Биыл бірлестік ішінде кішкентай көрерменге арналған 10 анимациялық жоба ұсыну жоспарланған. Былтыр «Тоқаш пен Бақаш» атты 13 бөлімнен тұратын мультхикая жасалып, толық аяқталған еді. Түсірілім тобының айтуынша, бұл жоба мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Аталған туынды жуырда көрермен назарына ұсынылмақ. Басты кейіпкерлері – бес жасар Тоқаш пен ауладағы су қоймасында өмір сүретін кішкентай Бақашабақ. Екеуінің арасындағы достық арқылы қоршаған ортаны тану, достық, адалдық, отбасы ішіндегі жылы қарым-қатынас сынды түсініктер баяндалады. Жоба 2024 жылдың тамызында басталып, жыл соңында аяқталды. Қазақстан киногерлер одағының төрағасы, режиссер Адай Әбілданың айтуынша, жоба ұйымдастырушылары 5 ай үздіксіз жұмыс атқарды. Десек те, бұл аталмыш үлкен жоба өндірісіне бес ай өте аз уақыт. Сондықтан бұл жобаға еліміздің барлық суретші-аниматор шеберлері шақырылыпты. Шығармашылық топ пен әкімшілік қызметкерлерді қоса алғанда 100-ге жуық маман жұмыс істеді.
– Біздің экранда алты жасқа дейінгі бүлдіршіндерге арналған анимациялық фильмдер жоқтың қасы. Мультфильмнің негізгі көрермені осы жастағы балалар. Біз осы мақсатты алдыға қойып, «Тоқаш пен Бақаш» жобасына кірісіп кеттік. Бүгінгі экран мен ғаламторды жайлап кеткен атыс пен шабысқа толы қатыгез фильмдерге тосқауыл болсын деп, осы жобаның негізіне достық, мейірімділік, сүйіспеншілік, отбасылық жылулық сынды ұмыт бола бастаған ұғымдарды алға тарттық. Ойын баласы біздің жобаны тамашалап, осы ұғымдарды бойына сіңіреді деген үмітіміз бар. Алайда жоба әлі телеарналар мен ғаламтор кеңістігіне шыққан жоқ. Себебі белгісіз. Өзіміз де тағатсыздана күтіп отырмыз, – деді Адай Әбілда.
Инклюзиялық тақырыптан тыс қалмайық
Режиссер фильмнің танымалдығы оның сериясының көптігіне тікелей байланысты болатынын атап өтті. Айтуынша, биыл «Қазақанимация» шығармашылық бірлестігі «Тоқаш пен Бақаштың» екінші маусымын да түсірмекші болған.
– Алайда «Қазақфильм» киностудиясына бағынышты болғандықтан жоспар іске аспайтын сияқты. «Қазақфильм» басшылығында отырған адамдардың тарапынан қарсылық бар көрінеді. Себебін түсіндіре алмаймын, өздеріне сауал қою керек шығар. «Қазақанимацияның» тақырыптық жоспары мен штаттық тізімін «Қазақфильм» киностудиясының басшылығы қалыптастырады. Жобалардың экранға шығуына да осы адамдар жауапты. Балаларға арналған керемет анимациялық туындыларды экранда көре алмай жатқанымыз осыдан, – деп топшылады ол.
Жыл басындағы аяқталған жобалар мұнымен біткен жоқ. «Үміт әрдайым жанымызда» атты анимациялық фильм де кішкентай көрерменмен қауышуға әзір. Бұл жоба Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының тапсырысымен түсірілді. Оны орталықтың Сараптама кеңесінің мүшелері іріктеп алған екен. Тақырыптық мазмұны мүмкіндігі шектеулі балалар туралы шытырман оқиғаны арқау етеді. Режиссер Адай Әбілда осындай тақырыптардан алшақтау дұрыс емес деп санайды. Керісінше, аутизмі бар балалардың инклюзиясы – қоғамның ажырамас бөлігі, сондықтан оны ашып көрсетуіміз керек деген қағиданы ұстанатынын негізге алды. «Ерекше балалардың арман-мақсаты, ұмтылысы терең екенін баяндауымыз қажет. Дегенмен бұл жобаны жас көрермен әлі күнге көрген емес», – дейді.
Отандық анимация мамандарының саны артып келе жатқанын осы салада жүрген кейіпкеріміз Адай Әбілда да тәжірибесіне сүйеніп растап отыр. Бұған дейін осы салада жүрген талай маманның шетел асып, жалақының аздығынан басқа елдің игілігіне қызмет атқарып жатқаны туралы жиі айтылатын. Десек те, анимация режиссері мұндай жағдайды көрмегенін, естімегенін тілге тиек етті.
