Олардың өмірі мен денсаулығын сақтау үшін былтыр Еңбекмині барлық жұмысшыны жазатайым оқиғалардан сақтандыруға, қауіпті жұмыстардың есебін жүргізуге, кәсіптік тәуекелдерді болғызбау шараларын қолдануға міндеттейтін заңға бастамашы болды. Бірақ бұл бастамаға қарсылардың қарасы аз емес екен.
Өндірістерде жараланғандар көп
Өндірісте жарақаттану оқиғаларын мемлекет те, қоғам да негізінен ауыр апат, қайғылы оқиға болғанда еске алады. Нақты бір кәсіпорында тергеу-зерттеу жүргізген комиссия заңбұзушылықтың небір атасын тауып, таңданып, «жаңалық» ашып жатады. Соның бәрін алдын ала жойғанда, трагедияға жол бермеуге болатыны қаперіне кіріп те шықпайды.
Сарапшылар жұмысшылардың қаза табу оқиғалары – елде белең алған өндірістік травматизмнің тек ұшар басы екеніне екпін түсірді. 2023 жылы Костенко атындағы шахтада бірден 46 кенші жантәсілім етіп, қоғамның аза бойы қаза болды. Ұлттық статбюроның ресми мәліметінше, сол жылы өндіріс орындарында, шахталарда, құрылыстарда, кәсіпорындарда 246 азамат қайтыс болды.
2024 жылы Майқайың кенішінде құтқарушылар мінген автобус кен игеріліп жатқан тұста жер астындағы қуысқа құлап, 4 адам опат болғанда жұртшылықтың жаны түршікті. Сонымен қатар былтырғы бір ғана жылда 202 жұмысшы жұмыс орнында жан тапсырды. Ауыр-зиянды жұмыстан ұзақ ауырып көз жұмғандарды қосса, ондаған мыңнан тұратын қаралы тізім қалыптасар ма еді? Бірақ Үкімет ондай статистика жүргізбейді.
Ресми статистика бойынша ғана 2019 жылдан 2025 жылғы қаңтар аралығында өндірістегі оқыс оқиғадан 1 230 адам қаза тапты. Тағы 12,8 мыңнан астам адам мертігіп, мүгедек болып қалды. Бейбіт күнде осынша адамның көз жұмғаны үшін көптеген айыпты аяусыз лайықты жазасын алған болар? Керісінше, көптеген қылмыстық іс сотқа да жетпей, жолай жабылып қалады екен.
Бақилық болған жұмысшылардың көбінің өмірі кен орындарында және құрылыс алаңдарында үзіліпті. Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің дерегінше, тау-кен және құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларының бұзылуына байланысты тіркелген қылмыстық істердің саны өткен жылы бірден 29,5%-ға өсті. Соның өзінде мардымсыз: 2024 жылғы қаңтар-желтоқсанда сотқа дейінгі тергеуде осындай 79 іс болды. Биылғы жыл басталмай жатып, қаңтарда комитет Қылмыстық кодекстің 277-бабы бойынша тағы 11 қылмыстық іс тіркелгенін баяндады.
Алайда соның ішінде сотқа берілетін қылмыстық істердің саны бірнеше есе аз. Мысалы, 2024 жылы құзырлы органдардың өндірісінде болған 97 істің бар-жоғы 14-і сотқа жетті. Ranking агенттігінің сарапшылары мұндай ахуалға бірнеше фактор ықпал ететінін түсіндірді. Біріншіден, ТЖ оқиғалары тым ұзақ, бірнеше ай бойы тергеліп, тексеріледі. Содан кейбірінің сотқа дейінгі тергеуі үзіліп қалады, келесі жылға өтеді. 2024 жылы 38 қылмыстық іс бойынша тергеу мерзімі үзілген екен. Өйткені 26-сы бойынша қосымша сараптама тағайындалған.
Екіншіден, кейбір қылмыстық істі тергеу кезінде тергеушілер кінәлілерді сол бойы анықтай алмайды. Былтыр айыптылардың жоқтығы кесірінен 12 істі тергеу тоқтатылған. Үшіншіден, «қылмыстық құқықбұзушылық оқиғасының жоқтығына» байланысты, мысалы, зардап шеккендердің шағымданбауы, басқа себептермен істер жабыла салады.
Ақпараттық жүйе апаттың алдын ала ма?
Өткен жұмыс аптасының соңында Премьер-Министр Олжас Бектенов Президенттің қауіпті өндіріске тартылған азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырмаларын жүзеге асыру мәселелері бойынша жұмыс кеңесін өткізді. Онда жауапты, лауазымды тұлғалар кезекті рет «Президенттің тапсырмасымен өнеркәсіп қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын күшейтуге» уәде етті, соған болаттай бекінді.
