Өмір сүру ұзақтығы артып, туу көрсеткіші төмендеген сайын еңбек нарығы, денсаулық сақтау жүйесі және зейнетақы қорларына түсетін салмақ та еселене түспек. Халықаралық зерттеу ұйымдарының мәлімдеуінше, бұл үрдіс, әсіресе кейбір мемлекеттерде ерекше қарқынмен жүріп жатыр.
Қартаю мәселесі – уақыт өткен сайын өзекті бола түсетін ғаламдық сын-қатер. Әлем елдері бұл құбылысқа әртүрлі жолмен бейімделуде. Бірақ бір нәрсе айқын: демографиялық өзгерістерге бейжай қарау мүмкін емес, өйткені бұл қоғамның барлық саласына әсер ететін, ұзақмерзімді шешімдерді талап ететін маңызды мәселе. Мысалы, соның салдарынан еңбек нарығында теңсіздік туындап, бейнетінің зейнетін көретін шақта қарияларымыз жұмыс орнын іздеуге мәжбүр бола бастады.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, соңғы екі жыл ішінде Қазақстанда жұмыс істейтін зейнеткерлер саны 45,1%-ға өскен. Былтырғы жылдың қыркүйегінде 298,5 мың қазақстандық қария жұмыспен қамтылған. Бұл 2022 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 92,7 мың адамға артық. Оның өзін сала-салаға бөлер болсақ, 119 мың адам, яғни 39,9%-ы ауыл шаруашылығында, бестен бір бөлігі саудада, ал 16,2%-ы білім беру және денсаулық сақтау саласында жұмыс істейді.
Зейнетте жалғасқан «бейнет»
Статистика көрсеткендей, мұндай қарт қазақстандықтардың саны екі жыл ішінде экономиканың барлық салаларында өсті. Айырмашылық динамикада ғана. Мысалы, құрылыс, мемлекеттік басқару, қаржы секторында жұмыс істейтін зейнеткерлер саны 3 есе, көлік және логистика саласы, сауда, әлеуметтік салаларда 2 есе көбейген.
Еңбек нарығында егде жастағы азаматтардың өзіндік орны бар. Олардың ең үлкен тобы зейнетке шыққан және 65 жасқа дейінгі жандардан құралған, ал сирек кездесетін санат – 85 жастан асқан жұмысшы қариялар. 2023 жылы осы топтағы 700-ден астам ата-әжелеріміз жұмысын жалғастыруы көңілімізге қаяу ұялатып отыр. Себебі бұл сан бұрынғы жылдармен салыстырғанда күрт өскен. Тіпті, үш жыл бұрын 85 жастан асқан еңбеккерлер мүлде болмаған еді. Мұндай құбылыс уақыт пен қоғам өзгерісін көрсетіп тұрғандай. Қартаю – табиғи үрдіс, әйтсе де заман шындығы шымбайға батады. Өйткені адамдардың орташа жасы ұлғайғанымен, оған қоса бел бүгіп еңбек ететін күндері де көбейіп келеді. Бұл қажеттілік пе, әлде таңдау ма? Ойлануға тұрарлық сұрақ.
Ranking сараптама орталығының мамандары зейнеткерлікке шыққан қазақстандықтардың негізгі бөлігі жастарға тәжірибе беру мақсатында жұмысын жалғастырады деген гипотезаға талдау жүргізеді. Сонымен, ҰСБ есептері көрсеткендей, былтырғы жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша 65 жастан асқан барлық жұмысшылардың жартысынан көбі (59,1%) біліктілігі жоқ жұмысшылар қатарын толықтырған. Бұл көрсеткіш 69,3 мың адамды құрайды. Олардың негізгі бөлігі шаруа қожалықтарындағы біліктілігі жоқ жұмыс күшіне – малшы, шопан, сауыншы және тағы басқаларына қатысты. Егде жастағы зейнеткерлер тазалаушы болып немесе қызмет көрсетуші персоналдың басқа да жұмысын атқарды. Екі жылдың ішінде мұндай қызметкерлердің саны бірден 22 есеге – 339-дан 7,6 мың адамға дейін өскен. Ал 65 жастан асқан көше саудагерлері 13 есе – 395-тен 5,2 мың адамға дейін ұлғайған. Біліктілігі жоқ қоқыс жинаушылар саны 79,1% - ға, яғни 3,7 мың адамға дейін артқан.
Тәуелсіз сарапшы, экономист, Мақсат Халықтың пайымдауынша, мемлекет жақын аралықта жаңа жұмыс орындарын ашуды қолға алмаса, қордаланған мәселе жастарды жұмыссыз қалдыруы мүмкін.
