Мәжілісте депутаттар ел Конституциясының 30 жылдығы аясында сотталған әйелдерді босату туралы ұсыныс жасады. Ал елімізде 6 мыңнан астам әйел түрмеде отыр.
Үп еткен үміт
коллаж: Елдар ҚАБА
373
оқылды

Нақтырақ айтқанда, қазір еліміз түрмелерінде 6 399 әйел қыл­мыстық құқық­бұзу­шы­­лық жасағаны үшін жа­засын өтеп жа­тыр. Ішкі істер ми­нистрі  Ержан Сә­деновтің айтуынша, олар­ды бос­тан­дыққа жіберудің өз шар­ты мен тәр­­тібі бар.

«Мұндай рақымшылық актісін қол­­дану туралы ұсынысты тұжы­рым­­дамалық-кон­цептуалды түрде қол­­­даймыз. Конституция­ның 14-ба­бына сәйкес, заң мен сот ал­дын­да бар­лығы тең. Соған сай еш­кімді жы­нысына байланысты кем­сітуге болмайды. Бүгінде 6 399 әйел қыл­мыстық құқықбұзушылық жа­са­ғаны үшін жазасын өтеп жатыр. Олар­­д­ың 2 692-сі бас бостандығынан айыру орындарында, 3 707 әйел про­бация­лық бақылауда», – деді Ішкі істер ми­нистрі Ержан Сәденов.

Жалпы, әйелдерге қандай заңна­ма­лық шарттарға сәйкес рақым­шы­лық жасауға болады деп сұраға­ны­мыз­да, Мәжіліс депу­та­ты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Үнзила Шапақ:

– Қазақстан Республикасы адам құ­қықтары саласындағы бірқатар ха­­лық­аралық шартқа қосылған, со­ның ішінде: БҰҰ-ның «Азаматтық жә­­не саяси құқықтар туралы» пак­тісі, Әйелдерге қатысты кемсі­ту­ші­лік­ті жою туралы конвенция және Ба­­ла құқықтары туралы конвенция бар. Қа­зақ­стан заңнамасында атал­ған халықара­лық стандарттарға сәй­кес адам құқықтарын қорғау жә­не отбасылық құқықтарды сақтау жө­нінде шаралар қарастырылған. Дегенмен нақты іске асыру тетіктері әр­түрлі құқықтық және әлеуметтік мә­селелерге байланысты өзгеріп отырады, – деді.

Сондай-ақ депутаттың айтуынша, Қа­зақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес, рақымшылық актісі Пар­ламенттің заң қабылдауы арқылы жүзе­ге асырылады. Рақымшылықтың не­гіз­демесі ретінде гуманизм қағидаттары, әлеу­меттік осал санаттағы сотталғандарды қоғамға қайта бейімдеу қажеттілігі, сондай-ақ мемлекет тарапынан жазаны орындауға жұм­салатын шығындарды оңтайландыру мәселелері қарастырылуы мүмкін.

Еліміздегі Парламентаризмді дамыту қорының президенті Зәуреш Батталовадан «Депутат Қарақат Әбденнің әйелдерге рақымшылық жасау туралы ұсынысына не түрткі болды?» деп сұрағанымызда, ол ра­қым­шылық туралы заңда сотталған әйел­дердің жекелеген санаттарын босату немесе жазаны жеңілдету қарастырылуы керек екенін айтты.

– Басты басымдық – адамгершілік пен әлеуметтік реинтеграция болуы керек. Қыл­мыстық жүйені ізгілендіру қажет деп есептеймін, өйткені көптеген әйел қиын өмір­лік жағдайларға байланысты түрмеге жабылады. Бұрынғы сотталғандардың қоғамға сәтті кірігуі үшін рақымшылықтың тиім­ді қолдау шараларымен қатар жүруі маңызды. Сондай-ақ 2022 жылғы Қаңтар оқиғасына байланысты сотталған, жекелеген адамдарға рақымшылық жасау қажеттігін атап өткім келеді – деді З.Бат­талова.

Жалпы, әлем бойынша сотталған әйел­дерге рақымшылық жасау тәжірибеде бар. Мәселен, АҚШ-тың кейбір штаттарында әр­түрлі қылмыс жасап сотталған әйелдерге бірнеше рет рақымшылық жасалған болса, Қырғызстанда әйелдер 1996 жылдан бері 3 рет рақымшылыққа іліккен екен.  Өзбек­стан­­да 2013 жылы әйелдер мен кәмелетке толмағандар жазадан босатылса, Тәжікстанда 2021 жылы барлық сотталған әйелдер мен кәмелетке толмағандар бостандыққа шы­ғып­ты.

