Тіл білімінің тарландары, Ұлттық ғылым академиясының академиктері Әбдуәли Қайдаров пен Рабиға Сыздықованың ғасырлық тойы былтыр мемлекеттік деңгейде тойланса, биыл қазақ тіл білімінің дамуына зор үлес қосқан көрнекті түрколог-ғалым Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор Шора Сарыбаевтың туғанына 100 жыл толуына орай ғалымның ғылыми-шығармашылық мұрасын, тұлғалық қасиеттерінің тағылымын қалың көпшілікке таныту мен насихаттауды мақсат еткен іс-шаралар басталып кетті.
Академик мұрасын, әсіресе өскелең ұрпақ арасында насихаттайтын онлайн форматта әлеуметтік желілер арқылы Шора Сарыбаевтың мерейтойына орай «Кел, сөз маржанын жинайық!» атты республикалық байқау өтетіндігі бұқаралық ақпарат құралдарында, әлеуметтік желілерде жарияланып, байқау шарттары баяндалғаны белгілі болды.
Сондай-ақ Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясы директорлар кеңесінің мүшелері құрамына енген қазақстандық делегация Ташкент шаһарында Қазақстан мен Өзбекстан тіл білімі ғалымдарының қатысуымен өтетін халықаралық конференцияның алғашқы ұйымдастыру іс-шаралары талқыланғаны туралы да хабар таратылып, академик Ш.Сарыбаевтың Ташкент қаласында дүниеге келгенін ескере отырып, қабылданған ортақ шешімге сәйкес, оның ғылыми мұрасын насихаттау және диалектология, аймақтық лексикография, тіл тарихы, салыстырмалы лингвистика салаларына назар аудару мақсатында қазақ, өзбек және қарақалпақ тілдері мамандарының өзекті тақырыптар жайында баяндамалары тыңдалатын ғылыми шара екі бауырлас елдің ғалымдарының бір-бірімен жүздесіп, ақпарат бөлісіп, тың салаларда біріккен жобаларды талқылауды көздейтіні тілге тиек етілген-ді. Ғылыми іс-шара Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты мен Ташкент қаласындағы Әлішер Навои атындағы Өзбек тілі мен әдебиеті мемлекеттік университеті ұйымдастыруымен, әрі Қазақстанның Өзбекстандағы елшілігінің қолдауымен 14 сәуірде өтетіні белгілі болды.
Сондай-ақ Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Тілтанымдық мектептер» тұрақты лингвистикалық алаңы аясында академик Ш.Сарыбаев мұрасының білім беру, ғылыми зерттеушілік салалардағы қолданысын кеңейтіп, тереңдетуді көздейтін Ғылыми-практикалық дөңгелек үстел академиктің туған күніне орайластырылып 2025 жылы 5 наурызда өтетіндігі, қазан айында Алматыда Түркология Конгресі ұйымдастырып, ғалым шығармаларының толық жинағы жарық көретіндігін де көзі қарақты оқырмандар назарына сала кеткенді жөн көрдік.
Пайым-парасаты мол, адамдық пен адалдық сияқты қасиетті өн бойына сыйдырған, өмірі өнегелі ғалымның атқарған ерен еңбегі, қол жеткізген табыстары туралы сөз қозғасақ, алдымен ойға келетіні оның бай ана тіліміздің өткені мен бүгінгісін егжей-тегжейлі зерттеп, қазақ тіл білімі аталатын іргелі ғылымның ілгері дамуына зор үлес қосқаны еске түседі. Ғалымның қаламынан шыққан 300-ден астам ғылыми мақала, оның ішінде 20 шақты монографиямен оқулық соған дәлел. Оның еңбектері қазақ тілінің өзекті салаларына, атап айтқанда, қазақ тілі тарихы диалектология, лексикология, лексикография, грамматика сияқты көкейкесті мәселелерге арналған. Ұстазымыз күшін сарп етіп зерттеген екі саланың бірі – диалектология болса, екіншісі – тіл білімі тарихы. Сөз байлығының жергілікті қазынасын зерттеу үшін, қазақ даласын көп жыл бойы суығына тоңып, ыстығына күйіп, ел-жұртымыздың сөз жиһазын қалт жібермей парақ бетіне түсіріп, білген-түйгенін ғылым әлеміне танытқан көрнекті ғалым еңбегін мақтан тұтамыз. Айталық, «Қазақтың аймақтық лексикографиясы» атты еңбегі түркітану ғылымында аймақтық лексикография теориясына арналған алғашқы монография. Ол әлемдік деңгейде өткен халықаралық конференцияларға, симпозиумдар мен форумдарға қатысып, «Диалектілік лекскографияның талас мәселелері», «Тіл мәдениеті және жергілікті ерекшеліктер», «Диалектілік терминология», «Түркі тілдерінің аймақтық лексикографиясы» сияқты тақырыптарда баяндама жасап, әлемдік түрколог ғалымдардың назарын өзіне аударған еді. «Қазақ диалектологиясы» атты тұңғыш оқулықтың жарық көруіне атсалысып, авторларының бірі болды. Қазақ және түркі тілдерінің диалектологиялық атласын жасауға белсенді түрде қатысып, көпжылдық еңбегінің жемісі ретінде академик Ш.Сарыбаевтың басшылығымен әрі редакторлығымен жарық көрген «Қазақ тілінің аймақтық сөздігі» қазақ тіл біліміне қосылған сүбелі үлесі саналады. Ерекше екпін түсіре айтатыны, саналы ғұмырының жетпіс жылға жуық уақытын қазақ тіл білімінің тарихын зерделеуге арнағаны. «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» атты кітабының алты томын жариялау барысында, бір ғасырға жуық мерзімде жарық көрген том-томдаған кітаптарды, шаң басқан мұрағаттардан ашып, мерзімді баспасөзде жарияланған мақалаларды, монографиялық еңбектерді екшеп, оны картотекаға түсіріп, жүйелеп кітап етіп шығарып, көпшілікке ұсынуы – оқымыстылар тарапынан ерекше бағаланды.
