Өз кәсіпкерін қолдамаған мемлекетке өзгенің кәсіпкеріне қол жаюға тура келеді. Бұл тұрғыда бизнес те мемлекетқұраушы ұстындардың бірі.
Сертификат – сор, кәсіпкер қор болмасын десек...
697
оқылды

Ал жергілікті кәсіпкерлікті қолдаудың қуатты құралы импорталмастыру болса керек. Елімізде ол «қазақстандық мазмұн» аталатын тетік арқылы жүзеге асырылады. Оның аясында өнімдердің отандық екенін СТ-КZ және индустриалдық сертификаттар растайды. Енді Үкімет олардан бас тартпақ. Өйткені бұлар алаяқтық мақсатында жиі қолданылады.

Триллиондар таратылып жатыр...

Қаржы вице-министрі Даурен Кең­бейілдің айтуынша, бүгінде мем­лекеттік сатып алулардағы қазақ­стан­дық мазмұнның еншісі 53-54%-ға жет­ті. Бұған мемлекет реттейтін бар­лық тендер – министрліктер мен әкім­діктерден бастап, бүкіл мемле­кет­тік мекемелердің, сондай-ақ ква­зи­мемлекеттік сектордың және «Са­мұрық-Қазына» тобының сатып алу­лары жатады. 2024 жылғы қаңтар-қыр­күйекте (одан бергі айлардың есе­бі әзір жарияланған жоқ) мем­ле­кеттік сатып алулардың жалпы көлемі 7,8 триллион теңгеден асқан. 

– «Самұрық-Қазына» қорының жұ­мысын атап өткен жөн: жергілікті үлес­ті 79%-ға жеткізді. Бірақ проблема бар. Импорттық тауарлар қазақ­стан­дық өнім ретінде жеткізіледі. Сон­дық­тан мәселені Үкімет басшысы, Өнер­кәсіп, Сауда министрліктері бақы­лауда ұстап отыр. Біз отандық тауар өндірушілердің реестрін енгізіп жатырмыз. Бұл тізілім СТ-KZ және ин­дустриалдық сертификаттарды ауыс­тырады, – деді Д.Кеңбейіл.

Қос сертификатты да «Атамекен» ұлт­тық кәсіпкерлер палатасы береді. Вице-министрдің ақпаратынша, был­тырғы жылы республикада шамамен 3 мыңдай СТ-KZ сертификаты мен 900 индустриалдық сертификат беріл­ген. Үкімет бұрын берілген серти­фи­кат­тарды алда тегіс қайта қарап, ірік­теп, сұрыптаудан өткізбек. Соның іші­нен «қазақстандық мазмұн» ата­ғына шын лайықтысын, нағыз отан­дық өнім өндірушіні іріктеп алып, жаңа тізілімге енгізеді. Дәурен Кең­бейіл­дің тұспалдауынша, СТ-KZ жә­не индустриалдық сертификаттарын жойып, орнын басатын жаңа тізілім 2025 жылдың наурызынан кейін іске қосылады. 

Өнеркәсіп және құрылыс ми­нистрлігінің дерегінше, жер пай­даланушылардың сатып алула­рын­дағы «қазақстандық мазмұн» 61,4%-ға жетті. Қазақ жерінің қазына­сын молынан көсіп-қазып алып жат­қан инвесторлардың тауарларды, жұ­­­­мыстарды және қызметтерді сатып алуы­ның жалпы көлемі 2024 жылғы қаң­тар-қыркүйек аралығында 4,3 трил­лион теңгені құраған. Соның ішін­де қазақстандық жеткізушілердің үлесі 2,7 триллион теңге (61,4%). 

Былтыр жер қойнауын пайда­лану­шылар 783,5 миллиард тең­геге тауар сатып алған. Соның 36,5%-ы немесе 285,7 миллиарды отан­­дық компанияларға тиді. Олар был­тыр 1,6 триллион теңгеге түрлі жұ­мыс­қа тапсырыс берген. Соның 79,6%-ы немесе 1,3 триллион теңгесі жер­­­­гілікті орындаушылардың қанжы­ға­сына байланды. Бұдан бөлек, шет­ел­дік инвесторлар 1,9 триллион тең­ге­нің қызметін тұтынды. Оның 56,3%-ын немесе 1,1 триллион теңге­сін қа­зақ­стандықтар олжалады.

Өндірушінің шекесі шылқыды ма?

