Мерзімді басылым сататын дүңгіршек алдында қарақұрым кезек тұратын заман тарих қойнауына кетті.
Баспасөзге тоспа құрған кім?
625
оқылды

Ол кезде жұртшылықтың интеллигент-оқымысты бөлігі таңертең жұмысқа бара жатып жаппай газет алатын. Жүгіріп кеш жеткеніне басылым жетпей қалатын. Бүгінде дүңгіршектегі газет-журнал саудасы түбегейлі тоқырады. Смартфондағы жаңалықтар таспасы ауыстырған ол дәуірді ешкім сағынбайтындай. Шынында, озық елдерде дүңгіршектен газет алып оқу сән мен салт саналады. Қазақстан неге зайырлылық пен зиялылықтың бұл нышанынан айырылып қалды?

Еуропаға, тіпті түбіміз бір Түр­кия­ға барғанда қазақстан­дық­тар байқаған болар? Орталық көше­лер­де мерзімді басылым дүңгір­шек­тері аяқ басқан сайын кез­де­се­ді. Одан қала көшелерінің кар­тасын, көлік картасын, анық­та­малықтарды, туристік нұс­қау­лық­тарды, кітаптарды, түрлі кә­де­сыйды сатып алуға да болады. Олар шетелдік саяхатшылар үшін де тартылыс орталығына айнал­ды. Жергілікті тұрғындар осы дүң­гіршектерден жолай газет-жур­нал, кітап алып, метрода, трам­вайда, аялдамада, парктерде, дәмханаларда оқып отырады. 

Қазақстанда мұндай көрініс ізім-ғайым жоқ болды. Ал елде дүң­гіршекте сатуға тұрарлықтай га­зет-журнал жетерлік. Мәдениет жә­не ақпарат министрлігінің де­регінше, қазір мерзімді басы­лым­ның саны 4 800-ден асады. Олар­дың арасында, әрине «Бәленше уни­верситеттің жаршысы» («Вес­тник университета...») деген сияқ­ты тақырып ауқымы тар, ау­диториясы шектеулі журнал же­терлік. Бірақ іріктесе, елді елең­дете алатыны да баршылық.

Министрлік газет-журнал са­ны апта сайын артып жатқанын ха­барлады: «Қазақстанда 2024 жы­лы жалпы саны 506 БАҚ есеп­ке қойыл­ды. Соның ішінде 114-і – мер­зімді баспасөз», – деп мәлім етті ведомство. Онда неге дүң­гір­шектердің «дәм-тұзы» таусылды? Кәсіпкер Қарлығаш Әкімбай­қы­зы өзін елордада осы бизнестің бас­тауында тұрған адамның бірі деп таныстырады. 90-жылдардан Ақ­мола, кейін елорданың орта­лық көшелерінде бірнеше дүңгір­ше­гі болыпты.

«Бастапқыда тек ресейлік га­зет-журналдарды сатып жүрдік. Кейін қазақ басылымдарын қос­тық. Оқырмандар «Қазпоштадан» та­ба алмаған газетін бізден ала­тын. Депутаттардың көмекшілері таңертең жарыса хабарласып, қа­жетті мақаласы шыққан басы­лым­ды сақтап қоюды сұрайтын. Мені қазақ газеттері редакция­сы­ның бәрі біледі. «Газеттеріңді уа­­­­қытылы жеткізіп тұрыңдар!» деп басшыларына дейін талай кір­дім. Ымыраға келгені шамалы. Кей­бірі таралымын тек жа­зылу­шы санына шақтап шығарады екен. Жеткізетін экспедиторы бол­­­мады. Басты республикалық ба­сылымдар артық басқанын би­лік органдарына таратып жүрді, біз­ге тимеді», – дейді Қарлығаш апай. 