Шора Шамғалиұлының еңбегіне шолу жасағанда, терминология мәселесін айтпай кетуге болмайды. Терминология бойынша даулы мәселелер төңірегінде, атап айтқанда, терминдерді қолдануда бірізділіктің болмауы, халықаралық терминдердің қазақша баламасын берудегі ұстанымдардың әртүрлілігі, халықаралық терминдердің қазақша баламасын берудегі олқылықтар жөнінде ақпарат құралдарында және Мемлекеттік терминология комиссиясында ой-пікірін ашық айтатын.
Шора Шамғалиұлының қатардағы аспиранттан Ұлттық ғылым академиясының академигі деңгейіне жетуі – біз аз-кем сөз еткен еңбектердің жемісі. Ғалымның еліміздің белгілі жоғары оқу орындарында профессор ретінде дәріс оқуы – көптеген тілші мамандығын меңгерген түлектердің қазақ тіл білімінің қыр-сырымен танысуына мүмкіндік бергенін айтуға болады.
«Шөкеңнің «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» атты бүгінде алты том шығып, ғалымдар, студенттер, аспиранттар қолында жүрген (7-8 томдары баспаға дайындалып жатқан), осынау бір елден ерекеше істеген еңбегін еске алғанда, біз өмірде сирек кездесетін оның бойындағы жинаушылық, жүйелеушілік, табындылық, ұқыптылық сияқты тамаша қасиеттердің бәрі Шамғали ақсақалдан ауысқан-ау деп ойлаймыз» дей келе, академиктер Әбдуәли Қайдаров пен Өмірзақ Айтбаев «Тіл білімі бойынша көрсеткіш жасау деген сөз – күн сайын шығып жатқан ірілі-уақты зерттеулердің бірде-бірін қалт жібермей қадағалап отыру, оларды хаттап қағазға түсіру, алфавиттік, хронолгиялық, тақырыптық, салалық тәртібі бойынша жылдар бойы тәптіштеп жинап, жүйелеп, кітап етіп бастырып, оқырман қауымға сыйлау – бұл бұрын-соңды қазақ тіл білімі тарихында кездесе бермеген ғылыми ерлік» деп берген бағалары ғылыми жұртшылықтың да ортақ пікірі деуге әбден болады.
«Қазақ диалектологиясы» оқулығымен сусындаған тілші-филологтар еліміздің түкпір-түкпіріндегі білім ошақтарында туған тіліміздегі жергілікті ерекшеліктердің әдеби тіліміздің әлеуетін арттыруға қандай ықпал ететіндігін түсіндіруде алдына жан салмайтындығына сенім мол.
Негізінен, көпшілік Шора Шамғалиұлын қайраткер-ғалымдығымен қатар, сегіз қырлы, бір сырлы өмірі өнегеге толы тұлға деп те таниды. Шөкең жайлы аңызға айналған әңгіме де жетерлік. Әріптестері, жора-жолдастары оның ерекше қасиеттерін жыр қылып айтып жүреді. Алғашқы ойға оралатыны, ғалымның коллекциялық өнерге құштарлығы. Ұлы Шоқан Уәлиханов бастаған коллекциялық өнерді Сарыбаев әулетінде Шөкең бас болып дамытқанын жұртшылық жақсы біледі. Бұл туралы кезінде бұқаралық ақпарат құралдарында жазылып, теледидардан көрсетілген болатын. Ғалымның соңында мыңға тарта төсбелгілер, медальдар, ескі монеталар, ақшалар коллекциясы қалды. Сондай-ақ аурулардың салалары сараланып, бір жүйеге жинақталған мыңға тарта халық емшілігі туралы папкалар жиналған. Егер сіз ауруыңыздың ем-домын білгіңіз келсе, реттілікпен тізілген картотекадан оп-оңай біле қоясыз. Шөкеңнің жинаған коллекцияларынан әркім ауруының емін тауып, нәтижесінде құлан-таза жазылып кеткендерге талай куә болған едік. Сонымен қатар «Ұлы адамдар мұражайы» сериясымен дайындалған материалдардың Ш.Уәлихановқа қатыстыларын өзі білім алған Алматыдағы №12 мектепке тапсырған болатын. Қазір бұл мұражай жас жеткіншектердің ұлы ғалым туралы қосымша мәлімет алуына мүмкіндік тудырып отыр.
