Нақтырақ айтқанда, қазір еліміз түрмелерінде 6 399 әйел қылмыстық құқықбұзушылық жасағаны үшін жазасын өтеп жатыр. Ішкі істер министрі Ержан Сәденовтің айтуынша, оларды бостандыққа жіберудің өз шарты мен тәртібі бар.
«Мұндай рақымшылық актісін қолдану туралы ұсынысты тұжырымдамалық-концептуалды түрде қолдаймыз. Конституцияның 14-бабына сәйкес, заң мен сот алдында барлығы тең. Соған сай ешкімді жынысына байланысты кемсітуге болмайды. Бүгінде 6 399 әйел қылмыстық құқықбұзушылық жасағаны үшін жазасын өтеп жатыр. Олардың 2 692-сі бас бостандығынан айыру орындарында, 3 707 әйел пробациялық бақылауда», – деді Ішкі істер министрі Ержан Сәденов.
Жалпы, әйелдерге қандай заңнамалық шарттарға сәйкес рақымшылық жасауға болады деп сұрағанымызда, Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Үнзила Шапақ:
– Қазақстан Республикасы адам құқықтары саласындағы бірқатар халықаралық шартқа қосылған, соның ішінде: БҰҰ-ның «Азаматтық және саяси құқықтар туралы» пактісі, Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою туралы конвенция және Бала құқықтары туралы конвенция бар. Қазақстан заңнамасында аталған халықаралық стандарттарға сәйкес адам құқықтарын қорғау және отбасылық құқықтарды сақтау жөнінде шаралар қарастырылған. Дегенмен нақты іске асыру тетіктері әртүрлі құқықтық және әлеуметтік мәселелерге байланысты өзгеріп отырады, – деді.
Сондай-ақ депутаттың айтуынша, Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес, рақымшылық актісі Парламенттің заң қабылдауы арқылы жүзеге асырылады. Рақымшылықтың негіздемесі ретінде гуманизм қағидаттары, әлеуметтік осал санаттағы сотталғандарды қоғамға қайта бейімдеу қажеттілігі, сондай-ақ мемлекет тарапынан жазаны орындауға жұмсалатын шығындарды оңтайландыру мәселелері қарастырылуы мүмкін.
Еліміздегі Парламентаризмді дамыту қорының президенті Зәуреш Батталовадан «Депутат Қарақат Әбденнің әйелдерге рақымшылық жасау туралы ұсынысына не түрткі болды?» деп сұрағанымызда, ол рақымшылық туралы заңда сотталған әйелдердің жекелеген санаттарын босату немесе жазаны жеңілдету қарастырылуы керек екенін айтты.
– Басты басымдық – адамгершілік пен әлеуметтік реинтеграция болуы керек. Қылмыстық жүйені ізгілендіру қажет деп есептеймін, өйткені көптеген әйел қиын өмірлік жағдайларға байланысты түрмеге жабылады. Бұрынғы сотталғандардың қоғамға сәтті кірігуі үшін рақымшылықтың тиімді қолдау шараларымен қатар жүруі маңызды. Сондай-ақ 2022 жылғы Қаңтар оқиғасына байланысты сотталған, жекелеген адамдарға рақымшылық жасау қажеттігін атап өткім келеді – деді З.Батталова.
Жалпы, әлем бойынша сотталған әйелдерге рақымшылық жасау тәжірибеде бар. Мәселен, АҚШ-тың кейбір штаттарында әртүрлі қылмыс жасап сотталған әйелдерге бірнеше рет рақымшылық жасалған болса, Қырғызстанда әйелдер 1996 жылдан бері 3 рет рақымшылыққа іліккен екен. Өзбекстанда 2013 жылы әйелдер мен кәмелетке толмағандар жазадан босатылса, Тәжікстанда 2021 жылы барлық сотталған әйелдер мен кәмелетке толмағандар бостандыққа шығыпты.
Қазақстанда да қылмыстық саясатты ізгілендіру мақсатында тәуелсіздік жылдарында сотталған адамдарға 9 рет рақымшылық жасалса, оның әрқайсысы белгілі бір атаулы межеге байланысты ұйымдастырылған екен. Рақымшылық акциялары нәтижесінде жалпы саны 58 000-ға жуық адам бостандыққа шықса, 11 000-нан астам адамның жаза мерзімі қысқартылыпты.
