Ол кезде жұртшылықтың интеллигент-оқымысты бөлігі таңертең жұмысқа бара жатып жаппай газет алатын. Жүгіріп кеш жеткеніне басылым жетпей қалатын. Бүгінде дүңгіршектегі газет-журнал саудасы түбегейлі тоқырады. Смартфондағы жаңалықтар таспасы ауыстырған ол дәуірді ешкім сағынбайтындай. Шынында, озық елдерде дүңгіршектен газет алып оқу сән мен салт саналады. Қазақстан неге зайырлылық пен зиялылықтың бұл нышанынан айырылып қалды?
Еуропаға, тіпті түбіміз бір Түркияға барғанда қазақстандықтар байқаған болар? Орталық көшелерде мерзімді басылым дүңгіршектері аяқ басқан сайын кездеседі. Одан қала көшелерінің картасын, көлік картасын, анықтамалықтарды, туристік нұсқаулықтарды, кітаптарды, түрлі кәдесыйды сатып алуға да болады. Олар шетелдік саяхатшылар үшін де тартылыс орталығына айналды. Жергілікті тұрғындар осы дүңгіршектерден жолай газет-журнал, кітап алып, метрода, трамвайда, аялдамада, парктерде, дәмханаларда оқып отырады.
Қазақстанда мұндай көрініс ізім-ғайым жоқ болды. Ал елде дүңгіршекте сатуға тұрарлықтай газет-журнал жетерлік. Мәдениет және ақпарат министрлігінің дерегінше, қазір мерзімді басылымның саны 4 800-ден асады. Олардың арасында, әрине «Бәленше университеттің жаршысы» («Вестник университета...») деген сияқты тақырып ауқымы тар, аудиториясы шектеулі журнал жетерлік. Бірақ іріктесе, елді елеңдете алатыны да баршылық.
Министрлік газет-журнал саны апта сайын артып жатқанын хабарлады: «Қазақстанда 2024 жылы жалпы саны 506 БАҚ есепке қойылды. Соның ішінде 114-і – мерзімді баспасөз», – деп мәлім етті ведомство. Онда неге дүңгіршектердің «дәм-тұзы» таусылды? Кәсіпкер Қарлығаш Әкімбайқызы өзін елордада осы бизнестің бастауында тұрған адамның бірі деп таныстырады. 90-жылдардан Ақмола, кейін елорданың орталық көшелерінде бірнеше дүңгіршегі болыпты.
«Бастапқыда тек ресейлік газет-журналдарды сатып жүрдік. Кейін қазақ басылымдарын қостық. Оқырмандар «Қазпоштадан» таба алмаған газетін бізден алатын. Депутаттардың көмекшілері таңертең жарыса хабарласып, қажетті мақаласы шыққан басылымды сақтап қоюды сұрайтын. Мені қазақ газеттері редакциясының бәрі біледі. «Газеттеріңді уақытылы жеткізіп тұрыңдар!» деп басшыларына дейін талай кірдім. Ымыраға келгені шамалы. Кейбірі таралымын тек жазылушы санына шақтап шығарады екен. Жеткізетін экспедиторы болмады. Басты республикалық басылымдар артық басқанын билік органдарына таратып жүрді, бізге тимеді», – дейді Қарлығаш апай.
Қала басшылығы ауысқан сайын жаңа әкімнің командасы дүңгіршек атаулыға қырғидай шүйлігіп, «шаһар сәулетін бұзады» деген сылтаумен шетінен күресінге жіберткізді. Бұл жерде «Баспасөз өнімдерінің сауда нүктелерінің» қазақ редакцияларына қиянат жасағанын жасырудың қажеті жоқ. Мысалы, алатын газет-журналдар үшін алдын ала ақы төлемейтін, ал өткізген нөмірі үшін ақыны уақытылы бермейтін. «Ала қойды бөле қырқып», кейбір басылымды сатып алушының көз алдында көрме қып жайса, енді бірін сөресінің астында ұстап, сұраушыға ғана ұсынатын. Соның кесірінен өтпей қалған газет-журналдардың нөмірлері өзектілігін жойып, мерзімі өткен шақта бума-бума, қорап-қорабымен редакцияларға апарып тастаушы еді. Қорыта айтқанда, бұл бизнестің күйреуіне тараптардың бәрі үлес қосқандай.
Қос министрлікті тел емсе де оңбады
Қазақ баспасөзі өзінің ең ірі бір аудиториясынан – ауылдан айырыла бастады. Бұған депутаттар Үкіметті айыптап отыр. Олардың түсіндіруінше, газет-журналдардың үстінен Мәдениет және ақпарат министрлігі қарайды, ал газет-журналдарды өңірлерге таратуға неге екені белгісіз, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін жауапты етіп қойған.
