Бұл сала лицензиялауға жататындықтан, бірнеше инвесторға рұқсатнама берілген. Шындығында есірткі ретінде ғана қарап, басымызды ала қашатын қарасора шөбінен көп нәрсе шығаруға болады. Мәселен тоқыма, тамақ өнеркәсібінде, медицинада, ауыл шаруашылығында пайдаланатын көптеген бұйым жасалады. Ең бастысы мемлекет тарапынан мұқият бақылау мен реттеу болса болғаны. Өйткені өнеркәсіптік мақсаттағы және есірткі ретіндегі қарасораның арасы бір-ақ қадам.
Өнімі мол, сапасы зор
Шу алқабындағы 138 мың гектар жерде өсіп жатқан жабайы қарасора есірткі көзі ретінде көп қолайсыздық тудырып отыр. Енді оны кәдеге асыру туралы тағы да сөз қозғалуда. Мұндай әңгіме Мемлекет басшысының қатысуымен өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында айтылды. Премьер-Министр Олжас Бектенов бірнеше инвесторға өндірістік қарасора өсіруге рұқсат берілгенін айтты. «Бірнеше компанияға жасанды жағдайда қарасора өсіруге лицензия берілді. Аталған өнімнен май, мал азығын, тыңайтқыштар және талшық алуға болады», – деді ол. Шындығында бұл өсімдіктен 50 мыңға жуық түрлі өнім алуға болды. Оның ішінде талшық, қағаз, жіп, тыңайтқыш, сұйық май, малға жем, медициналық препараттар, құрылыс материалдары, тіпті тағам ретінде пайдалануға жарайтын заттар бар. Айталық, Ресей мен Финляндия қағазды ағаштан жасайды, біз жылына 30 миллиард теңге құртып, солардан тасимыз. Ал Қытай мен Тайланд қағазды бамбуктен жасайды. Ендеше бізге неге қарасорадан жасамасқа? Сол сияқты одан алынатын кендір майды емдік мақсатта қолдануға болады. Құрамында омега, антиоксидант, фитостерол, түрлі қышқыл мен минерал мол. Ол иммунитетке өте пайдалы. Тамақ өнеркәсібінде де кең қолдануға болады. Халықаралық деңгейде тыйым салынған өткен ғасырдың 60-шы жылдарына дейін қарасора әдеттегідей тамаққа пайдаланылған, майы бүгінгі күнбағыс майы сияқты қолданыста болса, дәнегі де кәдімгі шемішкінің орнына жүрген. Химия өнеркәсібінде ол құрылыс әрлеу жұмыстарында олифа, лак, сыр дайындауда пайдаланылады. Одан жасалған косметикалық бояулар да көп уақытқа дейін түсін жоғалтпайды. Ресей қарасораны медициналық мақсатта қолдану үшін үш бірдей зауыт салып тастаған. Бұл өсімдіктің талшығынан жіп иіріліп, мата, кілем тоқылады, арқандар өріледі. Оның төзімділігі мата немесе синтетикалық текстильден анағұрлым мықты болып келеді. Егер дұрыстап жолға қоя алсақ, бұл өндіріс орнының өніміне өз елімізден бөлек, сырт мемлекеттерден де сұраныс орасан болатыны даусыз. Ең бірінші ескерер жайт, Қазақстанның климаты қарасора өсіруге өте қолайлы. Мысалы, құрамында есірткісі жоқ мұндай шөп 100 күнде өсіп шығады екен. Сондықтан қарасора өндірісіне бүгінде таптырмайтын орын – Шу өлкесі екені анық. Шикізат қорынан еш қиналмауға болады. Тіпті, жергілікті тұрғындарды егіншілік жұмыстарына тартып, жұмыспен қамтуға болады. Ал зауыт салуға инфрақұрылымы жүргізіліп қойылған «Тараз» химиялық паркі» арнайы экономикалық аймағы сай келеді.
Айтылып жүргеніне көп болды
Кеңес кезіңде, яғни өткен ғасырдың қырқыншы жылдары Шу алқабында жабайы қарасора шөбінен мықты кендір жіп және сапасы жоғары әрі бағасы да өте қымбат кендір майын дайындайтын одақтық деңгейдегі ірі зауыттар болған екен. Олар теңіздегі алып кемелерді кендірден жасалған мықты арқандармен қамтамасыз етіп отырған. Бірақ одақ ыдырағаннан кейін олар да тоқырады. Ал 2004 жылы Қазақстан-Германия біріккен кәсіпорны құрылып, Шу алқабындағы қарасорадан мата, автомобиль өндірісіне қажетті материалдар шығаруды жоспарлаған. Алайда ауқымды бастама аяқсыз қалды. Сол сияқты 2015 жылдары қағаз шығаратын Kagaz Shahary SEZ ЖШС Түркістан облысында осындай бастаманы қолға алған еді. Бұған дейін шикізатқа қажет сүректі Ресей мен Финляндиядан тасып келген олар, өзін-өзі ақтауы қиын өндірісті жолға қою үшін түрлі нұсқаларды зерделеп қараған. Кәдімгі мақтаның қозапаясын, Сырдарияның жағасындағы нар қамысты да пайдаланып көрген. Бірақ бәрін екшеп ойласа келе, техникалық қарасораға тоқтаған екен.
