«Жұмысшы мамандықтары жылында» Үкімет жедел шешуге тиіс бір мәселе бар. Ол – еңбеккерлерді қорғау. Өйткені ауыр әрі зиянды салаларда 680 мыңнан аса адам жұмыс істейді.
Жұмсақ заң жұмысшыны қорғай алмайды
коллаж: Елдар ҚАБА
339
оқылды

Олардың өмірі мен денсаулығын сақтау үшін былтыр Еңбекмині барлық жұмысшыны жазатайым оқиғалардан сақтандыруға, қауіпті жұмыстардың есебін жүргізуге, кәсіптік тәуекелдерді болғызбау шараларын қолдануға міндеттейтін заңға бастамашы болды. Бірақ бұл бастамаға қарсылардың қарасы аз емес екен.

Өндірістерде жараланғандар көп

Өндірісте жарақаттану­ оқи­ғаларын мемлекет те, қоғам да не­гі­зі­нен ауыр апат, қайғылы оқи­ға бол­ғанда еске алады. Нақ­ты бір кә­сіпорында тергеу-зерт­теу жүр­гіз­ген комиссия заң­бұзушылықтың не­бір ата­сын тауып, таңданып, «жаңа­лық» ашып жатады. Соның бә­­рін алдын ала жойғанда, тра­ге­дия­ға жол бермеуге бо­латыны қа­пе­ріне кіріп те шық­пайды.

Сарапшылар жұмыс­шы­лар­д­ың қаза табу оқиғалары – елде бе­лең алған өндірістік травма­тизм­­нің тек ұшар басы екеніне ек­пін тү­сірді. 2023 жылы Кос­тенко атын­да­ғы шахтада бір­ден 46 кенші жан­тә­сілім етіп, қо­ғам­ның аза бойы қа­за болды. Ұлт­тық стат­бюро­­ның ресми мәлі­ме­тінше, сол жылы өндіріс орын­дарында, шах­таларда, құры­лыс­тарда, кәсіп­орындарда 246 азамат қайтыс болды. 

2024 жылы Майқайың кені­шін­де құт­қарушылар мінген автобус кен игеріліп жат­қан тұста жер ас­тын­дағы қуысқа құ­­лап, 4 адам опат бол­ғанда жұрт­шылықтың жа­ны түр­шікті. Со­нымен қа­тар был­тыр­ғы бір ғана жыл­да 202 жұ­мыс­шы жұмыс ор­нында жан тап­сыр­ды. Ауыр-зиян­ды жұмыстан ұзақ ауырып көз жұмғандарды қосса, ондаған мыңнан тұра­тын қара­лы тізім қалыптасар ма еді? Бірақ Үкімет ондай ста­тис­тика жүргізбейді. 

Ресми статистика бойынша ғана 2019 жыл­дан 2025 жылғы қаңтар аралығында өн­дірістегі оқыс оқиғадан 1 230 адам қаза тап­ты. Тағы 12,8 мыңнан астам адам мертігіп, мүгедек болып қалды. Бейбіт күнде осынша адам­­ның көз жұмғаны үшін көп­теген айыпты аяусыз лайық­ты жазасын алған болар? Керісінше, көп­те­ген қылмыс­тық іс сотқа да жетпей, жолай жа­­былып қалады екен. 

Бақилық болған жұмысшылардың кө­бінің өмірі кен орындарында және құ­ры­лыс алаңдарында үзіліпті. Бас проку­ра­тураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің дерегінше, тау-кен және құрылыс жұмыстарын жүр­гізу кезінде қауіпсіздік қағидаларының бұзылуына байланысты тіркел­ген қыл­мыс­тық істердің саны өткен жылы бірден 29,5%-ға өсті. Соның өзінде мар­дым­сыз: 2024 жылғы қаңтар-желтоқсанда сот­қа дейінгі тергеуде осындай 79 іс бол­ды. Биыл­ғы жыл басталмай жатып, қаң­тар­да комитет Қылмыстық кодекстің 277-бабы бойынша тағы 11 қылмыстық іс тір­кел­генін баяндады.