Мамандардың айтуынша, гуманизм қағидалары негізінде сотталғандарды босатуға қатысты рақымшылық және амнистия (кешірім) ұғымы қолданылады. Айырмашылығы, егер рақымшылық жекелеген сипатта болса, кешірім белгілі бір тұлғалар санатына не тобына қолданылады: мәселен, әйелдерге немесе кәмелет жасына толмағандарға, болмаса ұзақ мерзімге сотталғандарға. Конституцияның 54-бабына сәйкес амнистия туралы актіні шығаруға құқылы – Парламент. Ал рақымшылықты тек ел Президенті жүзеге асыра алады.
Жалпы, Қазақстан түрмелерінде қанша кәмелетке толмаған қыз бала бар? Олар да рақымшылыққа ілігуі мүмкін бе? Сұрақтарымызға жауап берген заңгер З.Батталованың айтуынша, елімізде жыл сайын шамамен 20-50 кәмелеттік жасқа толмаған қыз бала қамауға алынады. Олар көбінесе ұрлық, алаяқтық, есірткі және зорлық-зомбылықпен байланысты қылмыстары үшін тұтқындалады.
– Кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың әрекеттері заңда белгіленген өлшемдерге сәйкес келсе, рақымшылық алуға құқылы. Атап айтқанда, егер қылмыс ауыр зиян келтірмесе, сондай-ақ түзету мекемесінде өрескел бұзушылықтар тіркелмесе бостандыққа шығуы мүмкін, – деді заңгер.
Дегенмен біз қазіргі күні Қазақстан түрмелерінде кәмелетке толмаған қанша қыз бар екені туралы ресми статистиканы біле алмадық.
Ал Ержан Сәденов рақымшылық жасау туралы шешім тұжырымдамалық-концептуалды түрде жасалатынын және заң бойынша сотталған адамдар қылмысының ауырлығы немесе жеңілдігіне қарай босатылуы мүмкін екенін ескерткен болатын. Оның айтуынша, сотталғандардың арасында: 29 мүгедек әйел (I топтағысы – үшеу, II топтағысы – үшеу, III топтағысы – 15), 60 жастан асқан 243 әжей (түзеу мекемелерінде – 152, Пробация қызметі қадағалауында – 91), 13 жүкті әйел, үш жасқа дейінгі сәбилері бар 58, сондай-ақ балдырғандары бостандықта қалған 226 көпбалалы ана бар. Сондай-ақ түрмедегі кейбір ер адамдарға да рақымшылық жасалуы мүмкін. Мысалы, 65 жастан асқан қарт адамдар, I және II топтағы мүгедектер, жазылмайтын дертке шалдыққан науқастар, яғни әлеуметтік осал санаттағы ерлерге бостандық берілуі мүмкін.
Ішкі істер министрі егер ел басшылығы биыл Ұлы Отан соғысының 80 жылдығына және Ата Заңның 30 жылдығына орай амнистия жарияласа, онда ішкі істер органдары жоғарыда аталған әйелдерді еркіндікке жіберуді, бостандықта жүргендерін – пробациялық бақылаудан босатуды ұсына алатынын айтты. Онда заң бойынша мемлекет пен зардап шегуші алдындағы қарызын өтемегендер бостандыққа шықпауға тиіс. Бұл жағдайда министр мойнында өтелмеген талап-арыздары бар әйелдер үшін «бас бостандығынан айыруды жазаның неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру жолымен» жеңілдік беруді ұсынды. Олай болса 3 910 әйел ізгілік рақымшылығына ілігетін сияқты.
Өзінің депутаттық сауалында депутат Қарақат Әбден баласы бар сотталған аналар туралы мәселені де қозғаған еді. Алайда Ержан Сәденов атап көрсеткен көпбалалы аналар бостандыққа шыққанымен, олардың балаларымен қауышуына, сәбилер үйіне тапсырылған балаларының отбасына қайтарылуына толық кепілдік жоқ. Өйткені З.Батталова «бұл әрбір отбасының жеке жағдайына, сондай-ақ қорғаншылық органдарының және соттың шешімдеріне байланысты» дейді.
