердің мінезі мен жүріс-тұрысын, сөз саптауын сізден көруі керек. Сондықтан менің кино әлемінің жауапкершілігі мол деп отырғаным. Бұл әрбір актердің бойынан табылуы керек қабілет. Ал театрда көркемдік жетекші қызметінің салмағы киноға қарғанда ауыр. Өйткені театр – тірі өнер, бұл өнердің бүкіл әлемін жасайсыз. Әрбір әртістің сахнада өзін ұстауы, сөйлеу мақамы, бір цехтерге деген жауапкершілік тағысын тағы көркемдік жетекшісінің мойнында тұрған міндет. Театрды көштен қалдырмай репертуарын, көрермен сүйсіне қарайтын қойылымдармен толықтырып отыру да тікелей көркемдік жетекшіге байланысты. Бірақ кино мен театрды екіге жарып қарастыруға болмайды. Өнерде екеуі егіз ұғым.
– Белгілі актер Бекжан Тұрыс ағамыз да бір сұхбатында «Қазіргі актерлер мақтауға үйренгені соншалық, сын көтере алмайтын дәрежеге жетті» деп айтқаны бар. Өзіңіз сынды қалай қабылдайсыз?
– Әрине, сөзіне толықтай қосыламын. Біздің буын мен қазіргі буын немесе оқуын енді аяқтайтын буынның көзқарасы, өнерді бағалауы әртүрлі. Сын айтсаң расында, көңіліне алып қалады, ренжиді немесе ашылмай қалатын тұстары да кездеседі. Өзім сынға келгенде сынбайтын адаммын, ұстанымым – осы. Өйткені өнердегі сын өсіреді. 4 жылдық оқуымызда ұстазымыз Әубәкір Рахимов осыны құлағымызға құйып өтті. Бар айтары – «сынсыз актер түзелмейді, біріншіден, сынды дұрыс қабылдау керек». Сын арқылы өзіңді түзейсің, қамшылайсың. Сахнадағы актерге сын айтылмағаннан қорқу керек деп түсінемін. Егер маған сын айтылмай қалса, «образым көзге түспей қалды-ау, дұрыс ойнай алмай қалдым» дегендей көзқарас қалыптасады.
Әлихан аяғымнан тік тұрғызды
– Белгілі театр және кино сыншысы Әшірбек Сығайдың «Ғылыми лабораториялардағы кез келген тәжірибелердің жүзеге аса бермейтіні секілді, әртістердің де кез келген жұмысы төрт аяғынан тік тұрып кете бермейді» деген сөзі бар. Сізді аяғыңызға тік тұрғызған қай рөліңіз? Кино ма, театр ма?
– Бақытыма орай театрда да, кинода да Әлихан Бөкейханның рөлі мені халық арасында танымал етті. Яғни, Н.Жантөрин атындағы музыкалық драма театрының сахнасында Нартай Сауданбекұлының «Әлиханның аманаты» деген спектакльде Әлиханның рөлін сомдаған едім. Бұл рөл мені кино әлемінен көрінуіме жолдама берді. Осы спектакльден кейін киноға түсуге шақыру түсті. Осылайша, кинода алғаш Әлихан Бөкейханды сомдадым. Сұрағыңыздан кейін ойыма бірден оралғаны – мені театрда да, кинода да актер ретінде аяғыма тік тұрғызған Әлиханның рөлін ойнағаным.
– Қорқыт, Жәңгір хан, Әлихан. Осындай жекелеген тұлғалар туралы рөлді, сүйікті образдарды сомдау, фильмдегі қадау-қадау рөлдерді алып шығу көп актерге бұйыра бермейді. Көрермен ірі тұлғаларды сіздің образыңыз арқылы танитын кезде қандай жауапкершілік аласыз?
– Кино саласында сомдаған рөлдерімнің көбі, өзіңіз айтпақшы, тарихи тұлғалар бейнесі. Тарихи тұлғаларды сомдау өте қиынға соқты. Шыншыл өнер тек шындықты көрсетуді мақсат етіп тұрады емес пе? Кітап бетінен оқыған адамға ойындағы кейіпкерді көрсете аламын ба деген үрей туады. Бар жігерімді салып алып шыққан рөлім оларға ұнамаса ше? Бірақ менің образымды өзіне жақын қабылдаған көрермен пікірінен кейін арқамнан ауыр жүк түскендей сезім кештім. Оның ішінде көпке таныс «Тар заманда» Әлихан Бөкейханды сомдаған кезде, көрермен біле бермейтін қулықтардың біріне бардым. Сталинмен кездесетін сахнасында айтар сөзімді қазақша жаттап, дайындықпен барып едім. Алайда дәл сол жерінде қазақша мәтінді орысшаға аударып, орыс тілінде сөйлеуімізді айтты. Уақыт болса өтіп жатыр, үлгеру үшін қулыққа көштім. Орысша мәтінді қағазға жазып, жан-жаққа іліп, кадр сыртында жүргендерге ұстатып, айтып шыққан едім. Бұл сахнаның сәтті шыққанынан көп көрермен мұны байқамайды. Айтайын дегенім, актерге шешім қабылдау мен ұтқырлық қай жерде де керек.
