Мәжіліс қабырғасында түрлі әлеуметтік желілердің, соның ішінде TikTok-тың қоғам санасына, әсіресе, жас ұрпаққа зияны туралы жиі айтылып жүр.
«Еститін Үкімет» TikTok-қа келгенде керең бе?
1,116
оқылды

Осы уақытқа дейін үш-төрт депутаттық сауал да жолданды. Бірақ қай-қайсысына да Үкіметтен жауап жоқ. Өткен сәрсенбі күнгі Мәжілістің Жалпы отырысында бұл мәселе тағы да көтерілді. Бұл жолғы депутаттық сауалдың мәтінін толық бергенді жөн көрдік. Оны жиналғандар алдында «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі, депутат Жанарбек Әшімжан оқып берді.

«Депутаттық сауал Премьер-Министр Олжас Бектеновке бағытталады.

Құрметті Олжас Абайұлы!

Бүгінгі таңда балалардың әліппесі – әлеуметтік желі, емізігі – TikTok, бесік жыры – Instagram десек артық болмас. Адамзат баласын отырғызып-тұрғызған осы құбылыстардың әсері – әсірелеп айтсақ атом бомбасынан кем болмай тұр. 

Өткен жылы әріптесім Ерлан Саиров TikTok платформасының қоғамдағы кері әсері туралы тиісті орындарға дабыл қа­ғып еді, селт еткен жан жоқ. 

Сенатор әріптесіміз Нұртөре Жүсіп «бұрын балалаларды «тәк-тәкпен» тәр­бие­лейтін едік, қазір TikTok-пен тәрбиел­еп жатырмыз» деп еді мінбеден. Өлі тын­ыштық. 

Сөз жоқ, қазір – ақпараттық ғасыр. Әлеу­меттік желілер өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Пайдалы жағы да жоқ емес. Алайда ұлттық тәрбие мен дәстүр-салтымыздың уықтарын талқандап, ақыл тоқтатпаған, жақсы мен жаманды әлі тол­ық ажыратып үлгермеген балалар мен жасөспірімдерді меңдуана жегендей меңіреу әлемге бастап бара жатқан жағдайдың алдын алмасақ опық жейміз.

Бұл ретте балалар мен жасөспірімдер арасында TikTok кеңінен танымал. Соңғы екі жылда 14,1 млн қазақстандық тіркел­іпті. Бұл желінің негізгі тұтынушылары да – сол бесіктен белі шықпаған балалар мен жастар. Онда пайдалы контенттен гөрі, жастарға теріс әсер ететін зиянды ақпараттар өріп жүр. 

Құмар ойындарды жарнамалау, стрим­дер арқылы әдепсіз әрекеттер көр­сету, боқауыз сөздер, порнография, суи­цидк­е шақыру, діни уағыздардың оңды-солды таралуы, буллинг, тыйым салынған заттардың жарнамасы секілді теріс әрекеттерге шақыратын лас ақпараттар осы TikTok арқылы таралуда. Жасөспірім­дердің TikTok-тан көргенін қайталап, жа­ғымсыз қылық пен әдепсіз іске үйір болып бара жатқаны да жасырын емес. Мә­селен, «Мысық серуені» деп аталатын челленджді мыңдаған жас қайталаса, оған қатысушылар подиум моделіндей көшеде өтіп бара жатқан адамдардың алдында жүруі тиіс. Мән-мағынасы жоқ челлендж­дің қаралымы 500 миллионнан асқан. Екі жастың біріне келмеген қыздарымызды бөксемен билеуге шақырып, арнайы үйрену үлгілерін ұсынып жатқан контент­тер саңырауқұлақтай қаптады.

Расында, қазір ұрпақ тәрбиесімен тікелей әлеуметтік желілер айналысуда. Соның салдарынан ұлттық құндылықпен сусындамаған жас ұрпақ өсіп келеді. Осыны ескеріп әлем елдері мұның одан әрі етек алуына жол бермеу мақсатында TikTok-қа шектеу қою немесе ондағы контентке бақылауды күшейтуді қолға алуда. Мәселен, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан елдері TikTok желісіне ішінара немесе толық шектеу қойды. Ал Франция үкіметі жасөспірім­дер­дің интернетке қолжетімділігін заң­намалық деңгейде реттеді. Аустралия 16 жас­қа дейінгі балаларға қолдануды заң­мен шектеді. Осы жоғарыда аталған елдердің бір білгені бар шығар... Еуропа­лық Одақ, Канада, Ұлыбритания, Жаңа Зеландияда балалар қауіпсіздігіне қа­тысты алаңдаушылыққа байланысты 2023 жылы шешім қабылдап үлгерген. Керек десеңіз, TikTok-тың атасы санала­тын Қытайдың өзінде бұл платформа қол­жетімді емес.

Біз де жеделдетіп TikTok-қа шектеу қою мәселесін қарастырғанымыз жөн. Өйткені TikTok-ты шамадан тыс қолдану­дың психологиялық, әлеуметтік және академиялық салдары, баланың санасы мен денсаулығына кері әсері аз емес. Тіпті, офтальмолог дәрігерлер телефонға телмірген балалардың арасында кейінгі бес жылда көз аурулары күрт көбейіп кет­кенін айтады. Сондықтан ұрпағымызды TikTok-тан келер азғындықтан арашалап қалу үшін осы мәселені тағы көтеруімізге тура келіп отыр. 

