Елімізде қарасора өсімдігін өндірістік деңгейде өңдеу қолға алынғалы жатыр.
Сора сор ғана емес...
471
оқылды

Бұл сала лицензиялауға жататындықтан, бірнеше инвесторға рұқсатнама берілген. Шындығында есірткі ретінде ғана қарап, басымызды ала қашатын қарасора шөбінен көп нәрсе шығаруға болады. Мәселен тоқыма, тамақ өнеркәсібінде, медицинада, ауыл шаруашылығында пайдаланатын көптеген бұйым жасалады. Ең бастысы мемлекет тарапынан мұқият бақылау мен реттеу болса болғаны. Өйткені өнеркәсіптік мақсаттағы және есірткі ретіндегі қарасораның арасы бір-ақ қадам. 

Өнімі мол, сапасы зор

Шу алқабындағы 138 мың гек­тар жерде өсіп жатқан жабайы қа­расора есірткі көзі ретінде көп қо­лайсыздық тудырып отыр. Енді оны кәдеге асыру тура­лы тағы да сөз қозғалуда. Мұн­дай әңгіме Мемлекет бас­шысының қатысуымен өткен Үкі­меттің кеңейтілген отырысында айтылды. Премьер-Министр Ол­жас Бектенов бірнеше инвесторға өндірістік қарасора өсіруге рұқсат берілгенін айтты. «Бірнеше ком­панияға жасанды жағдайда қарасора өсіруге лицензия берілді. Аталған өнімнен май, мал азығын, тыңайтқыштар және талшық алуға болады», – деді ол. Шындығында бұл өсімдіктен 50 мыңға жуық түрлі өнім алуға бол­ды. Оның ішінде талшық, қағаз, жіп, тыңайтқыш, сұйық май, малға жем, медициналық препараттар, құрылыс материалдары, тіпті тағам ретінде пайдалануға жарайтын заттар бар. Айталық, Ресей мен Фин­ляндия қағазды ағаштан жа­сайды, біз жылына 30 миллиард тең­ге құртып, солардан тасимыз. Ал Қытай мен Тайланд қағазды бам­буктен жасайды. Ендеше бізге неге қарасорадан жасамасқа? Сол сияқты одан алынатын кендір май­ды емдік мақсат­та қолдануға бо­лады­. Құрамында омега, антиокси­дант, фитостерол, түрлі қышқыл мен минерал мол. Ол иммуни­тетке өте пайдалы. Тамақ өнер­кәсібінде де кең қолдануға бо­лады. Халықаралық дең­гей­де тыйым салынған өткен ғасырдың 60-шы жылдарына дейін қарасора әдеттегідей та­маққа пайдаланылған, майы бүгінгі күнбағыс майы сияқты қолданыста болса, дәнегі де кәдімгі шемішкінің орнына жүрген. Химия өнер­кә­сі­бін­де ол құрылыс әрлеу жұмыс­та­рында олифа, лак, сыр дайындауда пайдаланылады. Одан жасалған кос­метикалық бояулар да көп уа­қытқа дейін түсін жоғалтпайды. Ресей қара­сораны ме­ди­циналық мақсатта қолдану үшін үш бірдей зауыт салып тастаған. Бұл өсімдік­тің талшығынан жіп иіріліп, мата, кілем тоқылады, арқандар өріледі. Оның төзімділігі мата немесе син­тетикалық текстильден анағұрлым мықты болып келеді. Егер дұрыс­тап жолға қоя алсақ, бұл өндіріс орнының өніміне өз елімізден бө­лек, сырт мемле­кет­терден де сұ­ра­ныс орасан болатыны­ даусыз. Ең бірінші ескерер жайт, Қазақстан­ның климаты қарасора өсіруге өте қолайлы. Мысалы, құрамында есірт­кісі жоқ мұндай шөп 100 күнде өсіп шығады екен. Сондықтан қа­расора өндірісіне бүгінде таптыр­майтын орын – Шу өлкесі екені анық. Шикізат қорынан еш қинал­мауға болады. Тіпті, жергілікті тұр­­ғын­дар­ды егіншілік жұмыс­тарына тартып, жұ­мыс­­пен қам­туға болады. Ал зауыт салуға ин­фра­құрылымы жүр­гізіліп қо­йылған «Тараз» химия­лық пар­кі» арнайы эко­номикалық аймағы сай келеді.

