Десек те, ғалымдар арасында жерде адамзат армандаған «жұмақ» орнату мүмкін еместігін, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ қоғам азғындалуға бейім болады дейтін теориялы ойлары кездесіп жатады. Әңгіме америкалық ғалым-этолог Джон Кэлхунның тәжірибесі жайында.
Тышқандар мен қояндар
Джон Кэлхун кеміргіштердің мінез-құлқын шамамен 40 жыл бойы зерттеп, 1947 жылдан 1949 жылға дейін оларды табиғи мекендеу орындарында бақыласа, шамамен 1958 жылдан 1962 жылға дейін өз зерттеулерін жасанды ортада жүргізе бастайды. Ал атақты Ғалам-25 (Universe 25) тәжірибесін 1968 жылы бастады. Бұл тәжірибесін «егер жер үстінде адамзат өзі қалаған мінсіз өмірді сүрсе қоғам қалай өзгереді?» деген сұраққа жауап іздеу мақсатында жүргізеді. Ол эксперимент аясында тышқандарға жұмақ жағдайларды қалыптастырады. Жайлы мекен, жеткілікті тамақ қоры, ұрпақ өрбітіп, көбею үшін жеткілікті кеңістік бар. Жыртқыштар мен аурулар жоқ. Көлемі 2х2 м ұзындығы 1,5 м бак ішіндегі температура тұрақты 20°С – тышқандар үшін идеал орта. Тышқандардың ас-суы әрқашан дайын, мекені апта сайын тазартылып тұрады. Қысқаша айтқанда, нағыз жұмақтың өзі дерсіз. Эксперимент басында бак ішіне 4 жұп тышқан жіберіліп, Джон бұл бастапқы кезеңді «А кезеңі» деп атады. Олар жайлы ортада көбейе бастайды. Бірінші ұрпақты тудырған келесі кезең «В кезеңі» деп аталды. Әр 55 күн сайын кеміргіштердің саны екі есеге артып отырады. «С кезеңінде» бакта 620 тышқан тіршілік етті. Олардың көбею қарқыны төмендеп, социум ішінде агрессия орын алды. Тамақты тұтыну жиілігі де бірнеше есе төмендеді. Бұл кезеңде тышқандарда социалды иерархия пайда бола бастады, сонымен бірге біртүрлі топтар да пайда болды. Олардың бірі – әлеуметтік топтардан қуылған жас жігіттер. Үлкен тышқандардың агрессиясының құрбаны болған, олардың құйрықтары тістелген, бүйірлері жыртық, терлерінде қан іздері болды. Қарны тоқ, дені сау, қартайғысы келмеген ересек тышқандар әлеуметтік сатыдағы орындарын жастарға бергісі келмеді. Үнемі кемсітіп, рухани сындырып отырды. Үркіп қалған жастар буаз ұрғашысын қорғамайтын болды. Тағдыр тәлкегіне ұшыраған ұрғашылар қатігезденіп кетті. Өте озбыр бола бастады. Әрбіріне доқ көрсетіп, тіпті өз баласын да таптап кетіп жатты. Мүлде кішкентай тышқандар жоғарғы жақтағы ұяларға тығылып, жан сақтады. Ол жақта амал жоқтықтан «саяқ» жүріп өмір сүрді. Көбеюден бас тартты. Көбею кеми берді. Осы аралықта жаңа тышқандар пайда болды. Сұлу тышқандар. Яғни, нарыс-тышқандар. Олар ұрғашыға бола төбелеспеді, қорғамады, жерге бола таласпады. Олар өмірден рахат табуды ғана білді. Тек жеп-ішуді, сыланып-сипануды ғана білді. Тіршілік үшін күрес тоқтады. Уайым-қайғысыз күн кешкен олар ұрпақ өрбіткісі келмей, арзан ләззатты аңсады. Осылайша, олар гомосексуалист бола бастайды. Осы ретте атақты Дубайдың негізін қалаған шейх Мұхаммед бен Рашид әл-Мақтым елінің болашағы туралы: «Менің атам түйеге мініп жүрді, менің әкем түйеге мініп жүрді, мен «Мерседес» міндім, балам «Ленд Ровермен» жүр. Ал немерем түйемен жүретін болады», – деген сөзі еске түседі. «Неге?» деген сұраққа ол: «Қиын заман мықты адамдарды тудырады. Мықты адамдар жақсы заманды қалыптастырады. Жақсы заман әлжуаз адамдарды тудырады. Ал әлжуаз адамдар қиын заманды қалыптастырады. Көп адам түсіне бермейді, бірақ дүниеқоңыздарды емес, күрескерлерді тәрбиелеу керек», –деп жауап беріпті деседі.