Ендеше Үкіметке келесі шараларды қолға алуды ұсынамын. Біріншіден, TikTok-тағы әдепке, ұлттық құндылық­тарға, дәстүріміз бен салтымызға қайшы келетін, балалардың санасын улайтын, теріс әдеттерге шақыратын барлық конт­ентке шектеу қою. Екіншіден, елімізде TikTok-ты кәмелеттік жасқа толмаған балалардың пайдалануына қа­таң шектеу қою немесе мүлдем тыйым салу тетіктерін қарастыру керек деп есептеймсіз. Сауалға заңда көрсетілген мерзімге сай жауап беруіңізді сұраймыз.

Құрметпен, «AMANAT» фракция­сы­ның депутаттары – Жанарбек Әшімжан, Елнұр Бейсенбаев, Аманжол Әлтай, Қазыбек Әлішев. 19 ақпан 2025 жыл», – делінген депутаттық сауалда. 

Онда айтылғандай, мұндай сауал бұ­ған дейін де жолданған болатын. Ендеше сол кездегі айтылған жайттар әлі де болса өзектілігін жойған жоқ. Мәселен, былтыр 22 сәуір күні аманаттық Ерлан Саиров Премьер-Министрдің атына жолдаған сауалында таяқтың екі ұшы болатыны секілді, олардың пайдалы жақтарымен қатар, зияны да жеткілікті екенін, әлеу­мет­тік желіге бесіктен белі шықпаған ба­лалар мен әлі оң-солын танып үлгір­меген жасөспірімдеріміздің үйір болуы ата-аналарды қатты алаңдататынын атап өтті.

«Шектеусіз таратылымдағы әлеумет­тік желілер пайдалы білім алып, үнемі қоз­ғалыста болуға тиіс балалардың алтын уақытын ұрлағанымен қоймай, олардың денсаулығына, психикасына да теріс әсер етуде. Әсіресе, балалар арасында кең танымалдылыққа ие TikTok-тың жас­тары­мызға рухани зияны артып келеді. Өкін­ішке қарай, бүгінгі жастар ата-баба тәлі­мімен емес, негізінен TikTok арқылы тәр­биеленіп жатыр. Онда пайдалы кон­тент­пен қатар, баланы жағымсыз әдеттер мен теріс қылықтарға бастайтын бейне­ма­териалдар да жеткілікті. Түрлі ойынды жар­намалау, онлайн казино, стримдер ар­қылы әдепсіз әрекеттер көрсету, тіпті пор­нография, суицидке шақыру, былапыт сөздер мен бейәдеп көріністерге толы рилс­тар да осы TikTok арқылы таралуда. Оларды балалар қарап қана қоймай, зорлық-зомбылықтың құрбаны да болып, ойын­құмарлық дертіне ұшырауда. Біздер­мен көптеген ата-әже, әке-аналар кездес­кен сайын осы мәселені жиі кө­тере­тін болды. Хайп қуып, пранк деген желеумен ар-ұят­тан аттау әдетке айналды. Қоғамда жана­шырлық, мейірім, қамқор­лық, ая­ныш, обал мен сауапты білу, қана­ғат пен қайыр­ым, ілтипат пен ізет орнына қаты­гез­дік, аяусыз озбырлық, алдап-ар­бау, өтір­ік, өсек, мақтаншақтық етек алып барады. Мектеп оқушылары арасында бір-біріне әлімжеттік жасап, қатыгездік жасау фактілері де әлеу­меттік желілер арқы­лы кең таралуда», – деп дабыл қақты депутат.

Оның айтуынша, желінің осындай зиянды салдарларын ескере отырып, бірқатар әлем елдері TikTok-қа шектеу қойды. Мысалы, Үндістан ұлттық қауіп­сіздігімізге қатер төндіреді деп, 2020 жыл­дан бастап TikTok-қа толықтай тыйым салған. Индонезия 2018 жылдан бастап уа­қытша шектеу қойған. Бауырлас Өз­бек­стан 2021 жылдан бастап TikTok-қа тый­ым салды. Қырғыз елі де шектеу енгізді. АҚШ Үкіметі де TikTok-қа ішінара шек­теу енгізді. Еуродақ елдері де өз шенеу­ніктерінің телефондарына TikTok орнату­ға тыйым салды. Ал TikTok-ты ойлап табушы, яғни Қытайдың өзі де кәмелеттік жасқа толмаған балаларға «арнайы бала – TikTok» контентін ұйымдастырған. Қы­тай­дың өзінде балалар TikTok-тың толық форматын пайдалана алмайды, нақты шектеу қарастырылған. 

«Жалпы, мемлекеттің болашағы біз­дің жеткіншек ұрпақтың рухани, мораль­дық бет-бейнесіне байланысты. Сон­дық­тан болашақ ұрпақты ұлттық құн­­ды­­лық­­тар негізінде тәрбиелеп, сырттан кел­ген моральдық қауіп-қатерге төтеп беріп, ұлттық кодымызды сақтаудың тетігін қо­ғам мемлекет болып бірге қалыптастыру керек. Бұл – біздің болашақ ұрпақты рухани құлдыраудан сақтап, ұлтымызды жаңа деңгейде қалыптастыратын ұлы күрес», – деді «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Ерлан Саиров.

Ендеше «ықпалды Парламент» тар­апы­нан аталған проблема туралы ай­тудай айтылып-ақ келеді. Бірақ «еститін Үкі­мет­тің» елең ететін түрі көрінбейді. Әрине, олардың экономикалық пробле­ма­лары бастан асып жатқан болар, бірақ идеологиялық мәселелерді де назардан тыс қалдыруға болмайды.

Нұрлан ҚОСАЙ