Айтылып жүргеніне көп болды

Кеңес ке­зіңде, яғни өткен ға­сыр­дың қырқыншы жыл­дары Шу алқабында жабайы қарасора шө­бі­нен мық­ты кендір жіп және сапасы жо­ғары әрі бағасы да өте қым­бат кендір майын дайын­дайтын одақ­тық деңгейдегі ірі зауыт­тар болған екен. Олар теңіздегі алып кемелерді кендірден жа­салған мықты арқан­дармен қамтамасыз етіп отырған. Бірақ одақ ыдырағаннан кейін олар да тоқырады. Ал 2004 жылы Қазақстан-Германия біріккен кә­сіпорны құрылып, Шу алқабын­дағы қарасорадан мата, автомобиль өн­ді­рісіне қажетті материалдар шыға­руды жоспарлаған. Алайда ауқымды бастама аяқсыз қалды. Сол сияқты 2015 жылдары қағаз шығаратын Kagaz Shahary SEZ ЖШС Түркістан облысында осын­дай бастаманы қолға алған еді. Бұ­ған дейін шикі­затқа қажет сү­ректі Ресей мен Фин­ляндиядан та­сып келген олар, өзін-өзі ақтауы қиын өндірісті жолға қою үшін түрлі нұсқаларды зерделеп қа­раған. Кәдімгі мақтаның қоза­пая­сын, Сыр­дарияның жағасындағы нар қа­мысты да пайдаланып көрген. Бірақ бәрін екшеп ойласа келе, тех­никалық қарасораға тоқтаған екен.

«Біз қағаз өндірісіне қозапая, қамыстан бөлек бидай сабанын да пайдаланып көрдік. Олар біз күт­кен­дегідей нәтиже бермегеннен ке­йін қарасораны көрдік. Оның құрамында 72 пайыз жабысқыш, иілгіш целлюлоза бар. Ал ол мақ­тада 48 пайыз, ағашта 24 пайыз ғана. Техникалық қарасораның тұқымын Украинадан әкелдік. Егер ол жерсініп кетсе, егіс көлемі ұлғайтылады», – деген болатын сол кездегі Kagaz Shahary SEZ серіктес­тігі директорының орынбасары Ба­уыржан Манатов. Бірақ түркіс­тандықтар да бұл жұмысты жолға қоя алмағанға ұқсайды. Өйткені интернеттен де, басқа да ашық ақ­парат көздерінен де олар туралы мә­ліметтер таба алмадық. Сайт­тар­дағы телефондары желіге қосыл­маған. Ал салық есебі 2017 жылмен тоқтаған екен. Бойында есірткісі жоқ техникалық қарасораны өнді­рістік мақсатта нақты өсіруді қолға алған жалғыз компания туралы одан кейін сыбыс жоқ.

Қарасораны кәдеге жарату туралы тағы бір бастама одан кейін 2020 жылы Жамбыл облысында көтеріледі. Ол жолы медициналық мақсатта қарасора өңдеу үшін зауыт салу қарастырылған екен. Тіпті, инвестор да табылған. Zhana Zhol Holding limited ЖШС бұл өсімдікті өсіру және өңдеу бағы­тында ғылыми-зерттеу жұмыс­та­рын қолға алып, заманауи техно­логияларды енгізуді жоспарлап жат­қанын мәлім етіп те үлгерген болатын. Олар пилоттық жобаны 4 кезеңде жүзеге асыруды ұсынды. Оның аясында зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қолданыстағы заңна­маға өзгерістер енгізу қажеттілігі туды. Одан да өзге атқарылар ша­руалар шаш етектен. Содан бергі уақытта қарасораны өндірістік өңдеу туралы биыл сөз болып отыр. Үкіметтің кеңейтілген отырысында Олжас Бектеновтің екі ауыз сөзін ғана естідік.