Сонымен, Джон ғалым төртінші кезеңді «D жойылу кезеңі» деп атады. Жүктілік өте аз болды және жаңа туған нәрестелердің өлімі 100 пайызды құрады. Өйткені нәрестелерді басқа кеміргіштер өлтірмесе, аналар өздері өлтірді. Өсудің болмауы және белсенді түрде дамытылатын гермитизм мінез-құлықтағы ауытқуларға, ал кейде бұрмаланған ауытқуларға әкелді. Мысалы, тамақ пен судың көптігіне қарамастан, тышқандар каннибализммен айналысып, туыстарын жеді. Олар сондай-ақ өздерін қорғауға немесе ештеңе үшін күресуге тура келмей, гомосексуалды және тым агрессивті болды. Әрине, мұндай өмір салты кеміргіштердің қартайып, тез өліп кетуіне әкелді, сондықтан эксперименттің 1 780-ші күні резервуарда бірде-бір тұрғын қалмады. Дәл осы тәжірибе 25 рет өтті, 25 рет тура сол сценарий қайталанып отырды. Сондықтан бұл тәжірибе «Ғалам-25» деп аталды. Джон Кэлхун бұл эксперимент нәтижесін адамдарға да қатысты деп есептеп, «мінез-құлық ағымы» (behavioral sink) деп аталатын жаңа термин енгізді.
Әлеуметтанушылар осы тәжірибеге арқа сүйеп бүгінгі күндері отбасының күйреуі, қыздар мен жігіттердің үйленуге асықпауы, отбасындағы бала санының азаюы, әлемдегі соғыс апаттарының молаюы, тағы сол сияқты көптеген ұнамсыз көріністерін де жоғарыдағы «молшылық пен азғындықтың» себебінен деп түсіндіріп келеді. Абай айтқан «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деген мысал да осыны нақтылағандай. Мұндай тәжірибелер аз жасалмады. Мәселен, Майерс мен Роттің «Экономикалық теңдік және мотивация» тәжірибесі жұмысшылар мен әртүрлі әлеуметтік топтардың ынтасын зерттеуге бағытталған. Ол экономикалық теңдік пен мотивацияның бір-біріне қалай әсер ететінін көрсетеді. Майерс пен Роттің зерттеуінде әлеуметтік теңдік пен бірдей ресурстарды бөлісу адамдардың еңбекке деген ынта-ықыласын төмендететінін көрсеткен. Олар «егер адамдардың бәрі бірдей бай болса және бірдей мүмкіндіктерге ие болса, олар жұмысқа деген мотивацияларын жоғалтуы мүмкін» деп есептеді. Ал «Шектелген ресурстар» теориясын зерттеген Джон Мэйнар Хейнс пен Фридрих Хайек сияқты экономистер ресурстардың шектеулілігі адамдардың еңбегін ынталандыратынын айтқан. Егер бәрі бай болса, адамдардың жұмысқа деген ынта-ықыласы жоғалып, жұмыссыздық, инфляция сияқты мәселелер туындауы мүмкін деп есептеді.
Десек те, кейбір ғалымдар мұнымен келіспейді. Себебі жоғарыдағы тәжірибе жалғыз тәжірибе емес еді. Мәселен, Аустралияда дәл осы эксперимент қояндармен жүргізілді. Бір айырмашылығы, қояндар қоршалған бак ішінде емес, табиғи жағдайда өмір сүреді. Нәтижесінде, қояндар көбейгені соншалық, олардан аяқ алып жүргісіз болды. Ақыры, құтылу амалдарын жасауға мәжбүр болып, тек вирус пен ауру тарату нәтижесінде ғана қояндар саны қалыпты деңгейге түсті. Ғалымдардың сараптауынша, Джон тәжірибесі бір нәрсені ұмытты. Ол «жұмақ» деп есептелген жайлы орта – оқшауланған темір бак қана еді. Жасанды шектеу мен оқшаулау оларға жұмақты сыйлай алмады деп есептеді.
Кейбір сарапшылар «егер барлық адам бай болып, ресрустар тең бөлінсе қалай болады?» дегенге былай деп жауап береді: «Қоғамдағы жұмыс күшінің негізгі қозғаушы күші – еңбекке деген қажеттілік. Егер бәрі бай болса, көптеген адамдар еңбекке араласпай, экономиканың дамуы тежелуі мүмкін. Әдетте, экономикалық ынта мен жетістікке ұмтылу адамдарды белсенді болуға итермелейді. Егер бәрі бай болса, мұндай ынта жоғалып, адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау формасы өзгеруі мүмкін. Бұл әлеуметтік шиеленістерді немесе тіпті қоғамдағы «мәселелерді шешу» мәдениетін өзгертуді тудырады. Сонымен қатар егер барлық адамдар бай болса, олар қоғамның дамуына көбірек көңіл бөліп, әлеуметтік мәселелерді шешуге қызығушылық танытуы ықтимал деп те есептейді. Сондай-ақ адамдар көбінесе өзін таныту үшін байлықты, мансапты, жетістікті мақсат етеді. Егер бұл мақсаттар қолжетімді болса, адамдардың өміріндегі ең басты мақсаттар өзгеруі мүмкін. Мұндай жағдайда адамдардың рухани байлық, жеке дамуы немесе әлеуметтік жауапкершіліктерге көңіл бөлуі ықтимал дейді.