– Отандық еңбек нарығында онсыз да жұмыссыздық үлкен мәселе. Ресми статистика бойынша бұл 5 пайыз деп келтіріледі, ал ол 500 мыңға жуық адамның жұмыссыз екенін көрсетеді. Бұл тек жұмыспен қамту орталықтарында тіркелген азаматтардың саны. Одан бөлек, жұмыссыз бірақ ешқандай ресми орталықта тіркелмеген жандарды да көптеп кездестіруге болады. Соның ішінде жастар арасында жұмыссыздық деңгейі артып келеді. 2000-жылдары бізде «беби-бум» болғанын білесіздер. Сол азаматтар бүгінде ер жетіп, еңбек нарығына араласа бастады. Дегенмен бұл жастар үшін қолында дипломы болса да, екі қолға бір күрек табу қиын. Өйткені көптеген мекемеде тәжірибесіз маманды жұмысқа алмайды, кем дегенде 2 жыл жұмыс өтілін сұрайды. Бұл тенденция одан әрі де жалғасып жатыр. Өйткені ЖОО түлектерімен қоса мектеп бітіріп, бірақ оқуын жалғастырмай қалған азаматтардың орта есебін шығарсақ, шамамен 300 мыңдай адам еңбек нарығына шығады. Егер 2-3 жыл көлемінде бұл мәселе шешімін таппай қордаланып қалса, олардың да көлемі 1 млн адамға жуықтап қалады. Сондықтан зейнетке шыққан жандардың еңбегін одан әрі жалғастыруы жұмыс орындарының босамауына да ықпал етеді деуге негіз бар, – дейді сарапшы.
коллаж: Елдар ҚАБА
Ал экономист Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, бұл мәселелердің шешімін табуы үшін мемлекет қандай да бір стратегиялық жоспар әзірлеуі қажет. Біріншіден, жастар үшін жаңа жұмыс орындарын ашу, жастардың тәжірибесі мен біліктілігін жетілдіруге бағытталған жобалар көп болуы қажет.
– Қазақстандағы жиынтық зейнетақының орташа мөлшері 132 мың теңгені құрайды. Бұл Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ақпараты. Соңғы уақытта жұмыс істейтін зейнеткерлер санының артып келе жатқанын білеміз. Бұл көптеген факторға байланысты, соның ішінде экономикалық, әлеуметтік, демографиялық аспектілерді атап өтуге болады. Дегенмен бірінші кезекте зейнетақы жүйесінің тұрақсыздығы дер едім, яғни сол азаматтардың зейнетақысы күнкөріс деңгейін қамтамасыз етуге жеткіліксіз болуы мүмкін. Осыған байланысты көптеген азамат зейнетке шыққаннан кейін де жұмысын жалғастыра береді. Бізде орташа жалақының өзі жоғары емес, ал зейнетке шығар кезінде оның барлығы ескеріледі және зейнетақы мөлшеріне тікелей әсер етеді, – дейді ол.
Бұл да жастардың нарыққа тез дағдыланып кетуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар кәсіпкерлікке ынталандыру қажет. Одан бөлек, зейнетақы мөлшері жоғары болса, қария қызметкерлер де жастарға бәсеке болмауға ұмтылар еді. Сондықтан сарапшы зейнеткерлердің де табысы индексациядан өтіп тұруы керек деген қорытындыға келді. «Қария кісілерге арналған технологиялық әртүрлі дағдыны меңгеру жолдарын қамтамасыз ету, сондай-ақ жастар мен зейнеткерлер арасында тәжірибе алмасуға бағытталған жобалар жүзеге асырылса, нұр үстіне нұр болар еді», – дейді Бауыржан мырза.
Қамсыз қария да қоғамнан қол үзбеуі керек
Статистика бюросының деректерінен мынадай тенденцияны байқауға болады. Екі жыл ішінде елімізде денсаулық сақтау және білім беру саласында 65 жастан асқан мамандар саны күрт қысқарды. Бірақ бизнесте және әкімшілікте жұмыс істеген егде жастағы мамандар-кәсіпқойлар саны едәуір өсті. Мұндай жұмыс істейтін зейнеткерлер еңбек нарығында 8 мыңнан астам адамды құрады. Айтпақшы, шенеуніктердің өздері де 65-ші туған күнінен кейін жұмысын жалғастыруға қарсы болмайды. Екі жыл бұрын елде тек 58 жұмыс істейтін жоғары буын басшылары, заң шығарушылар мен мемлекеттік қызметкерлер болған. 2024 жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша олардың саны 423 адамды құрады.