Сондай-ақ Шөкеңнің футболға құштарлығын сөзбен жеткізу мүмкін емес. Өткен ғасырдың 60-жылдардың екінші жартысында спорттың бұл түрі – футболға деген көпшіліктің көңілі ауған кезі болатын. Жастар «Қайрат» футбол командасындағы ағаларына еліктеп, солар сияқты атақты футболшы болуды армандайтын. Шөкеңнің ғылыми жұмыстан қолы қалт еткенде «Қайрат» командасы туралы газет-журналдарда жарық көрген материалдарды жинап, жүйеге түсіреді, нәтижесінде 100-ден астам футбол туралы альбом жасап, үш кітап, футбол күнтізбелерін басып шығарумен қатар, мыңдаған футболға қатысты төсбелгілер мен доп белгіленген спорт киімдерін, «Қайрат» командасының аға-буын өкілдерінің қолы қойылған доптарды жинаумен айналысқанын біреу білсе, біреуі білмес. Ал ұстаз жастарды патриоттық тәрбиеге баулуда, отаншылдық рухта тәрбиелеуде спорттың алар орнын ерекше футболдан ұлттық мұражай ашу керегін, оған қойылатын заттарға өзінің де үлес қосатынын айтып отыратын еді.
Өзгелерге өнеге болатын тағы бір қасиеті – қарапайымдылығы. Мерейтойларды өткізуде Шөкеңнің ұстанымы ерекше еді. 70, 80, 90 жылдық тойларын әлдекімдер сияқты аста-төк той өткізіп, ел аралап, шапан киіп, елді дүрліктірмей-ақ өзі бітірген Алматыдағы №12 қазақ орта мектебі оқушыларына Абай атындағы опера және балет театрында қойылатын «Біржан-Сара» операсына жеке қаражаты есебінен билет сатып алып береді. «Тоқсанға келдім екен деп жұрттан шапан кигеннен гөрі осы бір тірлігім қариялыққа жарасады-ау деп ойлаймын» деген академиктің ісі баршамызға үлгі-өнеге болуы керек деген пікірдеміз.
Шора Шамғалиұлының өзгеше қасиеттерінің қатарына әсем әзілқойлығын, сезімтал сергектігін, орынды ойын-қалжың отырысының асабалығын қосар едім. Бір қарағанда, атағы дардай академиктің әрқашан той-домалақтардың төрінен табылып, жастармен жарысып, жасының тоқсанның төріне көтерілгеніне қарамастан би алаңдарының көркін қыздырып, бірнеше халықтың әнінен попурри орындағаны кеше ғана сияқты еді. Ұстазым ылғи да «Адам күліп жүру керек, күлкі адамның көңіл-күйін көтереді, әрі өмірді ұзартады. Күлкі болғанда да жарасымды күлкі ғана жаныңды жадыратады. Күлудің түрі осы екен деп, неге болса соған ыржалақтай беруге тағы болмайды» деп ақылын айтушы еді. «Күлкі – өмірдің мүлкі» дегенді алға тартып, Шөкең 2 000-нан астам анекдот жинақталған кітабын жариялауды жоспарлап еді. Амал не, оған үлгермеді...
Диалектология дарабозы, библиография білгірі, сөз сарапшысы, термин тілекшісі, футбол фанаты, коллекция корифейі, күлкі королі сияқты сан қырларын сөз еткен мақаламды еліне етене жақын Egemen Qazaqstan газеті академик Шора Сарыбаевтың тоқсан жасқа толған мерейтойына орайластырып жариялаған еді. Сол мақаламда ұстазымның ғибратты ғұмырының жалғаса беруін тілеп, Алла сәтін салса ол туралы «Ғасырдан ұзақ ғұмыр» атты мақала жазсам деген ниетім бар екенін де тілге тиек етіп едім. Амал қанша, ғылыми жұртшылық тоқсан бес жасқа қараған шағында көрнекті ғалымымен қоштасқан еді….
Қазақта «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген ұлағатты сөз бар. Шөкеңнің «Қазақ елінің, қазақ тілінің келешегі қазіргі бүлдіршіндердің қолында, солардың тағдыр-талайымен тікелей байланысты. Осы күндері балабақшаларда тәрбиеленіп жатқан балдырғандар қазақша сөйлесе, қазақша тәрбиеленсе, келер ғасырда да қазақ халқы өмір сүреді. Ұрпақ жалғастығы үзілмейді» деген таспаға түскен ғалым хаты –балабақшалардағы қазақ балаларын, кекілі мен тұлымы желбіреген немерелерімізді ана тілімен сусындатуды аманат еткендей көрінеді маған.
Туған тілінің мәртебесін биіктетіп, мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту жолында аянбай атсалысқан тілші, академиктің ел игілігі, жақсылығы мен бақыты жолындағы өрелі істері, ұрпағына өмірі өнеге болатын тұғырлы тұлғалық келбеті ел есінде сақталатыны сөзсіз.
Кәрімбек ҚҰРМАНӘЛИЕВ,
Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясы
директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры,
академик