Шынайы тәжірибе не дейді?
Әлемде халқының басым көпшілігі бай тұратын мемлекеттер аз емес. Осы ретте «жоғарыда келтірген мысалдар бұл мемлекеттерде көрініс тауып отыр ма?» деген заңды сұрақ туындауы мүмкін. Мәселен, Норвегия — әлемдегі ең бай әрі теңгерімді қоғамдардың біріне жатады. Жоғары өмір сүру деңгейі мен әлеуметтік қызметтерінің үздік үлгілерін ұсынған Норвегия әлемдегі ең жоғары ЖІӨ деңгейіне ие мемлекеттердің бірі болып саналады. Сонымен қатар бұл елде азаматтарға білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер тегін немесе өте қолжетімді болып табылады. Халықтың басым көпшілігі бай және өздерін әлеуметтік қорғау мен қолдау жүйесіне сенімді сезінеді. Жалпы, ішкі өнімі жылына 90 мыңнан астам АҚШ долларын құраса, табыс теңдігі жоғары, ал кедейшілік деңгейі өте төмен. Дәл сол секілді Швейцария да әлемдегі ең бай және тұрмыс деңгейі жоғары мемлекеттердің бірі. Бұл елдің қаржы жүйесі әлемдегі ең тұрақтылардың бірі болып табылады. Швейцарияда өмір сүру құны жоғары болғанымен, халықтың орташа табысы мен әл-ауқаты өте жақсы. Экономикасы негізінен қаржы, фармацевтика, технология сияқты салаларға сүйенеді. ЖІӨ-і жан басына шаққанда 80 мың доллардан асады. Елдің тұрақты экономикасы мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі оның халқын әл-ауқаты жоғары қоғамға айналдырды. Ал Дания ЖІӨ-і жылына 60-70 мың АҚШ долларын құраса, Швецияның ЖІӨ-і 55-60 мың АҚШ долларына жетеді. Бұл елдерде адамдардың өмір сүру жағдайлары жоғары, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қызметтер кеңінен ұсынылады. Бір қызығы, Джон тәжірибесі секілді мұнда азғындық жайлап, қылмыстар саны өспеген. Керісінше, ең қауіпсіз мемлекеттер санатында осы Скандинавия елдері көш бастап тұр.
ТҮЙІН:
Біз келтірген мысалдарда дамыған, бай-бақуатты елдерді атап өттік. Бірақ бақыт байлықпен өлшенбейді десеңіз, әр тұрғыны бақытты ғұмыр кешу үшін мемлекет болып жұмыс жасап жатқан елдердің барын еске саламыз. Мәселен, кейбір елде Бақыт деген министрлік барын естіп пе едіңіз? Алдымен ол Бутанда, одан кейін Үндістанда құрылған. Кейін кейбір араб елдері мен Оңтүстік Америка мемлекеттері де осы үрдісті қолға алып бастаған. Үндістан мен Қытайдың ортасындағы Гималай тауларында орналасқан, ұзақ жылдар бойы сыртқы әлемнен оқшау қалып қойған Бутан мемлекеті соңғы зерттеулерге сәйкес, әлемдегі ең бақытты ел болып табылады. Бутандықтардың 97% пайызы өздерін бақытты санайтындарын айтқан. Халықты тіркеу кезінде «Сіз бақыттысыз ба?» деген сұрақ қойылады. 2005 жылы жүргізілген соңғы санақ кезінде жұрт жауабы былай қорытындыланған: халықтың 45.2%-ы – «өте бақыттымын», ал 51.6%-ы – «бақыттымын» деп, тек 3.3% «аса бақытты емеспін» деп жауап берген. Демек, бақыт пен байлық тең орнап, береке мен құт дарыған мемлекеттер жоқ емес. Ең бастысы, адамдық пен азғындықтың аражігін аша біліп, береке үйлесімінің жолын тапса жетіп жатыр. Біздің мына дархан даламыздың да сондай бақыт пен байлықтың тең дарыған дәурені келер деген сеніміміз сөнбек емес.
Наурызбек САРША