«Біз қағаз өндірісіне қозапая, қамыстан бөлек бидай сабанын да пайдаланып көрдік. Олар біз күткендегідей нәтиже бермегеннен кейін қарасораны көрдік. Оның құрамында 72 пайыз жабысқыш, иілгіш целлюлоза бар. Ал ол мақтада 48 пайыз, ағашта 24 пайыз ғана. Техникалық қарасораның тұқымын Украинадан әкелдік. Егер ол жерсініп кетсе, егіс көлемі ұлғайтылады», – деген болатын сол кездегі Kagaz Shahary SEZ серіктестігі директорының орынбасары Бауыржан Манатов. Бірақ түркістандықтар да бұл жұмысты жолға қоя алмағанға ұқсайды. Өйткені интернеттен де, басқа да ашық ақпарат көздерінен де олар туралы мәліметтер таба алмадық. Сайттардағы телефондары желіге қосылмаған. Ал салық есебі 2017 жылмен тоқтаған екен. Бойында есірткісі жоқ техникалық қарасораны өндірістік мақсатта нақты өсіруді қолға алған жалғыз компания туралы одан кейін сыбыс жоқ.
Қарасораны кәдеге жарату туралы тағы бір бастама одан кейін 2020 жылы Жамбыл облысында көтеріледі. Ол жолы медициналық мақсатта қарасора өңдеу үшін зауыт салу қарастырылған екен. Тіпті, инвестор да табылған. Zhana Zhol Holding limited ЖШС бұл өсімдікті өсіру және өңдеу бағытында ғылыми-зерттеу жұмыстарын қолға алып, заманауи технологияларды енгізуді жоспарлап жатқанын мәлім етіп те үлгерген болатын. Олар пилоттық жобаны 4 кезеңде жүзеге асыруды ұсынды. Оның аясында зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу қажеттілігі туды. Одан да өзге атқарылар шаруалар шаш етектен. Содан бергі уақытта қарасораны өндірістік өңдеу туралы биыл сөз болып отыр. Үкіметтің кеңейтілген отырысында Олжас Бектеновтің екі ауыз сөзін ғана естідік.
Жаңа экономикалық кластерге лайық
Расында да, елімізде қарасора өндірісі қолға алынса ұтарымыз анық. Ол экономикалық та, экологиялық та, мәдени жағынан да пайдалы. Тіпті, өңдеу жұмыстарын түбегейлі жолға қойған жағдайда технологиялық тізбекті кластерлік жүйеге дейін жеткізуге болады. Ол дегеніміз – алқапта тұқымы егілгеннен бастап, өндірісте өңделіп, үстіңе киім, қолыңа арқан, үстеліңе қағаз, астыңа кілем, ауызыңа ас, тәніңе май, саулығыңа дәрумен болып кәдеге асқанға дейінгі процесстердің барлығы біздің елімізде, яки экономикалық тізбекте жүреді деген сөз.
«Бір-ақ мысал. Қазір біз кеңсе қағазының импорты үшін 100 млн АҚШ доллары жобасында жыл сайын шығынға батып отырмыз. Ал сол ақшаны осы бағытты дамытуға жұмсасақ, елімізде «қағаз кластерін» орнықтыруға болады. Өйткені қарасорадан қағаздың ақша банкнотынан бастап кеңсе қағазына дейінгі кең спектрін жасауға болатын кілегейі мол целлюлоза алынады. Осылайша, біз біріншіден импорталмастыруды жолға қойып, екіншіден қосымша жұмыс орындарын ашып, үшіншіден бюджетке кіріс әкеле аламыз. Ал қарасорадан одан да басқа өнімдер шығатынын ескерсек, оның кластерлік мүмкіндіктері өте зор», – дейді экономист Асылбек Үсенұлы.
Оның айтуынша, қазір елімізде кілем өндірісінде шикізатты Түркиядан, Ресейден, Қытайдан және тағы да басқа елдерден алдырып отыр. Ал осынау жеңіл өнеркәсіпті кендір жіппен өзіміз қамтитын болсақ, отандық өнімнің сапасы да, бағасы да артатын болады. Сол сияқты былтыр еліміз 30 мың тоннадан астам дәрмектерді 1,5 млрд АҚШ долларына сатып алған.
Бұл – ішкі тұтыну көлемінің 98,3%-ы. Ендеше бұл көрсеткішті еңсеруде де қарасора өсімдігінің елеулі үлесі болмақ, айта берсек, одан да өзге жақсы жақтары аз емес.
«Бұл бірінші кезекте елімізде қарасораға деген көзқарасты өзгертеді. Өйткені біздің азаматтар оны тек нашақорлар пайдаланатын зиянды шөп деп санайды. Бұл олай емес, қарасораның бойында есірткісі аз немесе мүлдем жоқ түрлері де бар. Егер үстіңе сапасы өте мықты, сора шөбінен жасалған кендір жіптен тігілген көйлек киіп жүрсең, оның игілікті жағы да бар екенін білесің. Оған деген көзқарасың өзгереді. Бұл мәдени жағынан пайдалы. Сол себепті бізге бұл өндірісті жолға қойған дұрыс», – дейді нарколог Тоқтар Төлеуханұлы.
Тоқ етеріне келгенде, елімізде бұл мәселенің шындап қолға алына бастағаны көңіл қуантады. Бұған дейін пилоттық жоба деңгейінен аса алмаған бастамалар заңнамалық өзгерістерге, құрылымдық жаңартуларға тіреліп тұрған еді. Үкімет деңгейінде сөз болуы бұл мәселелердің шешімін тапқанын білдіреді. Ендеше зауыттардың жалауы жаңаша желбірейтін күндер де алыс емес болар. Солардың ішінде қағаз зауыттары көп басымдыққа ие болмақ. Себебі соңғы 10 жылда әлемде кең қолданысқа енген бұл тәжірибені Италия, Швейцария, Франция сынды елдер өздерінің орман қорын сақтап қалу үшін пайдаланады екен. Бұл – бізге үлгі боларлық іс. Бастаманың экологиялық артықшылығы да осында.
Нұрлан ҚОСАЙ