Бұл ведомство осы маңызды іске бірінші емес, жүзінші, бәлкім, мыңыншы кезекте мән береді. Себебі оның мойнында елдің цифрлық дамуы, инновациялық қызмет, байланыс, ХҚКО-лар мен электрондық үкіметті дамыту, ақпараттық қауіпсіздік, аэроғарыш өнеркәсібі, геодезия, картография және басқа қат-қабат, қаптаған саланың қырық есекке жүк болар міндет-мәселесі бар. «AMANAT» фракциясының мүшесі, Мәжіліс депутаты Аманжол Әлтай қазір қияндағы түгіл орталықтағы елді мекендерге газет-журнал жете алмайтынына назар аудартты.
– Соңғы уақытта абоненттерге мерзімді баспа басылымдарын жеткізу бойынша пошта қызметтерін жете қаржыландырмау созылмалы сипат алды. Оны өз бетінше көтеруге ұлттық пошта операторының күші жетпейді. Ол тиісті тарифін жоғарылатса, онда жазылушылар үшін газеттер мен журнал құны артып, қолжетімсіз болады. Ешкім алмаса, әрине басылымдар жаппай жабылады, – деді Аманжол Дүйсенбайұлы.
Оның мәліметінше, «Қазпоштаның» ауыл-аймаққа басылымдарды жеткізу ісін субсидиялауға Цифрлық даму министрлігі жауап береді, ол үшін бұл – басымдық емес. Содан бұл бағытта демеуқаржы тапшылығы туындаған. Депутат бұл істі субсидиялау цифрлық емес, ақпараттық ведомствоға берілуі қажет деп санайды. Өйткені Қазақстанда бұқаралық ақпарат құралдарын дамытуға сол жауап береді. Газет ауылға жетпесе, қазақы БАҚ қалай өркендейді? Тек өрісі тарыла бермек.
Цифрлық даму министрінің орынбасары Асхат Оразбек мерзімді баспасөздің таралымына жауапкершіліктен құтылуға қазірден дайын екендерін жеткізді. Бұл салаға мемлекет беретін демеуқаржы да үш еседен астамға құлдырап кетіпті.
– Бізге осы істі субсидиялауға жыл сайын бюджеттен 10 миллиард теңге берілетін. 2024 жылы 3 миллиард теңге бөлінді. Қаржыландыру мәселесі бізге байланысты емес. Бұрын біздің министрлік Ақпарат министрлігіне біріктірілген еді. Ақпарат және коммуникация министрлігі деген болды. Сонда субсидия бірге берілген-тін. Бұл сол кезден бізде қалып қойған ескі жұрнақ. Кейін министрлік екіге ажырады. Басылымдарды тарату қызметін Мәдениет және ақпарат министрлігі өзіне алуы керек деп ойлаймын, – деді цифрлық даму вице-министрі.
«Аманаттық» депутат Айдос Сарым ел Президенті түрлі іс-шарада елдің газет-журнал оқуына қатысты нақты тапсырма бергенін қаперге салды.
– Мен консерватор адаммын, газет-журнал, кітап оқуды жақсы көремін. Газет жойылады деген жаңсақ пікір. Дұрыс насихаттасақ, ол жаңа замандарда да өз орнын табады. «Қазпоштаның» ауыл-аймақта 3 мыңдай бөлімшесі, 20 мыңдай жұмысшысы істейді. Сол жұмыс орнын сақтаудың бір жолы – газет пен кітап жеткізу. Ол үшін біріншіден, «Қазпоштаның» өзі редакциялармен тікелей қарым-қатынаста болуы қажет. Екіншіден, баспасөзді насихаттауы керек. Бұрын пошташылар үйді-үйді аралағанда газетке жазылуға шақырушы еді, – дейді депутат.
Үшіншіден, қазіргі уақыт талабына сай, «Қазпошта» өз сервисінде қазақ газеттеріне жазылуға мүмкіндік беретін ортақ опцияны, өзіндік маркетплейсті іске қосқаны абзал, әйтпесе қазіргі оқырман әр газеттің сайтын жеке қопарыстырып, оған жазылу жолдарын іздеуге ерінеді. Олар бәрін бір сервисте және бір шерту-кликпен жасай салғысы келеді.
Тарихы – жарқын, болашағы – бұлыңғыр
Қалай болғанда да, негізінен ауыл-аймаққа бағдарланған «Қазпошта» үшін қазақтілділер – үлкен нарық саналады. «Қазпошта» АҚ басқарма төрайымы Әсел Жанасова пошташылардың газет-журналға жазылуға үгіттейтінін жеткізді, өйткені олардың жалақысы жеткізілім көлеміне тәуелді болады. Десек те, пошташылар өздерімен келісімі бар редакциялардың мүддесін ғана ілгерілететіні мәлім.