«Қауіпсіз еңбек тұжырымдамасы аясында нысандарды цифрландыруды ескере отырып, нормативтік-құқықтық актілер қайта қаралады. Өнеркәсіп қауіпсіздігін, ғылымды дамытуды және тиісті орталықтар құруды қамтамасыз ететін нысандарға қойылатын, сондай-ақ мемлекеттік еңбек инспекторының кадрлық әлеуеті мен құқықтық мәртебесін арттыру жөніндегі талаптар күшейтілді», – деп хабарлады Үкімет.
Төтенше жағдайлар министрі Шыңғыс Әріновтің айтуынша, өнеркәсіп қауіпсіздігі бойынша жекелеген талаптар қайта қаралып жатыр. Азаматтық қорғау туралы заңға өзгерістер енгізетін жаңа заң жобасы әзірленді. Оның шеңберінде апаттық-құтқару қызметтеріне қойылатын талаптар қатаңдатылады. Өндірістік бақылау стандарттары күшейтілмек. Қауіпті өндірістік нысандар иелеріне жабдықтарды жаңарту және жаңғырту бойынша жаңа міндеттер жүктеледі.
Премьер-Министр О.Бектенов өнеркәсіп қауіпсіздігі саласындағы бақылау тетігіне ерекше назар аударды. Төтенше жағдайлар министрлігіне Өнеркәсіп, Еңбек министрліктерімен бірлесіп тексеру жүргізу жүктелді. Оның қорытындысында өнеркәсіп нысандарының меншік иелері мен басшыларының қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етпегені үшін жауапкершілігін күшейту жөнінде ұсыныстар енгізу тапсырылды.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі Төтенше жағдайлар, Экология және табиғи ресурстар министрліктерімен бірге өнеркәсіп қауіпсіздігі шараларын уақтылы қаржыландыру үшін жер қойнауын пайдаланушылардың тау-кен жұмыстарына талдау жүргізіп, бақылауға алуы қажет. Осы ведомство мен ТЖМ газдар шығарындыларымен байланысты тәуекелдерді азайту үшін шахталарды алдын ала газсыздандыру нормативтерін әзірлеуі қажет. Бұл талапты үкіметтік комиссия 16 жыл бұрын, 2008 жылғы 11 қаңтарда, «Абай» шахтасында 30 кеншінің өмірін жалмаған алапат апаттан кейін енгізген-тін. Шенділер сол құжаттың шаңын сілкіп-сілкіп, қайта енгізгендей.
коллаж: Елдар ҚАБА
Үкімет басшысы кеңесте Цифрлық даму министрлігіне отандық айтишілерді жұмылдырып, өнеркәсіп қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жаңа шешімдер әзірлеуді тапсырды. Сонымен қатар өнеркәсіп қауіпсіздігі нысандары паспорттарын жасауға, апаттарды есепке алуды (статистика) және басқа процестерді автоматтандыруға мүмкіндік беретін «Е-ӨҚК» ақпараттық жүйесін іске қосу жоспарланды.
Мұнысы жағдайы қиын жұмысшыға нақты көмекке ұқсамайды. «AMANAT» фракциясының мүшесі, депутат Мархабат Жайымбетовтің айтуынша, былтыр ақпараттық жүйелерді сүйемелдеу мен модификациялауға 33 мемлекеттік орган 345 миллиард теңге шығындаған! Яғни, бюджет АЖ-ны жасау үшін бір шығындалады, ізінше оны ұстап тұру үшін – екінші рет, жаңғырту үшін – үшінші рет шығындалады.
Бизнес әлеуметтік жауапкершіліктен жерінді
2024 жылғы тамызда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» жаңа заңының жобасын қоғамдық талқылауға шығарған еді. Оған сәйкес, өндірістік жарақаттанушылық үшін жаза біршама қатайтылуға тиіс-тін. Мысалы, біраз кәсіпорын ескертумен құтылады, жаңа жобада әкімшілік ықпал ету шарасы ретінде ескертуді алып тастау ұсынылды. Еңбек заңнамасында белгіленген еңбек жағдайларының жай-күйі бойынша өндірістік объектілерді аттестаттауды жүргізу жөніндегі заңнама талаптарын бұзғаны үшін жұмыс берушілерге салынатын айыппұлдарды ұлғайту қарастырылды.
Алайда қарсылыққа тап болды. Қолымызға 22 қыркүйектегі кеңестің хаттамасы түсті. Онда «Атамекен» ҰҚП өкілі Шаймерденовтің Әкімшілік кодекске жаңа нормаларды енгізумен келіспегені айтылған. Палата өкілі жұмысшының өмірі мен денсаулығына келтірілген шығынды өтеу тек сот тәртібімен шешілуге тиіс, ендеше мұндай талапты ӘҚБжК-дан алып тастау керек деп санайды.
Хаттамада Kazenergy өкілі Ақмырзинаның бизнес субъектілеріне қатысты айыппұл санкцияларын енгізумен келісе алмайтындарын, мұны «репрессиялық сипатқа ие» деп танитындарын жеткізгені жазылған.