Қала басшылығы ауысқан сайын жаңа әкімнің командасы дүң­гіршек атаулыға қырғидай шүй­лігіп, «шаһар сәулетін бұза­ды» деген сылтаумен шетінен кү­ре­сінге жіберткізді. Бұл жерде «Баспасөз өнімдерінің сауда нүк­телерінің» қазақ редакцияларына қиянат жасағанын жасырудың қа­жеті жоқ. Мысалы, алатын га­зет-журналдар үшін алдын ала ақы төлемейтін, ал өткізген нө­мі­рі үшін ақыны уақытылы бер­мей­тін. «Ала қойды бөле қыр­қып», кейбір басылымды сатып алу­шының көз алдында көрме қып жайса, енді бірін сөресінің астында ұстап, сұраушыға ғана ұсы­натын. Соның кесірінен өт­пей қалған газет-журналдардың нө­мірлері өзектілігін жойып, мер­­зімі өткен шақта бума-бума, қорап-қорабымен редакцияларға апарып тастаушы еді. Қорыта айтқанда, бұл бизнестің күйреуіне тараптардың бәрі үлес қосқандай.

Қос министрлікті тел емсе де оңбады

Қазақ баспасөзі өзінің ең ірі бір аудиториясынан – ауылдан айы­рыла бастады. Бұған депу­тат­тар Үкіметті айыптап отыр. Олар­дың түсіндіруінше, газет-жур­нал­дар­дың үстінен Мәдениет және ақпарат министрлігі қарайды, ал газет-журналдарды өңірлерге таратуға неге екені белгісіз, Цифр­лық даму, инновациялар және аэ­роғарыш өнеркәсібі министр­лігін жауапты етіп қойған. 

Бұл ведомство осы маңызды іс­ке бірінші емес, жүзінші, бәл­кім, мыңыншы кезекте мән бе­ре­ді. Себебі оның мойнында елдің циф­­рлық дамуы, инновациялық қыз­мет, байланыс, ХҚКО-лар мен электрондық үкіметті дамы­ту, ақпараттық қауіпсіздік, аэро­ға­рыш өнеркәсібі, геодезия, кар­тография және басқа қат-қа­бат, қаптаған саланың қырық есек­ке жүк болар міндет-мәселесі бар. «AMANAT» фракциясының мү­шесі, Мәжіліс депутаты Аман­жол Әлтай қазір қияндағы түгіл ор­талықтағы елді мекендерге га­зет-журнал жете алмайтынына на­зар аудартты. 

– Соңғы уақытта або­нент­тер­ге мер­зімді баспа басылымдарын жеткізу бойынша пошта қыз­мет­те­рін жете қаржыландырмау со­зыл­малы сипат алды. Оны өз бе­­­­тін­ше көтеруге ұлттық пошта опе­раторының күші жетпейді. Ол тиіс­ті тарифін жоғарылатса, онда жа­зылушылар үшін газеттер мен жур­нал құны артып, қолжетімсіз бо­лады. Ешкім алмаса, әрине ба­сы­лымдар жаппай жабылады, – деді Аманжол Дүйсенбайұлы. 

Оның мәліметінше, «Қаз­пош­­таның» ауыл-аймаққа ба­сы­лым­дарды жеткізу ісін субсидия­лау­ға Цифрлық даму министрлігі жауап береді, ол үшін бұл – ба­сым­дық емес. Содан бұл бағытта де­меуқаржы тапшылығы туын­да­ған. Депутат бұл істі субсидиялау циф­рлық емес, ақпараттық ве­домствоға берілуі қажет деп са­най­ды. Өйткені Қазақстанда бұ­қа­ралық ақпарат құралдарын да­­­мытуға сол жауап береді. Газет ауыл­ға жетпесе, қазақы БАҚ қа­лай өркендейді? Тек өрісі тарыла бер­мек. 

Цифрлық даму министрінің орын­басары Асхат Оразбек мер­зім­ді баспасөздің таралымына жауапкершіліктен құтылуға қа­зір­ден дайын екендерін жеткізді. Бұл салаға мемлекет беретін де­меу­қаржы да үш еседен астамға құл­дырап кетіпті. 