Қазақстанда да қылмыстық саясатты ізгілендіру мақсатында тәуелсіздік жыл­дарында сотталған адамдарға 9 рет рақым­шылық жасалса, оның әрқайсысы белгілі бір атаулы межеге байланысты ұйымдастыр­ыл­ған екен. Рақымшылық акциялары нәтижесінде жалпы саны 58 000-ға жуық адам бостандыққа шықса, 11 000-нан астам адамның жаза мерзімі қысқартылыпты. 

Мамандардың айтуынша, гуманизм қағи­далары негізінде сотталғандарды боса­туға қатысты рақымшылық және  амнис­тия (кешірім) ұғымы қолданылады. Айырмашы­лығы, егер рақымшылық же­келеген сипатта болса, кешірім белгілі бір тұлғалар санатына не тобына қолданылады: мәселен, әйелдерге немесе кәмелет жасына толмағандарға, болмаса ұзақ мерзімге сотталғандарға. Конституцияның 54-бабына сәйкес амнистия туралы актіні шығаруға құқылы – Парламент. Ал рақымшылықты тек ел Президенті жүзеге асыра алады. 

Жалпы, Қазақстан түрмелерінде қанша кәмелетке толмаған қыз бала бар? Олар да рақымшылыққа ілігуі мүмкін бе? Сұрақ­тары­мызға жауап берген заңгер З.Батталова­ның айтуынша, елімізде жыл сайын ша­ма­мен 20-50 кәмелеттік жасқа толмаған қыз бала қамауға алынады. Олар көбінесе ұрлық, алаяқтық, есірткі және зорлық-зом­былықпен байланысты қылмыстары үшін тұтқындалады.

– Кәмелетке толмаған құқық бұзушылар­дың әрекеттері заңда белгіленген өлшемдерге сәйкес келсе, рақымшылық алуға құқылы. Атап айтқанда, егер қылмыс ауыр зиян келтірмесе, сондай-ақ түзету мекемесінде  өрескел бұзушылықтар тіркелмесе бостан­дыққа шығуы мүмкін, – деді заңгер.

Дегенмен біз қазіргі күні Қазақстан түрмелерінде кәмелетке толмаған қанша қыз бар екені туралы ресми статистиканы біле алмадық.

Ал Ержан Сәденов рақымшылық жасау туралы шешім тұжырымдамалық-концеп­туалды түрде жасалатынын және заң бойын­ша сотталған адамдар қылмысының ауырлығы немесе жеңілдігіне қарай боса­тылуы мүмкін екенін ескерткен болатын. Оның айтуынша, сотталғандардың арасында: 29 мүгедек әйел (I топтағысы – үшеу, II топтағысы – үшеу, III топтағысы – 15), 60 жастан асқан 243 әжей (түзеу мекемелерінде – 152, Пробация қызметі қадағалауында – 91), 13 жүкті әйел, үш жасқа дейінгі сәбилері бар 58, сондай-ақ балдырғандары бостандықта қалған 226 көпбалалы ана бар. Сондай-ақ түрмедегі кейбір ер адамдарға да рақымшылық жасалуы мүмкін. Мысалы, 65 жастан асқан қарт адамдар, I және II топтағы мүгедектер, жазылмайтын дертке шалдыққан науқастар, яғни әлеуметтік осал санаттағы ерлерге бостандық берілуі мүмкін.

Ішкі істер министрі егер ел басшылығы биыл Ұлы Отан соғысының 80 жылдығына және Ата Заңның 30 жылдығына орай амнистия жарияласа, онда ішкі істер ор­гандары жоғарыда аталған әйелдерді ер­кін­дікке жіберуді, бостандықта жүргендер­ін – пробациялық бақылаудан босатуды ұсына алатынын айтты. Онда заң бойынша мем­лекет пен зардап шегуші алдындағы қарызын өтемегендер бостандыққа шықпауға тиіс. Бұл жағдайда министр мойнында өтелмеген талап-арыздары бар әйелдер үшін «бас бостандығынан айыруды жазаның неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру жолымен» жеңілдік беруді ұсынды. Олай болса 3 910 әйел ізгілік рақымшылығына ілігетін сияқты.

Өзінің депутаттық сауалында депутат Қарақат Әбден баласы бар сотталған аналар туралы мәселені де қозғаған еді. Алайда Ержан Сәденов атап көрсеткен көпбалалы аналар бостандыққа шыққанымен, олардың балаларымен қауышуына, сәбилер үйіне тапсырылған балаларының отбасына қай­тарылуына толық кепілдік жоқ. Өйткені З.Бат­талова «бұл әрбір отбасының жеке жағ­дайына, сондай-ақ қорғаншылық органдарының және соттың шешімдеріне байланысты» дейді.