Алайда соның ішінде сотқа берілетін қыл­мыстық істердің саны бірнеше есе аз. Мы­салы, 2024 жылы құзырлы органдар­дың өндірісінде болған 97 істің бар-жоғы 14-і сотқа жетті. Ranking агенттігінің са­рап­шылары мұндай ахуалға бірнеше фак­тор ықпал ететінін түсіндірді. Біріншіден, ТЖ оқиғалары тым ұзақ, бірнеше ай бойы тергеліп, тексеріледі. Содан кейбірінің сот­қа дейінгі тергеуі үзіліп қалады, келесі жыл­ға өтеді. 2024 жылы 38 қылмыстық іс бойынша тергеу мерзімі үзілген екен. Өйт­кені 26-сы бойынша қосымша сарап­тама тағайындалған. 

Екіншіден, кейбір қылмыстық істі тер­геу кезінде тергеушілер кінәлілерді сол бойы анықтай алмайды. Былтыр айып­ты­лардың жоқтығы кесірінен 12 істі тер­геу тоқтатылған. Үшіншіден, «қыл­мыс­тық құ­қықбұзушылық оқиғасының жоқ­ты­ғына» байланысты, мысалы, зардап шек­кен­дердің шағымданбауы, басқа се­беп­термен істер жабыла салады.

Ақпараттық жүйе апаттың алдын ала ма?

Өткен жұмыс аптасының соңында Пре­мьер-Министр Олжас Бектенов Пре­зи­денттің қауіпті өндіріске тартылған аза­маттардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырмаларын жүзеге асыру мәсе­ле­лері бойынша жұмыс кеңесін өткізді. Он­да жауапты, лауазымды тұлғалар ке­зек­ті рет «Президенттің тапсырмасымен өнер­кәсіп қауіпсіздігін қамтамасыз ету та­лаптарын күшейтуге» уәде етті, соған бо­­­­­латтай бекінді. 

«Қауіпсіз еңбек тұжырымдамасы ая­сында нысандарды цифрландыруды ес­кере отырып, нормативтік-құқықтық ак­­­­тілер қайта қаралады. Өнеркәсіп қауіп­сіз­дігін, ғылымды дамытуды және тиісті ор­талықтар құруды қамтамасыз ететін ны­сандарға қойылатын, сондай-ақ мем­лекеттік еңбек инспекторының кадрлық әлеуе­ті мен құқықтық мәртебесін арттыру жө­ніндегі талаптар күшейтілді», – деп ха­барлады Үкімет.

Төтенше жағдайлар министрі Шыңғыс Әріновтің айтуынша, өнеркәсіп қауіпсіз­ді­гі бойынша жекелеген талаптар қайта қа­ралып жатыр. Азаматтық қорғау туралы заңға өзгерістер енгізетін жаңа заң жо­басы әзірленді. Оның шеңберінде апат­тық-құтқару қызметтеріне қойылатын та­лаптар қатаңдатылады. Өндірістік ба­қылау стандарттары күшейтілмек. Қауіпті өндірістік нысандар иелеріне жабдық­тар­ды жаңарту және жаңғырту бойынша жаңа міндеттер жүктеледі. 

Премьер-Министр О.Бектенов өнер­кә­сіп қауіпсіздігі саласындағы бақылау те­ті­гіне ерекше назар аударды. Төтенше жағ­дайлар министрлігіне Өнеркәсіп, Ең­бек министрліктерімен бірлесіп тексеру жүр­гізу жүктелді. Оның қорытындысында өнеркәсіп нысандарының меншік иелері мен басшыларының қауіпсіз еңбек жағ­дай­ларын қамтамасыз етпегені үшін жауап­кершілігін күшейту жөнінде ұсы­ныс­тар енгізу тапсырылды.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі Тө­тенше жағдайлар, Экология және та­би­ғи ресурстар министрліктерімен бірге өнер­­кәсіп қауіпсіздігі шараларын уақ­тылы қаржыландыру үшін жер қойнауын пай­даланушылардың тау-кен жұмыс­тары­на талдау жүргізіп, бақылауға алуы қа­жет. Осы ведомство мен ТЖМ газдар шы­ғарындыларымен байланысты тәуе­кел­дерді азайту үшін шахталарды алдын ала газсыздандыру нормативтерін әзірлеуі қажет. Бұл талапты үкіметтік комиссия 16 жыл бұрын, 2008 жылғы 11 қаңтарда, «Абай» шахтасында 30 кеншінің өмірін жал­маған алапат апаттан кейін енгізген-тін. Шенділер сол құжаттың шаңын сіл­кіп-сілкіп, қайта енгізгендей. 