Сонымен қатар Ұлттық статистика бюросының мәлімдеуінше, 2023 жылы 60 жастан асқан респонденттердің 77,1%-ы өздерін орта тапқа жатқызған екен. Бұл 2019 жылмен салыстырғанда бірнеше пайызға артқан. Осы жас тобындағы респонденттердің тағы 17%-ы олардың қауіпсіздігі орташа деңгейден жоғары екенін, ал 3,2%-ы өздерін салыстырмалы түрде ауқатты адамдар деп санайтынын жеткізген. Сауалнамаға қатысқандардың 0,1%-ы өздерін кедей деп санаған.
Мақсат Халық орташа өмір сүру жасы ұзарған сәтте мемлекет қариялардың қарттығын да дұрыс жоспарлағаны абзал дейді. Өйткені қамсыз қарттыққа қол жеткізсе де, қоғамнан алшақтап қалу адамның санасына ауыр салмақ болады.
– Әрине, елімізде егде жастағы жұмысшылар санының артуына орташа өмір жасының ұзаруы әсер етіп отыр. Соның ішінде әлеуметтену мәселесінің де ықпалы жоқ емес, өйткені жұмыссыз қалған немесе зейнеткерлікке шыққан азаматтар тезірек қартаяды. Әсіресе, қоғамнан оқшауланып, өмірде өзін бақытсыз сезінетін жағдайлар да жиі кездесіп жатады. Сондықтан азаматтар зейнетке шыққан күннің өзінде қандай да бір жұмыспен қамтылса екен деген ой бар, – дейді маман.
Оның пайымдауынша, елімізде жиі жасалатын той-томалақтардың көбі қариялардың көңілін аулауды мақсат тұтады.
– Мысалы, Жапонияда орташа өмір сүру ұзақтығы 90 жасты құрайды. Олар зейнеткерлердің қоғам өмірінен тыс қалып қалмауы үшін көптеген шешім қарастырған. Әсіресе, қариялардың таңнан кешке дейін жаны мен тәнінің саулығын сақтауға бағытталған әртүрлі орталықтар кездестіре аласыз. Одан бөлек, өз салалары бойынша әртүрлі коммунити құрып, сол жерде зерттеумен айналысып, шығармашылығын да тоқтатпайды. Егер ұсыныстары болса, оны мемлекеттік дәрежеде талқылауға және заңдарға өзгерту енгізу үшін түрлі бастама көтеруге қабілетті. Осы тұрғыдан алғанда, бұл азаматтар қартайса да, ақыл-ой еңбегімен және басқа да еңбек өнімділігімен қоғамның дамуына өз үлесін қосуды тоқтатпайды. Ал біздің елде керісінше, зейнетке шыққан қарттарымыз қоғамнан ысырылып қалғандай күй кешеді. Тіпті, кейде той-томалақтың да сол қарттарымыз үшін өткізіліп жататынын көреміз. Сондай жиындарда ол кісілердің әлеуметтенуге, қоғамға араласуға мұқтаж екенін байқаймыз, – дейді ол.
Өзге елдерге көз жүгіртер болсақ, 2022 жылы Жапонияда әрбір 100 жұмысшыға шаққанда 55 зейнеткерден келсе, Италияда бұл көрсеткіш 41-ге жеткен. Ал болжамдарға сүйенсек, 2050 жылға қарай бұл сан сәйкесінше 81 және 74 жасқа дейін ұлғаяды. Мұндай демографиялық өзгерістердің салдары тек осы елдермен шектелмей, алдағы онжылдықтарда Қытай мен АҚШ секілді ірі мемлекеттерге де әсер етпек. Бүгінде бұл елдерде халықтың орташа жасы салыстырмалы түрде жас болғанымен, уақыт өте келе қартаюдың жаңа толқынына тап болары анық.
Әсіресе, Қытай мен Оңтүстік Корея демографиялық құбылыстарды ең қарқынды бастан өткеретін елдердің қатарында. Қытайдың бір кездері енгізген «бір бала саясаты» бүгінгі күні өзінің кері әсерін тигізуде – бұл шара халықтың қартаюын тежей алмады, керісінше демографиялық тепе-теңдікті бұзып, жұмыс күші тапшылығын туындатты. Ал Оңтүстік Кореяда туу көрсеткіші әлемдегі ең төмен деңгейге дейін түскен. Қалыптасқан дәстүрлі жүйе, әсіресе әйелдерді мансап пен жеке өмір арасында таңдау жасауға мәжбүр етіп, отбасын құруға деген ұмтылысты бәсеңдетіп отыр.
Кәмила ДҮЙСЕН