– Шешім қабылдау кезінде баланың мүддесі басым болады. Ананың баланы қауіпсіз ортамен қамтамасыз етуге дай­ындығы ескерілетін негізгі критерий болып есеп­теледі. Кейбір жағдайларда ата-ана құқықтарын біртіндеп қалпына келтіруі мүмкін. Мәселен, түрмеде жазасын өтеп жүріп дүниеге сәби әкелген әйелдер бар. Олардың балалары төрт жасқа дейін сәби­лерге арналған түрмеде (мекеменің балалар үйінде) ұсталып, кейін балалар үйіне немесе туыстарына беріледі. Алматы облысы Жауғашты ауылында былтыр сәуір айында осындай бес жүзге жуық бала бол­ған. Мен­іңше, ондай аналарды балалары кәм­елетке толғанша босату керек. Біз бей­күнә сәбилердің туғаннан «түрмеге» отыруына жол бере алмаймыз, – деді заңгер.

 Алайда Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексіне сәйкес, ата-ана құқықтары шектелген немесе тоқтатылған жағдайда, оларды қалпына келтіру үшін сотқа жүгіну қажет. Егер анасы соттың шешімімен ата-ана құқығын қалпына келтірсе және бала­ның мүддесі ескерілсе, ана баласын қай­тару­ға құқылы.

Сондай-ақ ведомствоның есебінше, егер концептуалды негізде 2 000-нан астам әйел түрмеден шығатын болса, бюджет шығыны күніне 5,8 млн теңгеге қысқаратын көрінеді.

«Түрмеде отырған бір адамға бюджеттен күніне 2,9 мың теңге шығындалса, сәй­кесінше жылына 2,1 млрд теңге жұм­салады. Егер 2 000-нан астам сотталған әйел бос­тан­дыққа жіберілсе, бюджет жылына олардың тамағынан, киім-кешегінен 1 млрд 117 млн теңгедей үнемдей алады. Егер бірқатар босаған түрмелерді жаба алса, бюджеттің үнемдеуі одан да артуы мүмкін. Сондай-ақ бұл шара гуманизм қағи­даттарын және мемлекеттің әлеуметтік бағдарланған саясатын қолдауға, сотталған әйелдерді қоғамға қайта бейімдеуге, отбасылық құндылықтарын нығайтуға және балалардың құқықтарын сақтауға септеседі. ҚАЖ түзеу мекемелерінде жаза­сын өтеушілердің жүктемесін азайту есе­бінен мемлекеттік шығыстар оңтайлан­дырылады», – деді министр. Қазақстандағы Парламентаризмді дамыту қорының пре­зи­денті Зәуреш Батталова да «бюджетті үнемдеу қосымша фактор болуы керек, бірақ негізгі емес» деп атап өтті.

Ал заң қабылданса, ол күшіне енгеннен кейін сотталғандарды босату мерзімі әрбір істі қарау тәртібіне байланысты болмақ.

– Ұлттық заңнамаға сәйкес 1-3 ай ішін­де тиісті органдар – соттар, прокуратура және қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері істі қарайды. Шешімдер қабылданғаннан кейін босатылғандар үйлеріне орала алады. Кейбір әйелдер соңғы бостандыққа шығар алдында пробациялық бақылауға қойылуы мүмкін, – деді З.Батталова. 

Бостандыққа шыққан әйелдерді қоғамға қайта бейімдеу, оларды жұмыспен қамту, әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету мәселелері, құқықтары мен міндеттері «Про­бация туралы» заң нормалары және Қыл­мыстық-атқару кодексі бойынша рет­­тел­еді. Егер рақымшылыққа ілігіп, бос­­тан­дыққа шыққаннан кейін қайта заң бұза­тын болса, ол әйелдерге  жаза күшейтілуі мүмкін.

– Қылмыстық кодекстің 11-бабына сәйкес, жаңа қылмыс жасау кезінде оның бұрынғы рақымшылықпен босатылғаны ескеріліп, жаза тағайындау барысында бұл мән-жай жазаны күшейтетін фактор ретінде қаралуы мүмкін. Сондықтан рақымшы­лықпен бостандыққа шыққан әйелдер бел­гілі бір бақылауда болады. Кейбір санаттар атап айтқанда, қайталап қылмыс жасағандар үшін, тұрғылықты жерінен кетуге тыйым салу сияқты шектеулер бел­гіленуі қажет, – деді  Мәжіліс депутат Ү.Шапақ.

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