«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ бас­қар­ма төрағасы Нұрлан Жақыповтың дерегінше, еліміздегі ірі жобалар бойын­ша жергілікті қамтудың бол­жам­ды үлесі секторға қарай құбылып тұрады. Мысалы, көлік-логистика сек­торындағы жобалар бойынша бұл көр­сеткіш – 85%-ды, энергетикалық жо­баларда – 60%-ды, басқа жоба­ларда – 80%-ды құрады. 

Сондай-ақ 2024 жылы отандық тауар өндірушілерді қолдау бойынша қосымша шаралар қолға алынған. Осы­ның арқасында отандық тауар өн­дірушілермен 1,1 триллион теңгеге шарт­тар жасалып, көлемі 2023 жылға қа­ра­ғанда 76%-ға өсті. 191 миллиард тең­геге офтейк-келісімшарттар бе­кі­тіл­ді, бұл 2023 жылдағыдан 10 есеге көп!

Сөйтіп, жоғарыдағы 7,8 триллион теңге мемлекеттік сатып алуды қос­қан­да, отандық компаниялар көл-кө­сір қазынаға кенелген көрінеді. Жер қой­науын пайдаланушылар да жер­гі­лік­ті компаниялар арасында 2,7 трил­лион теңгені бөліске салған. Бір қара­ғанда, қазақстандық мазмұн қомақты. Бірақ мұнда көзбояушылық басым көрінеді. 

Сауда және интеграция ми­нистр­лігінің Техникалық реттеу және мет­ро­логия комитеті СТ-KZ нысанында­ғы тауардың шығу тегі туралы серти­фикаттарды беруде өңірлік кәсіпкер­лік палаталар бұзушылыққа бараты­нын мәлімдеді. Тиісті деректер ко­ми­теттің облыстық кәсіпкерлер пала­та­ларын тексеру барысында әшкере­леніп­ті. Ведомство ондай жағдайда өңір­лік кәсіпкерлер палатасы Әкім­ші­лік кодекстің 417-бабы бойынша әкімшілік жазаға тартылатынын, оның берген сертификатының күші жойы­латынын түсіндірді. 

Тауар туралы деректері бұр­ма­лай оты­рып, оның шыға­рыл­ған жері тура­лы сертификатты беру 30 АЕК (117,9 мың теңге) айыппұлмен жа­­за­ланады. Басқа ауыр жаза қарас­ты­­­рылмаған. Демек, егер сертификат беру жемқор­лық жолмен жүзеге асы­рыл­са, пара­қор бәрібір ұтады. Осы кез­де пала­та­ның үлкен жомарттықпен, шү­лен таратқандай сертификаттарды оңды-солды үлестіріп жатқаны байқа­ла­ды. 

– 2019 жылдан бүгінге дейін 51 625-тен астам СТ-KZ сертификаты бе­ріл­ген. Алайда сертификаттар беру­ге уә­кі­летті ұйымды тексеру қоры­тын­дысында тек 70 сертификат бойынша «Жал­ған өндіріс» (Лжепроизводство) дерегі ресми анықталды. Соның ішін­де 2-еуі – прокурорлық талап бойын­ша әшкереленді, – деп хабарлады Тех­никалық реттеу және метрология ко­митетінің сарапшылары. 

Онда сертификаттардың басым бө­­лігі шын мәнінде отандық өнім шы­­ғаратын жергілікті өндірушілерге беріл­ген болды ма? Сарапшылар бұ­ған күмән келтірді. Себебі мемлекеттік сатып алуларға қатысатындар жет­кізе­тін өнімінің «таза қазақстандық» екенін айғақтайтын сертификаттарын қоса ұсынады. Өндіріс орнына барып, қанша және қандай өнім шығаратыны тура­лы анық-қанығын бі­ліп жүруге уәкілетті орган­дардың мүмкіндігі жоқ. Мысалы, «Бизнес-анали­тик» де­­­­рекқор сер­ви­сінің мәліметі бойын­ша Тех­ни­калық реттеу және мет­ро­ло­гия комитеті­нің штат­тық саны 40 адамнан ас­пайды.  