– Анимацияның шығармашылық әрі технологиялық қыр-сырын меңгерген шеберлер осы күнде қызу жұмыс істеп жүр. Біздің мамандардың шетелге жұмыс іздеп кеткенін естімеппін. Керісінше, сырт елдерден үлкен тапсырыстар алып, оған отандық мамандарды жұмылдырып, жасап жатқан жеке студияларды білемін, мамандарды да жақсы танимын. Бұлар жұмыс орындарын құрумен қатар, еліміздің экономикасына да үлес қосып жатыр. Анимация – еліміздегі жас салалардың бірі. Сондықтан шешілуге тиіс мәселелер жеткілікті. Ең басты мәселе – елімізде анимация саласының дамуымен айналысатын орталықтың жоғы. «Қазақанимация» бірлестігін құратын кезде, о баста, идеясы да осы болатын. Бірақ Үкімет шешімімен оны «Қазақфильм» киностудиясының құрамына енгізді. Бұл –үлкен қателік. Бүгінгі анимация қанатын кең жая алмай отыр. Себебі алдағы стратегиялық даму жоспарын, тақырыптық бағытын, кадрлық мәселелерін сала мамандары емес, «Қазақфильм» басшылығында отырған шенеуніктер реттейді. Әлемдік тәжірибеден мұндай мысалды келтіре алмаймын. «Қазақанимация» шығармашылық бірлестігін жеке-дара, тәуелсіз орталық етіп ашу керек. Сол кезде қордаланған көп мәселе шешімін табады, – деп пайымдады А.Әбілда.
«Қазақанимация» тәуелсіз мекеме болуы керек
Елімізде жасалған тұңғыш анимациядан кейін ұрпақтар сабақтастығы біршама өзгеріске ұшырап, бала көрерменнің таным көкжиегі де өзгерді. Сәйкесінше, оларға ұсынылатын анимацияның сюжеті де өзгерісті талап етті. Сондықтан бүгінгі мультфильмдердің тақырыптары мен жанры алуан түрлі. Оның ішінде комедиялық фильмдер, патриоттық тақырыптағы жобалар, қиял-ғажайып әлемді суреттейтін туындылар жеткілікті. Адай Әбілда көп жағдайда ұлттық фольклорға негізделген сценарийлер келетінін негізге ала отырып, оның қалыпты үрдіс екенін айтты. Қазіргі анимациядан алдына жан салмайтын Франция, Жапония, Қытай, Ресей анимациялары да даму жолын өз тарихын, мифологиясын, әдебиетін экрандау арқылы бастағанын айта кеткен абзал. Комикс жанры бөлек графикалық бағыт болғанымен, анимациямен туыстығы бар екенін атап өткен ол екеуінің де қатар дамығаны біз үшін тиімді екенін айтты. Былтыр «Қазақанимация» шығармашылық бірлестігінде дау шығып, аниматорлардың наразылығын тудырып еді. Адай Әбілда бұл жайсыз жағдайдың бір ғана шешімі бар екенін айтады.
– Бұл оқиға «Қазақфильм» киностудиясы басшылығының анимация мамандарына қысым көрсетуімен байланысты болып еді. Жұмыскерлердің жұмыс орнын құлыптап, шектеп тастады. Бір жыл жалақы алмай, ашынған мамандар көшеге шығуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, «Қазақфильмде» басшылар ауысты. Дегенмен анимацияға деген қысым әлі де толастамай тұр. Әрине, мұның бәрі шығармашылық шабыт пен өндірістік тәртіпке тікелей әсер етеді. Бұл мәселенің бір ғана шешімі бар. Ол тағы қайталап айтамын, «Қазақанимация» тәуелсіз мекеме болуы керек, – деді ол.
Айта кету керек, қазақ анимациясының дамығанына дәлел болатын бірқатар жетістік бар. Нақтырақ айтсақ, 2018 жылы режиссер Тұрдыбек Майдан мен Тілек Төлеуғазының «Мұзбалақ» атты толықметрлі анимациялық фильмі Израиль, Германия, Ресей елдерінде өткен фестивальдер де топ жарды. 2023 жылы Ділшат Рахматуллиннің «Бесік жыры» қысқаметрлі авторлық фильмі Еуропаның бірқатар фестивалінің жеңімпазы атанды. Режиссер Маржан Жүнісбектің «Шаңырақтың иесін іздеп жүрмін» атты ұлттық нақышта түсірілген анимациялық фильмі әлемді аралап, Жапония көрермендерін таңғалдырған жайы бар. Бұл жеңістің барлығы ұлттық анимация өнерінің дамуына үлкен үлесін қосып, анимация өндірісінің жаңа дәуірінің басталғанын көрсетіп келеді.
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