– Кейде: «Қазпошта» газет-журналдарды жеткізуді тоқтатады, бұл қызмет жойылады екен деп айтылады. Бірақ бұл істе «Қазпошта» – ауыл мен қаланы жалғастыратын көпір. Сондықтан бұл байланысты үзбейміз! Негізі, туындаған проблема тарифпен байланысты. Мысалы, әрбір газетті жеткізу үшін төленетін құн небәрі 17 теңге. 17 теңгеге автобусқа билет те ала алмайсыз ғой. Содан қаражаттың тапшылығы туындады. Мемлекет тарапынан субсидия лайықты көлемде бөлінсе, газет-журналдардың таратылымы жақсарар еді. Тарифтер бойынша келіссөз жүргізудеміз. Осы мәселені Үкімет пен Парламент бірге қарастыруы керек деп ойлаймын, – деді еліміздің бас пошташысы Ә.Жанасова.
«AMANAT» фракциясының жетекшісі Елнұр Бейсенбаев Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2024 жылғы 15 наурызда, Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында «оқитын ұлтқа айналу» міндетін қойғанын ескертті. Газет оқымайтын ел оқымысты болмайтыны анық.
– Елімізде әлі күнге ауыл-аймақ газет-журнал басылымдарына «Қазпошта» арқылы жазылады. Бірақ оны ұйымдастыру жұмысы нашар. Ауыл-аймақ тұрғындары газет-журналдарын апталап, айлап кешіктіріп алады. Содан басылымдардың таралымы күрт төмендеп кеткенін білеміз. Енді газет-журнал сататын арнайы дүңгіршектер жоқ. Бұрын «Қазпошта», «Дауыс», «Қазбаспасөз» сияқты дүңгіршектер қаптап тұратын. Бүгінде олардың ешқайсысы жоқ, – деді Елнұр Сабыржанұлы.
Оның айтуынша, қазір «Қазпошта» басшылығы қаржы табумен, шығын жабумен шектен тыс елігіп кетті. Ұлттық пошта операторы банк, брокер, дәрі-дәрмек дистрибуциясы, Қытай, Ресей маркетплейстерінің тауарларын жеткізіп беру сияқты қызметтерге басымдық береді.
«Олар «Қазпоштаның» қарызын жоямыз, қырып ақша табамыз дейді. Меніңше, ұлттық пошта қызметі болғандықтан, ол идеологияға мән беруі қажет. Оған тиражын сеніп тапсырған қазақ газеттерін ауылдағы оқырманына жеткізбесе несі ұлттық? Әлеуметтік жоба ретінде қарастырып, Қазақстанда «Дауыс» сияқты дүңгіршектерді қайта жаңғырту керек. Біз интеллектуалды ұлт жасамасақ, «Қазпоштаның» қыруар қаражатқа кенелгенінен ешқандай пайда жоқ!» – деді депутат.
«Қазпошта» АҚ басқарма төрайымы бұл проблемадан жақсы хабардар екенін жеткізді: «Мен де осыған уайымдаймын. Біз сәлемдеме-тауар тасудан, қаржылық сервистен тапқан пайданың 10 миллиард теңгесіне газет-журнал таратылымының шығынын барынша жауып жатырмыз. Газет-журналдардың жағдайына Цифрлық даму министрлігі жауапты. Меніңше, бұл дұрыс емес! Себебі бұл министрліктің басты бағыты – цифрландыру. Сондықтан депутаттар заңнама аясында осы мәселелерді шешіп берсе, үлкен септігін тигізер еді», – деді Ә.Жанасова.
Биылғы 2 ақпанда Ұлттық басылым күніне арналған құттықтауында Президент Қ.Тоқаев баспасөз елді өркендету және мемлекеттігімізді нығайту жолында еңбек етіп жатқанын атап өтті. Газет ұлттық сана-сезімді дамытуда айрықша рөл атқарады. «Қазақ басылымдары әрдайым халықтың үні, төл руханиятымыздың берік қорғаны. Біз оның бай тарихын, ағартушылық дәстүрін мақтан тұтамыз!» – деді Мемлекет басшысы. Алайда Үкімет, әкімдер мен «Қазпошта» қордаланған мәселесін шешпесе, таралу өрісі тарыла берсе, қазақ баспасөзі жойылып, билікке оның тек тарихымен мақтану ғана қалмай ма?..
Елдос СЕНБАЙ