– Бізге осы істі субсидиялауға жыл сайын бюджеттен 10 мил­лиард теңге берілетін. 2024 жылы 3 миллиард теңге бөлінді. Қар­жы­­­­­­­ландыру мәселесі бізге бай­ла­нысты емес. Бұрын біздің ми­нистр­лік Ақпарат министрлігіне бірік­тірілген еді. Ақпарат және ком­муникация министрлігі деген бол­ды. Сонда субсидия бірге бе­ріл­ген-тін. Бұл сол кезден бізде қа­лып қойған ескі жұрнақ. Кейін ми­нистрлік екіге ажырады. Басы­лым­дарды тарату қызметін Мә­де­ниет және ақпарат министрлігі өзі­не алуы керек деп ойлаймын, – деді цифрлық даму вице-ми­нистрі.

«Аманаттық» депутат Айдос Сарым ел Президенті түрлі іс-ша­рада елдің газет-журнал оқуына қа­тысты нақты тапсырма берге­нін қаперге салды. 

– Мен консерватор адаммын, га­зет-журнал, кітап оқуды жақсы кө­ремін. Газет жойылады деген жаңсақ пікір. Дұрыс насихат­та­сақ, ол жаңа замандарда да өз орнын табады. «Қазпоштаның» ауыл-аймақта 3 мыңдай бөлім­ше­сі, 20 мыңдай жұмысшысы іс­тей­ді. Сол жұмыс орнын сақтаудың бір жолы – газет пен кітап жет­кізу. Ол үшін біріншіден, «Қаз­пош­­­­таның» өзі редакциялармен ті­келей қарым-қатынаста болуы қа­жет. Екіншіден, баспасөзді на­сихаттауы керек. Бұрын пош­та­шы­лар үйді-үйді аралағанда га­зет­ке жазылуға шақырушы еді, – дейді депутат.  

Үшіншіден, қазіргі уақыт та­ла­бына сай, «Қазпошта» өз сер­ви­­­­сінде қазақ газеттеріне жазылу­ға мүмкіндік беретін ортақ оп­­­­цияны, өзіндік маркетплейсті іске қос­қа­ны абзал, әйтпесе қазіргі оқыр­ман әр газеттің сайтын жеке қо­па­рыстырып, оған жазылу жол­­­­да­рын іздеуге ерінеді. Олар бәрін бір сервисте және бір шерту-кликпен жасай салғысы келеді.

Тарихы – жарқын, болашағы – бұлыңғыр

Қалай болғанда да, негізінен ауыл-аймаққа бағдарланған «Қаз­пошта» үшін қазақтілділер – үл­кен нарық саналады. «Қазпошта» АҚ басқарма төрайымы Әсел Жа­насова пошташылардың га­зет-журналға жазылуға үгіт­тей­тінін жеткізді, өйткені олардың жа­лақысы жеткізілім көлеміне тәуел­ді болады. Десек те, пош­та­шы­лар өздерімен келісімі бар ре­дакциялардың мүддесін ғана іл­герілететіні мәлім.  

– Кейде: «Қазпошта» газет-жур­налдарды жеткізуді тоқта­та­ды, бұл қызмет жойылады екен деп айтылады. Бірақ бұл істе «Қаз­пош­та» – ауыл мен қаланы жал­ғас­­тыратын көпір. Сондықтан бұл байланысты үзбейміз! Негізі, туындаған проблема тарифпен бай­ланысты. Мысалы, әрбір га­зетті жеткізу үшін төленетін құн не­бәрі 17 теңге. 17 теңгеге авто­бус­қа билет те ала алмайсыз ғой. Содан қаражаттың тапшылығы туындады. Мемлекет тарапынан суб­сидия лайықты көлемде бө­лін­се, газет-журналдардың тара­ты­лымы жақсарар еді. Тарифтер бойынша келіссөз жүргізудеміз. Осы мәселені Үкімет пен Пар­ла­мент бірге қарастыруы керек деп ой­лаймын, – деді еліміздің бас пош­ташысы Ә.Жанасова. 

