Газетіміздің өткен сенбідегі санындағы «Жердегі жұмақ қайда бар?» атты мақалада адамзаттың жер бетінде тең құқылы, әділетті қоғам орнатуға деген талпыныстарын, оның әлем елдеріндегі көріністерін сөз еткен болатынбыз.
Мінсіз өмір мүмкін бе?
297
оқылды

Десек те, ғалымдар арасында жерде адамзат армандаған «жұмақ» орнату мүмкін еместігін, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ қоғам азғындалуға бейім болады дейтін теориялы ойлары кездесіп жатады. Әңгіме америкалық ғалым-этолог Джон Кэлхунның тәжірибесі жайында.

Тышқандар мен қояндар

Джон Кэлхун кеміргіштердің мі­нез-құлқын шамамен 40 жыл бойы зерттеп, 1947 жылдан 1949 жыл­ға дейін оларды табиғи ме­кен­деу орындарында бақыласа, шама­мен 1958 жылдан 1962 жылға дейін өз зерттеулерін жасанды ортада жүр­гізе бастайды. Ал атақты Ғалам-25 (Universe 25) тәжірибесін 1968 жы­лы бастады. Бұл тәжірибесін «егер жер үстінде адамзат өзі қа­ла­ған мінсіз өмірді сүрсе қоғам қалай өзгереді?» деген сұраққа жауап іздеу мақсатында жүргізеді. Ол экс­перимент аясында тышқандарға жұ­мақ жағдайларды қалыптас­ты­рады. Жайлы мекен, жеткілікті тамақ қоры, ұрпақ өрбітіп, көбею үшін жеткілікті кеңістік бар. Жырт­қыштар мен аурулар жоқ. Көлемі 2х2 м ұзындығы 1,5 м бак ішіндегі температура тұрақты 20°С – тыш­қандар үшін идеал орта. Тыш­қан­дардың ас-суы әрқашан дайын, ме­кені апта сайын тазартылып тұ­рады. Қысқаша айтқанда, нағыз жұмақтың өзі дерсіз. Эксперимент басында бак ішіне 4 жұп тышқан жіберіліп, Джон бұл бастапқы кезеңді «А кезеңі» деп атады. Олар жайлы ортада көбейе бастайды. Бірінші ұрпақты тудырған келесі кезең «В кезеңі» деп аталды. Әр 55 күн сайын кеміргіштердің саны екі есеге артып отырады. «С кезеңінде» бакта 620 тышқан тіршілік етті. Олар­дың көбею қарқыны төмен­­­деп, социум ішінде агрессия орын алды. Тамақты тұтыну жиілігі де бірнеше есе төмендеді. Бұл кезеңде тышқан­дарда социалды иерархия пайда бола бастады, сонымен бірге бір­түрлі топтар да пайда болды. Олар­дың бірі – әлеуметтік топтар­дан қуылған жас жігіттер. Үлкен тыш­қандардың агрессиясының құр­­баны болған, олардың құйрық­тары тістелген, бүйірлері жыртық, тер­лерінде қан іздері болды. Қарны тоқ, дені сау, қартайғысы келмеген ересек тышқандар әлеуметтік са­тыдағы орындарын жастарға бер­гісі келмеді. Үнемі кемсітіп, рухани сындырып отырды. Үркіп қалған жастар буаз ұрғашысын қорға­майтын болды. Тағдыр тәлкегіне ұшыраған ұрғашылар қатігезденіп кетті. Өте озбыр бола бастады. Әр­біріне доқ көрсетіп, тіпті өз ба­ла­сын да таптап кетіп жатты. Мүлде кішкентай тышқандар жоғарғы жақтағы ұяларға тығылып, жан сақтады. Ол жақта амал жоқтықтан «саяқ» жүріп өмір сүрді. Көбеюден бас тартты. Көбею кеми берді. Осы аралықта жаңа тышқандар пайда болды. Сұлу тышқандар. Яғни, нарыс-тышқандар. Олар ұрғашыға бола төбелеспеді, қорғамады, жерге бола таласпады. Олар өмірден ра­хат табуды ғана білді. Тек жеп-ішу­ді, сыланып-сипануды ғана білді. Тіршілік үшін күрес тоқтады. Уа­йым-қайғысыз күн кешкен олар ұрпақ өрбіткісі келмей, арзан ләз­затты аңсады. Осылайша, олар го­­мо­сексуалист бола бастайды. Осы ретте атақты Дубайдың негізін қалаған шейх Мұхаммед бен Рашид әл-Мақтым елінің болашағы ту­ралы: «Менің атам түйеге мініп жүр­­ді, менің әкем түйеге мініп жүр­­ді, мен «Мерседес» міндім, балам «Ленд Ровермен» жүр. Ал немерем түйемен жүретін бола­ды», – деген сөзі еске түседі. «Не­ге?» деген сұраққа ол: «Қиын заман мықты адамдарды тудырады. Мық­ты адамдар жақсы заманды қалып­тастырады. Жақсы заман әлжуаз адамдарды тудырады. Ал әлжуаз адамдар қиын заманды қалыптас­тырады. Көп адам түсіне бермейді, бірақ дүниеқоңыздарды емес, кү­рескерлерді тәрбиелеу керек», –деп жауап беріпті деседі.