– СТ-KZ сертификат­та­ры­ның шын-жалған­дығын айқындау күрделі. Өйткені уәкілетті орган­ның сертификат иесінде Қа­зақстан ау­ма­ғында тауар өндіруге арналған өн­діріс­тік объектісі мен жаб­дығының жоқ­тығын дә­лелдеу мүмкіндігі тым шек­­теулі. Тіпті, жария болған бұзу­шы­лық­тар фактілері бойын­ша мем­ле­кет­тік бақылау жүр­гізу үшін өндіріс­тер­ге бару мүм­кін­дігі жоқ. Осыған бай­ла­нысты бұ­рын берілген серти­фи­кат­тар­дың жал­пы санының тек 0,1%-ы жойыл­-ды, – деді комитет сарап­шы­лары. 

Көзбояушылық кернеп тұр

Бұл жерде қайшылық туын­да­ған. Заң бойынша уәкілетті ор­ганда сертификаттар беретін ұлт­тық кәсіпкерлер палатасын да, сарап­та­ма ұйымдарын да тексеруді жүзеге асыру құзыреті бар. Соған қарамастан, дәл қазір оның өндіріс орындарына бару бойынша құзыры жоқ. 

коллаж: Елдар ҚАБА

Салдарынан, ресми статистикалық де­ректерге сәйкес, 2018 жылдан бас­тап, 2023 жылды қоса алғанға дейінгі 5 жылдық кезеңде өңірлік кәсіпкерлер па­латалары мен сараптама ұйымда­ры­на бар-жоғы 42 тексеру жүргізілді. Соның көпшілігінде, 66,7%-ында бұзу­шылықтар әшкереленген: 42-нің 28-інде теріс жағдайлар анықталды.

Нәтижесінде, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 417-ба­бы бойынша барлығы 41 әкімшілік іс қозғалды. Оның ішінде ҰКП-ға қа­тыс­ты – 8, сараптама ұйымдарына қа­тысты – 8, тауардың шығу тегі жө­нін­дегі сарапшыларға қатысты – 25 іс ашылған. Оларға айыппұл салынды. Қорытындысында, тауардың шығу тегі туралы 51 сертификат жойылды.

Масқарасы сол, құзырлы орган­дар­дың қолдарын мезгілінен кеш сер­меуі кесірінен, ескіру мерзімінің өтуіне байланысты «алаяқтыққа» бар­ған 12 субъектіні – 9 өңірлік кәсіп­кер­лер палатасын, 3 сарапшыны әкім­шілік жауапкершілікке тарту мүм­кін болмапты.

– Отандық өндіруші аталып, сер­ти­фикат иеленген кейбір компания шы­нында бүкіл өнімін шетелден та­сиды. Осындай «жалған өндірістің» тө­бе шашты тік тұрғызатын сорақы фактілерінің бірі – Алматы қаласында «өндірілетін» сүтке СТ-КЗ сертифи­ка­тын беру болды. Шын мәнінде, ол ком­панияның елде еш өндірісі бол­ма­ған. Бұл компания әлгі сертификат негізінде еліміздің ең ірі мегаполисінің балабақшаларына сүт жеткізуге ар­нал­ған тендерлерді ұтып алды, – деп хабарлады Техникалық реттеу және метрология комитеті.

Оның дерегінше, сондай-ақ LG те­ледидарларын, глюкометрлерді, транс­форматорларды, аккумулятор­ларды және басқаларын республикада локализациялау бойынша көзбояу­шы­лыққа жол берілген. Олардың бәрі отан­­дық өнім ретінде СТ-KZ серти­фи­­каттарына қол жеткізіпті. Шынын­да Қазақстанда жасалмаған болып шықты. 

Бас прокуратураның талабымен сертификаттар беруге негіз бол­ған құжаттар жиынтығына кең ауқымды тексерулер жүргізілді. Өнім­нің не қызметтің «Қазақстанда жа­сал­ғанын», ал оның иесінің – отандық өн­діруші екенін растайтын СТ-KZ сертификаттарын таратудағы масқара тір­ліктердің, біраз былықтың беті ашыл­ды. Мысалы, сертификаттар тіп­ті өндіріс орнын және оның кон­вейе­рінен шыққан дайын тауарды фо­то­фиксациялаусыз бере салынған. Кей жағдайда деректер фальсифи­ка­цияланған, «өндірістік объектінің болуын растайтын» қолдан жасалған құ­жаттар қолданылған. Мұның сыр­тын­да, жалған анықтама немесе өнді­ріс­тің есептік нөмірі берілген. 