– Шешім қабылдау кезінде баланың мүддесі басым болады. Ананың баланы қауіпсіз ортамен қамтамасыз етуге дайындығы ескерілетін негізгі критерий болып есептеледі. Кейбір жағдайларда ата-ана құқықтарын біртіндеп қалпына келтіруі мүмкін. Мәселен, түрмеде жазасын өтеп жүріп дүниеге сәби әкелген әйелдер бар. Олардың балалары төрт жасқа дейін сәбилерге арналған түрмеде (мекеменің балалар үйінде) ұсталып, кейін балалар үйіне немесе туыстарына беріледі. Алматы облысы Жауғашты ауылында былтыр сәуір айында осындай бес жүзге жуық бала болған. Меніңше, ондай аналарды балалары кәмелетке толғанша босату керек. Біз бейкүнә сәбилердің туғаннан «түрмеге» отыруына жол бере алмаймыз, – деді заңгер.
Алайда Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексіне сәйкес, ата-ана құқықтары шектелген немесе тоқтатылған жағдайда, оларды қалпына келтіру үшін сотқа жүгіну қажет. Егер анасы соттың шешімімен ата-ана құқығын қалпына келтірсе және баланың мүддесі ескерілсе, ана баласын қайтаруға құқылы.
Сондай-ақ ведомствоның есебінше, егер концептуалды негізде 2 000-нан астам әйел түрмеден шығатын болса, бюджет шығыны күніне 5,8 млн теңгеге қысқаратын көрінеді.
«Түрмеде отырған бір адамға бюджеттен күніне 2,9 мың теңге шығындалса, сәйкесінше жылына 2,1 млрд теңге жұмсалады. Егер 2 000-нан астам сотталған әйел бостандыққа жіберілсе, бюджет жылына олардың тамағынан, киім-кешегінен 1 млрд 117 млн теңгедей үнемдей алады. Егер бірқатар босаған түрмелерді жаба алса, бюджеттің үнемдеуі одан да артуы мүмкін. Сондай-ақ бұл шара гуманизм қағидаттарын және мемлекеттің әлеуметтік бағдарланған саясатын қолдауға, сотталған әйелдерді қоғамға қайта бейімдеуге, отбасылық құндылықтарын нығайтуға және балалардың құқықтарын сақтауға септеседі. ҚАЖ түзеу мекемелерінде жазасын өтеушілердің жүктемесін азайту есебінен мемлекеттік шығыстар оңтайландырылады», – деді министр. Қазақстандағы Парламентаризмді дамыту қорының президенті Зәуреш Батталова да «бюджетті үнемдеу қосымша фактор болуы керек, бірақ негізгі емес» деп атап өтті.
Ал заң қабылданса, ол күшіне енгеннен кейін сотталғандарды босату мерзімі әрбір істі қарау тәртібіне байланысты болмақ.
– Ұлттық заңнамаға сәйкес 1-3 ай ішінде тиісті органдар – соттар, прокуратура және қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері істі қарайды. Шешімдер қабылданғаннан кейін босатылғандар үйлеріне орала алады. Кейбір әйелдер соңғы бостандыққа шығар алдында пробациялық бақылауға қойылуы мүмкін, – деді З.Батталова.
Бостандыққа шыққан әйелдерді қоғамға қайта бейімдеу, оларды жұмыспен қамту, әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету мәселелері, құқықтары мен міндеттері «Пробация туралы» заң нормалары және Қылмыстық-атқару кодексі бойынша реттеледі. Егер рақымшылыққа ілігіп, бостандыққа шыққаннан кейін қайта заң бұзатын болса, ол әйелдерге жаза күшейтілуі мүмкін.
– Қылмыстық кодекстің 11-бабына сәйкес, жаңа қылмыс жасау кезінде оның бұрынғы рақымшылықпен босатылғаны ескеріліп, жаза тағайындау барысында бұл мән-жай жазаны күшейтетін фактор ретінде қаралуы мүмкін. Сондықтан рақымшылықпен бостандыққа шыққан әйелдер белгілі бір бақылауда болады. Кейбір санаттар атап айтқанда, қайталап қылмыс жасағандар үшін, тұрғылықты жерінен кетуге тыйым салу сияқты шектеулер белгіленуі қажет, – деді Мәжіліс депутат Ү.Шапақ.
Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