Сонымен, Джон ғалым төртін­ші кезеңді «D жойылу кезеңі» деп атады. Жүктілік өте аз болды және жаңа туған нәресте­лердің өлімі 100 пайызды құрады. Өйткені нәрес­телерді басқа ке­міргіштер өлтір­месе, аналар өздері өлтірді. Өсудің болмауы және бел­сенді түрде дамытылатын герми­тизм мінез-құ­лықтағы ауытқуларға, ал кейде бұрмаланған ауытқуларға әкелді. Мысалы, тамақ пен судың көпті­гіне қарамастан, тышқандар кан­нибализммен айналысып, туыс­тарын жеді. Олар сондай-ақ өздерін қорғауға немесе ештеңе үшін күре­суге тура келмей, гомо­сексуалды және тым агрессивті болды. Әрине, мұндай өмір салты кеміргіштердің қартайып, тез өліп кетуіне әкелді, сондықтан экспе­рименттің 1 780-ші күні резервуарда бірде-бір тұр­ғын қалмады. Дәл осы тәжірибе 25 рет өтті, 25 рет тура сол сценарий қайталанып отырды. Сондықтан бұл тәжірибе «Ға­лам-25» деп атал­ды. Джон Кэл­­­­хун бұл экс­перимент нәтижесін адам­дарға да қатысты деп есептеп, «мі­нез-құлық ағымы» (behavioral sink) деп ата­латын жаңа термин енгізді.

Әлеуметтанушылар осы тәжі­рибеге арқа сүйеп бүгінгі күндері отбасының күйреуі, қыздар мен жігіттердің үйленуге асықпауы, отбасындағы бала санының азаюы, әлемдегі соғыс апаттарының мо­лаюы, тағы сол сияқты көптеген ұнамсыз көріністерін де жоға­ры­дағы «молшылық пен азғындық­тың» себебінен деп түсіндіріп ке­леді. Абай айтқан «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деген мысал да осыны нақтылағандай. Мұндай тәжі­ри­белер аз жасалмады. Мәселен, Майерс мен Роттің «Экономикалық теңдік және мотивация» тәжірибесі жұмысшылар мен әртүрлі әлеу­меттік топтардың ынтасын зерт­теуге бағытталған. Ол эконо­мика­лық теңдік пен мотивацияның бір-біріне қалай әсер ететінін көр­­сетеді. Майерс пен Роттің зерт­теуінде әлеуметтік теңдік пен бір­дей ресурстарды бөлісу адамдардың еңбекке деген ынта-ықыласын төмендететінін көрсеткен. Олар «егер адамдардың бәрі бірдей бай болса және бірдей мүмкіндіктерге ие болса, олар жұмысқа деген мо­тивацияларын жоғалтуы мүмкін» деп есептеді. Ал «Шектелген ре­сурстар» теориясын зерттеген Джон Мэйнар Хейнс пен Фридрих Хайек сияқты экономистер ресурс­тардың шектеулілігі адамдардың еңбегін ынталандыратынын айт­қан. Егер бәрі бай болса, адамдар­дың жұмысқа деген ынта-ықыласы жоғалып, жұмыссыздық, инфля­ция сияқты мәселелер туындауы мүмкін деп есептеді.

Десек те, кейбір ғалымдар мұ­нымен келіспейді. Себебі жоға­рыдағы тәжірибе жалғыз тәжірибе емес еді. Мәселен, Аустралияда дәл осы эксперимент қояндармен жүргізілді. Бір айырмашылығы, қояндар қоршалған бак ішінде емес, табиғи жағдайда өмір сүреді. Нәтижесінде, қояндар көбейгені соншалық, олардан аяқ алып жүр­гісіз болды. Ақыры, құтылу амал­дарын жасауға мәжбүр болып, тек вирус пен ауру тарату нәтижесінде ғана қояндар саны қалыпты дең­гейге түсті. Ғалымдардың са­рап­тауынша, Джон тәжірибесі бір нәр­сені ұмытты. Ол «жұмақ» деп есептелген жайлы орта – оқшау­лан­ған темір бак қана еді. Жасанды шектеу мен оқшаулау оларға жұ­мақты сыйлай алмады деп есептеді. 

