Күнделікті тұрмыста тауар мен қызметті тұтыну өміріміздің ажырамас бөлігіне айналғаны қашан... Дегенмен кез келген тұтынушы өз құқығын толық біле бермейді. Міне, содан кейін барып, тұтынушы құқығы бұзылады. Осы орайда Aikyn.kz сайты ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқығын қорғау комитетіне ресми сауал жолдап, «Соңғы уақытта елімізде тұтынушылар құқығы қалай қорғалып жүр?», «Қандай негізгі заң бұзушылықтар анықталды?» деген сұрақтарды қойып көрді. Аталмыш мақалада салаға жауапты комитеттің Төраға орынбасары Болат Танабергеновтің берген жауабын негізге ала отырып, тұтынушы құқығына байланысты елде анықталған заң бұзушылықтар, тұтынушылардың негізгі құқығы, оны қорғау жолдары және заңнамалық негіздер туралы қарастырамыз.
Тұтынушының негізгі құқығы
Әлемдік тәжірибе мен Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, әрбір тұтынушының келесі негізгі құқықтары бар:
Қауіпсіз өнім мен қызмет алу құқығы: тұтынушы сатып алатын тауар немесе қызмет оның денсаулығына зиян келтірмеуі керек.
Ақпарат алу құқығы: тауар немесе қызмет туралы толық, дұрыс ақпаратқа қол жеткізу.
Таңдау жасау құқығы: тұтынушы сапасы мен бағасы әртүрлі өнімдер арасынан өз қалауынша таңдау жасай алады.
Зиянды өтеу құқығы: тауардың немесе қызметтің сапасыздығы салдарынан келген шығынды өндіру мүмкіндігі.
Тұтынушылардың мүддесін қорғауға қатысу құқығы: тұтынушылар өз құқығын қорғау мақсатында қоғамдық ұйымдарға қатыса алады.
Ал ҚР СИМ Тұтынушылардың құқығын қорғау комитетінің мәліметінше, былтыр комитет пен аумақтық департаменттерге 62 561 өтініш келіп түскен. Демек келіп түскен өтініш саны артқан. Өткен жылмен салыстырғанда, 123 % құрады (2023 жылы 12 айда 50 866 өтініш түскен).
Келіп түскен 62 561 өтініштердің:
- 27 837 немесе 44,5% – тұтынушылардың талабы қанағаттандырылды;
- 21 172 немесе 33,8% – құқықтық көмек көрсетілді, түсіндірілді;
- 10 790 немесе 17,3% – бейінді мемлекеттік органдарға жолданды;
- 2 762 немесе 4,4% – өзгелері (кері қайтарылып алынған, қаралып жатыр).
Интернет-дүкендер мен маркетплейстер бойынша шағым
2024 жылы Комитет пен аумақтық департаменттерге электрондық сауда бойынша 14 520 шағым келіп түсті. Бұл 2023 жылмен салыстырғанда, 186,8% артық (7 778) немесе үлес салмағы шағымдардың жалпы санының 23,2% құрады (62 561).
Тұтынушылар:
- тауар және сатушы туралы ақпараттың жоқтығына;
- ұсынылатын тауардың сипаттамаға сәйкес келмеуіне;
- интернет-сайттардың тауар мен ақшалай қаражатты қайтарудан бас тартуына шағымданды.
Импорттық азық-түлік пен тұрмыстық тауарлардың сапасын бақылау
2023 жылы қоғамдық бірлестіктердің, сондай-ақ Сауда және интеграция министрлігінің бастамасы бойынша, тұтынушылардың құқықтарын қорғау жөніндегі қоғамдық ұйымдардың қоғамдық бақылау құралын іске асыру арқылы ішкі нарықты және тұтынушылардың құқықтарын сапасыз өнімдерден қорғауға бағытталған «Сапалы өнім» әлеуметтік жобасы қолданысқа енгізілді.
2024 жылдың қорытындысы бойынша еліміздің барлық өңірінде 2039 өнім түрі (импорттық, отандық өнімдер) сатып алынды. Өнімнің 2039 түрінің жалпы санынан 1464 түрі немесе 72% бойынша бұзушылықтар анықталды. Өнімнің 2039 түрінің жалпы санынан 1464 түрі немесе 72% бойынша бұзушылықтар анықталды, оның ішінде анықталған бұзушылықтардың жалпы санынан 1236 немесе 84% таңбалау бөлігіндегі бұзушылықтар (тауар туралы мемлекеттік тілде ақпарат жоқ, жарамдылық мерзімі көрсетілмеген, өндіруші және оның орналасқан жері туралы ақпарат жоқ, өнімнің құрамы көрсетілмеген және т.б.), санитарлық-эпидемиологиялық талаптарды бұзу бөлігінде 228 немесе 16% (құрамы бойынша сәйкессіздік, жарамдылық мерзімі өткен тауарды сату, тиісті құжаттардың болмауы).