– Комедия жанрынан да таса қалмайтын шығарсыз? Мұндай жанрда сізді сирек көреміз...
– Мүмкін. Бірақ кинода болмаса да, Н.Жантөрин атындағы музыкалық драма театрында комедияны жиірек сомдаймын, комедияны өзім ойнағым келеді. Өйткені комедияға жаным жақын, комедияны жақсы көремін. Шынымен-ақ комедия жанрындағы киноға түсіп көрмеппін. Алдағы уақытта комедия жанрындағы жобаларға шақырса екен деген ой бар. Мүмкін болашақта комедиялық кинода да бой көрсетемін деген ойдамын.
Қазір киноға түсуге 1-2 ұсыныс келді. Әлі нақтыланбағандықтан ойнайтын рөлім мынау деп айта алмаймын.
Тәртіп барда кемшілік болмайды
– Талант та – сарқылатын дүние. Ол сарқылмас үшін көп еңбек ету керек. Образ жасау үшін ойлылық, актерліктің қыр-сырын жетік меңгеру талап етіледі. Актер ғылымға жақын бола ма? Осы тұста тәлімін берген ұстаздарыңыз туралы да сыр шертсеңіз.
– Ешқандай ізденіс жасамай, кітап оқымай, шетел театрларын барып көріп тұрмасаң талант сарқылады. Ол үшін көп іздену керек, көп оқу керек. Жоғары 4 жылдық оқуда тәлім берген Әубәкір Рахимов инсценировка жасауды үйретті. Бұл театрда ең керек нәрсе. Расымен, өнер адамдарының көбі, көбі емес бәрі ғылымға жақын білімпаздар. Осы ұстазымыздың оқымаған кітабы жоқ шығар. Әлі есімде, бірде тобымыздағы студенттер бірігіп, ағайымыз оқымаған кітапты өзіміз оқып келіп соның мазмұнын сұраймыз деп шештік. Сонда 4 жылдың ішінде әрқайсысымыз неше түрлі кітап оқып, әр кітаптан сұрақ қойсақ, ұстазымыз еш жерден сүрінген жоқ, барлығына мүдірмей жауап береді. Ағаймыздың оқымаған кітабы жоқ, оны сырттай «ходячий энциклопедия» деп атап кеттік. Одан кейін театрда болатын қойылымның көбі бір шығарма желісімен түсіріледі. Ол сахналанғанша актерлік құрамның бәрі сол туындымен танысып шығуы керек. Яғни, қай кезде де актердің қолында кітап жүреді. Білімге, оқуға жақын болуы бір жағынан мамандықтың талабы шығар.
– Қазіргі театрда қойылымның сапалы болуы көркемдік жетекшінің жұмысына тікелей қатысты. Бірі көңілден шықса, бірі сын көтермейді. Сіздің қойылым кезінде актерлерге қоятын талаптарыңыз қандай?
– Театрда қойылатын репертуардың, спектакльдердің бәрі көркемдік жетекшіге байланысты екені белгілі. Сынға ұшырамау үшін актер барын салу керек, ойындағысының бәрі физикалық қозғалысы арқылы көрінеді. Менің актерларға қоятын ең бірінші талабым – дикция, шыққан әрбір сөзі көрерменге жетуі керек және актер сыр-сымбатына ерекше мән беруі керек. Олардан сахнада сомдайтын образына шынайылықты талап етемін. Ол үшін тәртіп бірінші орында. Тәптіппен жасалған дүние кез келген кемшіліктердің азаюына ықпал етеді.
– Театр деген ғажап өнердің ішінде жүргеніңізге біраз болды. Сіздің түсінігіңізде өнерге адалдық деген не? Түйгеніңіз не?
– Театр – ғажап ұғым, бұл сұрақтың жауабы өзінде тұр. Ғажап маман, ғажап кәсіп. Өнер, сахна арқылы ақын-жазушылардың ұрпаққа мұра етіп қалдырған шығармасын сахна арқылы өскелең ұрпаққа жеткізесің. Сондықтан киелі сахнада бір мамандыққа байланбайсың, бұл жер кез келген мамандықтың ұстанымын, кейпін көрсетеді, адамның ішкі эмоциялық толғаныстарын шығарады, қоғамның айнасы бола алады. Егер көрермен қойылымнан өзіне керегін ала алса, күткенін көрсе – театрдың жетістігі. Бұл жолда бір кісінің «шаңы» шықпайды, ауызбіршілікті талап ететін өнер түрі болғандықтан, сіз «мен» түсінігін ұмытуыңыз керек. Міне, өнерге деген адалдық.
– Әңгімеңізге рақмет!
Сұхбаттасқан
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ
ҚЫСҚА-НҰСҚА:
• Күнделік не қойын дәптеріңіз бар ма?
• Жоқ.
• «Заманауи спектакль» қандай болуы керек?
• Заман өзгергенмен, мәселе өзгермейді.
• Ұстанатын қағидаңыз қандай?
• Еңбек ету!
• Рөлге дайындық кезіндегі ритуалыңызды айтсаңыз...
• Сахна алдындағы тыныштық, артикуляциялық жаттығулар, психикалық тыныштық.
• Театрды айқындайтын үш сөз айтыңызшы...
• Өнер, Даму, Тәртіп.