Кейбір сарапшылар «егер бар­лық адам бай болып, ресрустар тең бөлінсе қалай болады?» дегенге былай деп жауап береді: «Қоғам­дағы жұмыс күшінің негізгі қоз­ғау­шы күші – еңбекке деген қажет­тілік. Егер бәрі бай болса, көптеген адамдар еңбекке араласпай, эко­номиканың дамуы тежелуі мүмкін. Әдетте, экономикалық ынта мен жетістікке ұмтылу адамдарды бел­сенді болуға итермелейді. Егер бәрі бай болса, мұндай ынта жоғалып, адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау формасы өзгеруі мүмкін. Бұл әлеуметтік шиеле­ніс­терді немесе тіпті қоғамдағы «мә­селелерді шешу» мәдениетін өзгер­туді тудырады. Сонымен қатар егер барлық адамдар бай болса, олар қоғамның дамуына көбірек көңіл бөліп, әлеуметтік мәселелерді шешуге қызығушылық танытуы ықтимал деп те есептейді. Сондай-ақ адамдар көбінесе өзін таныту үшін байлықты, мансапты, жетіс­тікті мақсат етеді. Егер бұл мақ­сат­тар қолжетімді болса, адамдардың өміріндегі ең басты мақсаттар өз­геруі мүмкін. Мұндай жағдайда адамдардың рухани байлық, жеке дамуы немесе әлеуметтік жауап­кершіліктерге көңіл бөлуі ықтимал дейді.

Шынайы тәжірибе не дейді?

Әлемде халқының басым көп­шілігі бай тұратын мемлекеттер аз емес. Осы ретте «жоғарыда кел­тірген мысалдар бұл мемлекеттерде көрініс тауып отыр ма?» деген заң­ды сұрақ туындауы мүмкін. Мәсе­лен, Норвегия — әлемдегі ең бай әрі теңгерімді қоғамдардың біріне жатады. Жоғары өмір сүру деңгейі мен әлеуметтік қызметтерінің үздік үлгілерін ұсынған Норвегия әлем­дегі ең жоғары ЖІӨ деңгейіне ие мемлекеттердің бірі болып сана­лады. Сонымен қатар бұл елде аза­маттарға білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер тегін немесе өте қолжетімді болып табылады. Халықтың басым көп­шілігі бай және өздерін әлеуметтік қорғау мен қолдау жүйесіне сенімді сезінеді. Жалпы, ішкі өнімі жылы­на 90 мыңнан астам АҚШ долла­рын құраса, табыс теңдігі жоғары, ал кедейшілік деңгейі өте төмен. Дәл ­сол секілді Швейцария да әлем­дегі ең бай және тұрмыс дең­гейі жоғары мемлекеттердің бірі. Бұл елдің қаржы жүйесі әлемдегі ең тұрақтылардың бірі болып табы­лады. Швейцарияда өмір сүру құны жоғары болғанымен, халықтың орташа табысы мен әл-ауқаты өте жақсы. Экономикасы негізінен қаржы, фармацевтика, технология сияқты салаларға сүйенеді. ЖІӨ-і жан басына шаққанда 80 мың доллардан асады. Елдің тұрақты экономикасы мен әлеуметтік қам­сыздандыру жүйесі оның халқын әл-ауқаты жоғары қоғамға айнал­дырды. Ал Дания ЖІӨ-і жылына 60-70 мың АҚШ долларын құраса, Швецияның ЖІӨ-і 55-60 мың АҚШ долларына жетеді. Бұл ел­дер­де адамдардың өмір сүру жағ­дай­лары жоғары, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қыз­меттер кеңінен ұсынылады. Бір қы­зығы, Джон тәжірибесі секілді мұн­да азғындық жайлап, қылмыс­тар саны өспеген. Керісінше, ең қауіпсіз мемлекеттер санатында осы Скандинавия елдері көш бастап тұр. 

 

ТҮЙІН: 

Біз келтірген мысалдарда дамыған, бай-бақуатты елдерді атап өттік. Бірақ бақыт байлықпен өлшенбейді десеңіз, әр тұрғыны бақытты ғұмыр кешу үшін мемлекет болып жұмыс жасап жатқан елдердің барын еске саламыз. Мәселен, кейбір елде Бақыт деген министрлік барын естіп пе едіңіз? Алдымен ол Бутанда, одан кейін Үндістанда құрылған. Кейін кейбір араб елдері мен Оңтүстік Америка мемлекеттері де осы үрдісті қолға алып бастаған. Үндістан мен Қытайдың ортасындағы Гималай тауларында орналасқан, ұзақ жылдар бойы сыртқы әлемнен оқшау қалып қойған Бутан мемлекеті соңғы зерттеулерге сәйкес, әлемдегі ең бақытты ел болып табылады. Бутандықтардың 97% пайызы өздерін бақытты санайтындарын айтқан. Халықты тіркеу кезінде «Сіз бақыттысыз ба?» деген сұрақ қойылады. 2005 жылы жүргізілген соңғы санақ кезінде жұрт жауабы былай қорытындыланған: халықтың 45.2%-ы – «өте бақыттымын», ал 51.6%-ы – «бақыттымын» деп, тек 3.3% «аса бақытты емеспін» деп жауап берген. Демек, бақыт пен байлық тең орнап, береке мен құт дарыған мемлекеттер жоқ емес. Ең бастысы, адамдық пен азғындықтың аражігін аша біліп, береке үйлесімінің жолын тапса жетіп жатыр. Біздің мына дархан даламыздың да сондай бақыт пен байлықтың тең дарыған дәурені келер деген сеніміміз сөнбек емес.

Наурызбек САРША