Жаңа экономикалық кластерге лайық

Расында да, елімізде қарасора өндірісі қолға алынса ұтарымыз анық. Ол экономикалық та, эколо­гия­лық та, мәдени жағынан да пай­далы. Тіпті, өңдеу жұмыстарын тү­бегейлі жолға қойған жағдайда тех­нологиялық тізбекті  кластерлік жүйеге дейін жеткізуге болады. Ол дегеніміз – алқапта тұқымы егіл­ген­нен бастап, өндірісте өңделіп, үстіңе киім, қолыңа арқан, үстеліңе қағаз, астыңа кілем, ауызыңа ас, тәніңе май, саулығыңа дәрумен болып кәдеге асқанға дейінгі про­цесстердің барлығы біздің елімізде, яки эконо­микалық тізбекте жүреді деген сөз.

«Бір-ақ мысал. Қазір біз кеңсе қағазының импорты үшін 100 млн АҚШ доллары жобасында жыл са­йын шығынға батып отырмыз. Ал сол ақшаны осы бағытты дамытуға жұмсасақ, елімізде «қағаз класте­рін» орнықтыруға болады. Өйткені қарасорадан қағаздың ақша бан­к­нотынан бастап кеңсе қағазына дейінгі кең спектрін жасауға бола­тын кілегейі мол целлюлоза алы­нады. Осылайша, біз біріншіден импорталмастыруды жолға қойып, екіншіден қосымша жұмыс орын­дарын ашып, үшіншіден бюджетке кіріс әкеле аламыз. Ал қарасорадан одан да басқа өнімдер шығатынын ескерсек, оның кластерлік мүмкін­діктері өте зор», – дейді экономист Асылбек Үсенұлы.

Оның айтуынша, қазір елімізде кілем өндірісінде шикізатты Түр­киядан, Ресейден, Қытайдан және тағы да басқа елдерден алдырып отыр. Ал осынау жеңіл өнеркәсіпті кендір жіппен өзіміз қамтитын бол­сақ, отандық өнімнің сапасы да, бағасы да артатын болады. Сол сияқ­ты былтыр еліміз 30 мың тон­на­дан астам дәрмектерді 1,5 млрд АҚШ долларына сатып алған. 

Бұл – ішкі тұтыну көлемінің 98,3%-ы. Ендеше бұл көрсеткішті ең­се­руде де қарасора өсімдігінің елеу­лі үлесі болмақ, айта берсек, одан да өзге жақсы жақтары аз емес.

«Бұл бірінші кезекте елімізде қарасораға деген көзқарасты өз­гертеді. Өйткені біздің азаматтар оны тек нашақорлар пайдаланатын зиянды шөп деп санайды. Бұл олай емес, қарасораның бойында есірт­кісі аз немесе мүлдем жоқ түрлері де бар. Егер үстіңе сапасы өте мық­ты, сора шөбінен жасалған кендір жіптен тігілген көйлек киіп жүрсең, оның игілікті жағы да бар екенін білесің. Оған деген көзқарасың өз­гереді. Бұл мәдени жағынан пай­да­лы. Сол себепті бізге бұл өндірісті жолға қойған дұрыс», – дейді нар­колог Тоқтар Төлеуханұлы.

Тоқ етеріне келгенде, елімізде бұл мәселенің шындап қолға алына бастағаны көңіл қуантады. Бұған дейін пилоттық жоба деңгейінен аса алмаған бастамалар заңнамалық өзгерістерге, құрылымдық жаңар­ту­ларға тіреліп тұрған еді. Үкімет деңгейінде сөз болуы бұл мәселе­лердің шешімін тапқанын білдіреді. Ендеше зауыттардың жалауы жаңа­ша желбірейтін күндер де алыс емес болар. Солардың ішінде қағаз зауыттары көп басымдыққа ие бол­мақ. Себебі соңғы 10 жылда әлемде кең қолданысқа енген бұл тәжі­ри­бені Италия, Швейцария, Фран­ция сынды елдер өздерінің орман қорын сақтап қалу үшін пайда­ла­нады екен. Бұл – бізге үлгі бо­ларлық іс. Бастаманың экология­лық артықшылығы да осында.

Нұрлан ҚОСАЙ