коллаж: Елдар ҚАБА

Үкімет басшысы кеңесте Цифрлық да­му министрлігіне отандық айтишілерді жұ­мылдырып, өнеркәсіп қауіпсіздігін қам­тамасыз ету бойынша жаңа шешімдер әзір­леуді тапсырды. Сонымен қатар өнер­кә­сіп қауіпсіздігі нысандары паспорт­тарын жасауға, апаттарды есепке алуды (ста­тистика) және басқа процестерді ав­то­маттандыруға мүмкіндік беретін «Е-ӨҚК» ақпараттық жүйесін іске қосу жос­пар­ланды. 

Мұнысы жағдайы қиын жұмысшыға нақты көмекке ұқсамайды. «AMANAT» фрак­­циясының мүшесі, депутат Мархабат Жайымбетовтің айтуынша, былтыр ақ­па­раттық жүйелерді сүйемелдеу мен мо­ди­фикациялауға 33 мемлекеттік орган 345 миллиард теңге шығындаған! Яғни, бюджет АЖ-ны жасау үшін бір шығын­да­лады, ізінше оны ұстап тұру үшін – екінші рет, жаңғырту үшін – үшінші рет шығын­далады.

Бизнес әлеуметтік жауапкершіліктен жерінді

2024 жылғы тамызда Еңбек және ха­лық­ты әлеуметтік қорғау министрлігі «Әкім­­шілік құқық бұзушылық туралы Ко­­дексіне өзгерістер мен толықтырулар ен­­гізу туралы» жаңа заңының жобасын қо­­ғамдық талқылауға шығарған еді. Оған сәй­­кес, өндірістік жарақаттанушылық үшін жаза біршама қатайтылуға тиіс-тін. Мы­­салы, біраз кәсіпорын ескертумен құ­­тылады, жаңа жобада әкімшілік ықпал ету шарасы ретінде ескертуді алып тастау ұсы­­нылды. Еңбек заңнамасында белгі­лен­­ген еңбек жағдайларының жай-күйі бойын­ша өндірістік объектілерді аттес­тат­­тауды жүргізу жөніндегі заңнама та­лап­­тарын бұзғаны үшін жұмыс беруші­лер­­ге салынатын айыппұлдарды ұлғайту қарастырылды.

Алайда қарсылыққа тап болды. Қо­лы­мыз­ға 22 қыркүйектегі кеңестің хаттамасы түс­ті. Онда «Атамекен» ҰҚП өкілі Шай­мер­­деновтің Әкімшілік кодекске жаңа нор­­маларды енгізумен келіспегені айтыл­ған. Палата өкілі жұмысшының өмірі мен ден­саулығына келтірілген шығынды өтеу тек сот тәртібімен шешілуге тиіс, ендеше мұн­дай талапты ӘҚБжК-дан алып тастау керек деп санайды.

Хаттамада Kazenergy өкілі Ақмыр­зи­на­­ның бизнес субъектілеріне қатысты айып­­пұл санкцияларын енгізумен келісе ал­­майтындарын, мұны «репрессиялық си­­патқа ие» деп танитындарын жеткізгені жа­зылған. 

«Қазақмыс» корпорациясының өкілі Ад­жарова да кодексті толықтыруға қарсы шы­ғып, табандаған. Себебі алпауыт кор­пора­ция еңбек-қызмет міндеттемелерін орын­даумен байланысты жұмысшының өмірі мен денсаулығына келтірілген шы­ғын­ды өтеу мәселесі азаматтық құқықтық қатынастарға жатады, сонда қалуы қажет және мұны әкімшілік өндіріске таратуға бол­майды деп есептейді. Сондай-ақ оның ұста­нымынша, бұл мәселе қолданыстағы заң­нама бойынша тіпті еңбек дауына да жат­пайды, тиісінше, бұл мәселені келісім ко­миссиясы да қарай алмайды. Сөйтіп, зар­­дап шеккен еңбекші сотта алпауыттың сайыпқыран заңгерлерінің тұтас тобына қар­­сы жалғыз қалады, жалғыз алысады. Кім жеңетіні айтпаса да түсінікті. 