«AMANAT» фракциясының жетекшісі Елнұр Бейсенбаев Мем­­­­лекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2024 жылғы 15 нау­рыз­да, Ұлттық құрылтайдың үшін­ші отырысында «оқитын ұлт­қа айналу» міндетін қойғанын ес­керт­ті. Газет оқымайтын ел оқы­мыс­ты болмайтыны анық. 

– Елімізде әлі күнге ауыл-ай­мақ газет-журнал басы­лым­да­ры­на «Қазпошта» арқылы жазы­ла­ды. Бірақ оны ұйымдастыру жұ­­­мысы на­шар. Ауыл-аймақ тұрғындары газет-журналдарын апталап, ай­лап кешіктіріп алады. Содан ба­сылымдардың таралымы күрт төмендеп кеткенін білеміз. Енді газет-журнал сататын арнайы дүң­гіршектер жоқ. Бұрын «Қаз­пошта», «Дауыс», «Қазбаспасөз» сияқ­ты дүңгіршектер қаптап тұ­ра­тын. Бүгінде олардың ешқай­сы­сы жоқ, – деді Елнұр Сабыр­жан­ұлы. 

Оның айтуынша, қазір «Қаз­пош­та» басшылығы қаржы табу­мен, шығын жабумен шектен тыс елігіп кетті. Ұлттық пошта опе­ра­торы банк, брокер, дәрі-дәрмек дистрибуциясы, Қытай, Ресей маркетплейстерінің тауарларын жеткізіп беру сияқты қызметтерге басымдық береді. 

«Олар «Қазпоштаның» қары­зын жоямыз, қырып ақша таба­мыз дейді. Меніңше, ұлттық пош­­­­­та қызметі болғандықтан, ол идео­логияға мән беруі қажет. Оған тиражын сеніп тапсырған қа­зақ газеттерін ауылдағы оқыр­ма­нына жеткізбесе несі ұлттық? Әлеуметтік жоба ретінде қа­рас­ты­рып, Қазақстанда «Дауыс» сияқ­ты дүңгіршектерді қайта жаң­ғырту керек. Біз интел­лек­туал­ды ұлт жа­са­масақ, «Қаз­пош­таның» қыруар қаражатқа ке­нел­генінен ешқандай пайда жоқ!» – деді депутат.

«Қазпошта» АҚ басқарма тө­райы­мы бұл проблемадан жақсы ха­­бардар екенін жеткізді: «Мен де осы­ған уайымдаймын. Біз сәлем­де­­ме-тауар тасудан, қаржылық сер­­вистен тапқан пайданың 10 мил­­лиард теңгесіне газет-журнал та­­­ратылымының шығынын ба­рын­­­ша жауып жатырмыз. Газет-жур­­­­­налдардың жағдайына Цифр­лық даму министрлігі жауапты. Ме­­­ніңше, бұл дұрыс емес! Себебі бұл министрліктің басты бағыты – цифрландыру. Сондықтан де­путаттар заңнама аясында осы мә­селелерді шешіп берсе, үлкен септігін тигізер еді», – деді Ә.Жана­сова. 

Биылғы 2 ақпанда Ұлттық ба­сылым күніне арналған құт­тық­тауында Президент Қ.Тоқаев баспасөз елді өркендету және мем­­лекеттігімізді нығайту жо­лын­да еңбек етіп жатқанын атап өтті. Газет ұлттық сана-сезімді да­мытуда айрықша рөл атқарады. «Қазақ басылымдары әрдайым ха­лықтың үні, төл рухания­ты­мыз­дың берік қорғаны. Біз оның бай тарихын, ағартушылық дәс­түрін мақтан тұтамыз!» – деді Мем­лекет басшысы. Алайда Үкі­мет, әкімдер мен «Қазпошта» қор­даланған мәселесін шешпесе, та­ралу өрісі тарыла берсе, қазақ бас­пасөзі жойылып, билікке оның тек тарихымен мақтану ға­на қалмай ма?..

Елдос СЕНБАЙ