Дайын тауарлар көлемінің өті­ніш­те келтірілген шикізатқа сәйкес кел­мей­тін фактілер белгілі болды. Яғни, сарапшылардың түсіндіруінше, әлде­бір фирма қажетті өндірістік желіні, жаб­дықты сатып алады. Одан тиісті тауарлардың шағын партиясын шы­ғарады. Тиісті сертификатты иеленген соң ол желі қаңтарылып тұрады, әрі қарай тауар толығымен шетелден та­сы­лады. Сондықтан компанияның шы­ғарған өнімі оның соны жасау үшін сатып алған шикізатынан ғала­мат есе асып кетеді. 

Жаңа миллиардер қай елде туады?

Осы саланы жайлаған көзбояушы­лықты құп көрмегені болса керек, жуыр­да «Атамекен» ұлттық кәсіп­кер­лер палатасының басшысы Райымбек Баталов журналистерге сұхбатында CT-KZ сертификаттары өзектілігін жойғанын жария етті. 

– Сертификаттар кәсіпкерлердің ерік­ті өтініштері негізінде беріледі. Алай­да сертификаттардың тізілімдері барлық саладағы отандық өндіру­ші­лер­ді толық қамтуды қамтамасыз ет­пей­ді. Сол себепті қазір Үкіметпен бір­ге Қазақстанда шығарылған тауар­лардың жаңа реестрін түзу жұмыстары жүргізіліп жатыр, – деді ҰКП бас­шы­сы. 

Райымбек Баталов жай алмастыра салумен, процестерді цифр­лан­дыру­мен іс бітпейтініне екпін түсірді. Не­гіз­гі міндет – «елішілік құндылық үле­­­сін» (ЕҚҰ, «қазақстандық мазмұн­ның» қазіргі баламасы) есептеудің әділ әдістемесін енгізу. Кәсіпкерлік қауым­дастық оның жобасын Үкімет­тің қарауына енгізіпті. 

Бұл әдістеменің мақсаты – жалған өндірушілердің, яғни отандық өндіру­ші терісін жамылып, Ресей, Қытай тауарын импорттаушылардың жаңа реестрге еніп кетуін болдырмау, отан­дық өндірушілерді басымдықты қол­дау, өндірістердің Қазақстанда лока­лизациялану деңгейін арттыру. Ол үшін Р.Баталовтың пікірінше, ЕҚҮ-ні есептеудің тиімділігі мен айқынды­лы­ғын қамтамасыз ететін 3 міндетті өл­шем­шарт-критерий қолданылуға тиіс. 

Біріншіден, отандық өндіруші­лер­дің жаңа тізіліміне кіргісі келетін­дер­ден тауарын өндіру процесінде қазақ­стандық шикізатты пайдалану талап етілгені жөн. Екіншіден, Қазақстан территориясында технологиялық опера­цияларды орындайтын өндіріс орны, кәсіпорны болуы қажет. Үшін­шіден, жұмысшысы барын (БЖЗҚ-дағы шоттан көшірме арқылы), са­лық­тарды және коммуналдық қыз­мет­терді төлейтінін растауы керек. Мы­салы, тек офисі үшін ғана комму­нал­дық ақы төлесе, онда елімізде еш­қандай зауыты, тіпті цехы да жоқ де­ген сөз. Бірақ мұның бәрі әзірге ұсы­ныстар ғана. Талқылау жалғасты. 

Қалай болғанда, мемлекеттің, ұлт­тық компаниялардың және жер қой­науын пайдаланушылардың ұшан-теңіз триллиондары таратылатын тен­дердің қызығы мен игілігін бірінші ке­зек­те отандық өндіруші көргені аб­зал. Мысалы, Президент басымдық бер­ген, Үкіметтің ерекше бақылауын­да тұрған алып 44 инвестициялық жо­ба қолға алынып жатыр. 

Мұнай-газ, мұнай химиясы, энер­гетика, көлік-логистика және тау-кен секторларындағы аталған жобаларға жалпы көлемі 28,8 триллион теңге қаржы шығындалмақ. Оның бәрі шет­елге кетпей, елде қалса, ұлттық биз­нес ортасынан қаншама жаңа мил­лиардер шығар еді. Үкімет пен палата елішілік құндылық үлесін ілгерілете алмаса, онда Қазақстанның бюджеті ар­қа­сында Қытайда, Ресейде және бас­қасында жаңа миллиардерлер пай­да болады.

Айхан ШӘРІП