Яғни, ескі заң бар, ол олигархтарға ұнай­­ды, ал оны Еңбекмині өзгертуді қа­ла­­са, еңбекшілердің қорғаушысының бұл та­­­лабы қолданыстағы заңға қайшы сана­ла­­ды, қабылданбайды. Тұйықталған шең­бер шығады. Еңбек және халықты әлеу­мет­­тік қорғау министрлігінде «мыңмен жал­­ғыз алысар» кілең батыр істейді деу қиын. Содан болар заң жобасының са­лыс­­­тырмалы кестесі енді «алып тас­тал­сын!» де­ген шешімге толды. Айтқандай, Кә­сіпкерлік кодексіне сәйкес, кәсіп­кер­лер­дің ақ батасын алмаған кез келген заң жобасын Үкімет Мәжіліске енгізе алмай­ды. 

Сондықтан егер құп көрсе, кез келген заң жобасы арқылы Парламент депутат­тары жұмысшылардың мүдделерін қор­ғау­ды күрт күшейте алар еді. Еңбек және әлеу­меттік әріптестік департаментінің Ең­­­­бекті қорғау басқармасы сарап­шы­ла­ры­ның дәйектеуінше, тіпті жауапкершілік қа­тайтылғанның өзінде бұдан бизнес еш­қандай шығын шекпейді. 

– Қисын қарапайым – адал бизнес ең­бек заңнамасында белгіленген талап­тар­ды сақтаса, шығыны да болмайды, айып­пұл да салынбайды. Біз мынаны ұсы­нып отырмыз: жұмыс беруші өнді­ріс­тік объектілерді еңбек жағдайларының жай-күйі бойынша аттестаттауды жүргізу та­лаптарын бұзса, лауазымды адамдарға, шағын кәсіпкерлікке – 150 АЕК, орта кә­сіпкерлікке – 200 АЕК, ірі кәсіпкерлік су­бъектілеріне – 700 АЕК айыппұл са­лынуы керек, – деді басқармадағылар. Биз­нес бұған келісер емес.

Онсыз қолданыстағы Әкімшілік ко­дек­сінің 94-бабына сәйкес, дәл осы бұзу­шы­лыққа барғандар ескертумен құтылып ке­теді немесе қатаң дегенде, ірі компа­ния­ларға 50 АЕК (биыл 196,6 мың теңге) айып­пұл салынады. Алпауыттарға жұ­мыс­шыларына жағдай жасап, қауіпсіздіктің барлық талабын сақтап, миллиардтап шы­ғын шығарғанша, 200 мың теңгедей айып­пұлды бюджетке тастай салған оңай.

– Жұмыс берушілердің еңбек заң­на­ма­сы талаптарын орындамауы проблемаға ай­налды. Бұл зиянды, қауіпті еңбек жағ­дай­ларының көбеюіне соқтырды. Соның кесірінен өндірістік жарақаттардың, кә­сіп­тік аурулардың, өндірістегі апаттардың туындау қаупі артты. Аттестаттау талап­тарын бұзу өндірістік тәуекелдерді басқару жүйесін нашарлатты. Жұмысшыларға ме­дициналық қызмет көрсету шығындары да ұлғайып барады, – деп көңілсіз көрі­ніс­ті сипаттады басқарма сарапшылары. 

Ұлттық статистика бюросының дере­гін­ше, елімізде зиянды және қауіпті жұ­мыс­тарда 491,1 мың адам жұмыс істейді. Шынында, жұмыс берушілер бұл са­нат­тағы жұмысшыларының санын жа­сыра­тыны құпия емес. Осының бір ай­ғағын­дай, Еңбекминінің мәліметінше, за­лал­ды-қауіпті жұмыста істегені үшін сүт­пен, ем­деу-профилактикалық тамақ­тан­дыру­мен қамтылған, басқа өтемақы түрі та­ғайын­далған жұмысшылардың саны 680 мыңнан асып кетті. Іс жүзінде жұ­мысы ауыр, алайда заңмен көрсетілген зат­тай өте­мақы алмайтыны қаншама?

Тек ресми мәлімет бойынша Қазақ­стан­да зиянды, қауіпті жұмыстарда еңбек ете­тін жұмысшылардың үлесі 29%-ды құ­­райды. Дамыған елдерде автомат­тан­дыру мен цифрландыру арқасында осын­дай WAHJ (workers in arduous or hazardous jobs) жұмысшылардың үлесі 1-4% ғана! Сарапшылар Президент Қ.Тоқаевтың 2023 жылғы 25 сәуірде еңбек қауіпсіздігі та­лаптарын бұзғаны үшін әкімшілік санк­цияларды қатаңдату туралы №22-246 тап­сырма бергенін еске салады. Жуырда бұл тапсырманың жете орындалмағанына 2 жыл толмақ.

Айхан ШӘРІП