Сонымен қатар қоғамдық бірлестіктердің бұзушылықтарды анықтау және тиісті шаралар қабылдауы үшін өнім сынамаларының үлгілері мен зерттеу нәтижелері тиісті мемлекеттік органдарға (ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті, ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті) жолдағанын атап өту қажет, – дейді Төраға орынбасары Болат Танабергенов.
Заңның 6-2 бабының 2 тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылауды уәкілетті орган немесе оның аумақтық бөлімшелері Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес жоспардан тыс тексеру және осы Заңға сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бармай профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырады.
Тұтынушының құқығы мен заңды мүддесін бұзушылықтар анықталған кезде
- сатушыны (дайындаушыны, орындаушыны) Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа тарту туралы шешім қабылданады;
- сатушыға (дайындаушыға, орындаушыға) бұзушылықтарды жою туралы нұсқама шығарылады.
Осылайша 2024 жылы аумақтық департаменттер 1253 тексеру және 311 профилактикалық бақылау жүргізді. Тексеру қорытындысы бойынша 151 бизнес субъектісі айыппұл түрінде, сондай-ақ 1102 бизнес субъектісі ескерту түрінде әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Оған қоса Кодекстің 715-1 бабына сәйкес, тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті орган осы Кодекстiң 190 (бесінші және алтыншы бөліктерінде), 193 (бiрiншi бөлiгiнде)-баптарында көзделген әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстердi қарастыратынын атап өту қажет, – дейді Тұтынушылардың құқығын қорғау комитеті.
Тұтынушының шағымын қарау мерзімі
Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұдан әрі – ӘРПК) 76-бабының 1-тармағына сәйкес, егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше көзделмесе, жолданым негізінде қозғалған әкімшілік рәсімнің мерзімі жолданым келіп түскен күннен бастап он бес жұмыс күнін құрайтындығын хабарлаймыз.
Ал Заңның 42-4 бабына сәйкес сатушы (дайындаушы, орындаушы) тұтынушының наразылығын (арыз-шағымын) қарауға және тұтынушының талаптарымен келіспеген жағдайда тұтынушының наразылығын алған күннен бастап күнтізбелік он күн ішінде құжатпен негізделген дәлелді жазбаша жауап ұсынуға міндетті.
Тұтынушылардың құқығын бұзған кәсіпкерлерге қанша айыппұл салынды?
Министрліктің аумақтық департаменттері тұтынушылардың құқықтарын бұзғаны үшін кәсіпкерлік субъектілерін әкімшілік жауапкершілікке тарту бойынша жұмыс жүргізіп жатыр.
Осылайша, 2022 жылы 3 524 900 теңге көлемінде айыппұл салынса, 2023 жылы 4 692 900 теңге, ал 2024 жылы бұл көрсеткіш 10 971 342 теңгеге дейін жетті. Ережеге сәйкес, Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөнiндегi комитеті – Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының құзыретi шегiнде мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастыру және арнайы есепке алуды жүргiзу жөнiндегi мемлекеттiк органның функциялары мен өкiлеттiктерін жүзеге асыратын ведомство. Осыған байланысты, айыппұл саны мен өндіріліп алынған қаражат бойынша толығырақ ақпаратты сол мемлекеттік органнан табуға болады, – дейді комитеттің ресми өкілі Б. Танабергенов.
Зардап шеккен адамға өзінің зардап шеккенін дәлелдеу үшін қандай нақты дәлел керек?
Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 144-бабы 5-тармағының 3-тармақшасына сәйкес, бақылау мен қадағалау субъектілерін (объектілерін) жоспардан тыс тексеруге сенімді негіздер және растайтын дәлелдемелер болған кезде Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын бұзушылықтар бойынша жеке және заңды тұлғалардың жолданымдары негіз болады. Бұған қоса Кодекстің 802-бабына сәйкес, іс бойынша іс жүргізуді болғызбайтын, осы Кодекстің 741-бабында көзделген мән-жайлар болмаған кезде, әкiмшiлiк құқық бұзушылық белгiлерiн көрсететiн жеткiлiктi деректердiң болуы әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iс қозғауға жарайды.
Осыған байланысты мемкелеттік органға өтініш жолдар кезде іске қатысты барлық құжаттардың толық болуын қамтамасыз ету сұралады (төлемді растайтын түбіртек, келісімшарт және т.б.).