«Қазақмыс» корпорациясының өкілі Аджарова да кодексті толықтыруға қарсы шығып, табандаған. Себебі алпауыт корпорация еңбек-қызмет міндеттемелерін орындаумен байланысты жұмысшының өмірі мен денсаулығына келтірілген шығынды өтеу мәселесі азаматтық құқықтық қатынастарға жатады, сонда қалуы қажет және мұны әкімшілік өндіріске таратуға болмайды деп есептейді. Сондай-ақ оның ұстанымынша, бұл мәселе қолданыстағы заңнама бойынша тіпті еңбек дауына да жатпайды, тиісінше, бұл мәселені келісім комиссиясы да қарай алмайды. Сөйтіп, зардап шеккен еңбекші сотта алпауыттың сайыпқыран заңгерлерінің тұтас тобына қарсы жалғыз қалады, жалғыз алысады. Кім жеңетіні айтпаса да түсінікті.
Яғни, ескі заң бар, ол олигархтарға ұнайды, ал оны Еңбекмині өзгертуді қаласа, еңбекшілердің қорғаушысының бұл талабы қолданыстағы заңға қайшы саналады, қабылданбайды. Тұйықталған шеңбер шығады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде «мыңмен жалғыз алысар» кілең батыр істейді деу қиын. Содан болар заң жобасының салыстырмалы кестесі енді «алып тасталсын!» деген шешімге толды. Айтқандай, Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес, кәсіпкерлердің ақ батасын алмаған кез келген заң жобасын Үкімет Мәжіліске енгізе алмайды.
Сондықтан егер құп көрсе, кез келген заң жобасы арқылы Парламент депутаттары жұмысшылардың мүдделерін қорғауды күрт күшейте алар еді. Еңбек және әлеуметтік әріптестік департаментінің Еңбекті қорғау басқармасы сарапшыларының дәйектеуінше, тіпті жауапкершілік қатайтылғанның өзінде бұдан бизнес ешқандай шығын шекпейді.
– Қисын қарапайым – адал бизнес еңбек заңнамасында белгіленген талаптарды сақтаса, шығыны да болмайды, айыппұл да салынбайды. Біз мынаны ұсынып отырмыз: жұмыс беруші өндірістік объектілерді еңбек жағдайларының жай-күйі бойынша аттестаттауды жүргізу талаптарын бұзса, лауазымды адамдарға, шағын кәсіпкерлікке – 150 АЕК, орта кәсіпкерлікке – 200 АЕК, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне – 700 АЕК айыппұл салынуы керек, – деді басқармадағылар. Бизнес бұған келісер емес.
Онсыз қолданыстағы Әкімшілік кодексінің 94-бабына сәйкес, дәл осы бұзушылыққа барғандар ескертумен құтылып кетеді немесе қатаң дегенде, ірі компанияларға 50 АЕК (биыл 196,6 мың теңге) айыппұл салынады. Алпауыттарға жұмысшыларына жағдай жасап, қауіпсіздіктің барлық талабын сақтап, миллиардтап шығын шығарғанша, 200 мың теңгедей айыппұлды бюджетке тастай салған оңай.
– Жұмыс берушілердің еңбек заңнамасы талаптарын орындамауы проблемаға айналды. Бұл зиянды, қауіпті еңбек жағдайларының көбеюіне соқтырды. Соның кесірінен өндірістік жарақаттардың, кәсіптік аурулардың, өндірістегі апаттардың туындау қаупі артты. Аттестаттау талаптарын бұзу өндірістік тәуекелдерді басқару жүйесін нашарлатты. Жұмысшыларға медициналық қызмет көрсету шығындары да ұлғайып барады, – деп көңілсіз көріністі сипаттады басқарма сарапшылары.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, елімізде зиянды және қауіпті жұмыстарда 491,1 мың адам жұмыс істейді. Шынында, жұмыс берушілер бұл санаттағы жұмысшыларының санын жасыратыны құпия емес. Осының бір айғағындай, Еңбекминінің мәліметінше, залалды-қауіпті жұмыста істегені үшін сүтпен, емдеу-профилактикалық тамақтандырумен қамтылған, басқа өтемақы түрі тағайындалған жұмысшылардың саны 680 мыңнан асып кетті. Іс жүзінде жұмысы ауыр, алайда заңмен көрсетілген заттай өтемақы алмайтыны қаншама?
Тек ресми мәлімет бойынша Қазақстанда зиянды, қауіпті жұмыстарда еңбек ететін жұмысшылардың үлесі 29%-ды құрайды. Дамыған елдерде автоматтандыру мен цифрландыру арқасында осындай WAHJ (workers in arduous or hazardous jobs) жұмысшылардың үлесі 1-4% ғана! Сарапшылар Президент Қ.Тоқаевтың 2023 жылғы 25 сәуірде еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік санкцияларды қатаңдату туралы №22-246 тапсырма бергенін еске салады. Жуырда бұл тапсырманың жете орындалмағанына 2 жыл толмақ.
Айхан ШӘРІП