Шора Сарыбаевтың туғанына 100 жыл толуына орай іс-шаралар басталып кетті.
Академиктің аманаты
363
оқылды

Тіл білімінің тарландары, Ұлттық ғылым академиясының академиктері Әбдуәли Қайдаров пен Рабиға Сыздықованың ғасырлық тойы былтыр мемлекеттік деңгейде тойланса, биыл қазақ тіл білімінің дамуына зор үлес қосқан көрнекті түрколог-ғалым Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор Шора Сарыбаевтың туғанына 100 жыл толуына орай ғалымның ғылыми-шығармашылық мұрасын, тұлғалық қасиеттерінің тағылымын қалың көпшілікке таныту мен насихаттауды мақсат еткен іс-шаралар басталып кетті.

Академик мұрасын, әсіресе өскелең ұрпақ арасында насихаттайтын онлайн форматта әлеуметтік желілер арқылы Шора Сарыбаевтың мерейтойына орай «Кел, сөз маржанын жинайық!» атты рес­публикалық байқау өтетіндігі бұ­қаралық ақпарат құралдарында, әлеу­мет­тік желілерде жарияланып, байқау шарттары баяндалғаны белгілі болды.

Сондай-ақ Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясы директорлар кеңесінің мүшелері құрамына енген қа­зақстандық делегация Ташкент ша­һарында Қазақстан мен Өзбекстан тіл білімі ғалымдарының қатысуымен өтетін халықаралық конференцияның алғашқы ұйымдастыру іс-шаралары талқыланғаны туралы да хабар таратылып,  академик Ш.Сарыбаевтың Ташкент қаласында дүниеге келгенін ескере отырып, қабыл­дан­ған ортақ шешімге сәйкес, оның ғылыми мұрасын насихаттау және диалектология, аймақтық лексикография, тіл тарихы, салыстырмалы лингвистика салаларына назар аудару мақсатында қазақ, өзбек және қарақалпақ тілдері ма­мандарының өзекті тақырыптар жай­ында баяндамалары тыңдалатын ғылыми шара екі бауырлас елдің ғалым­дарының бір-бірімен жүздесіп, ақпар­ат бөлісіп, тың салаларда біріккен жо­ба­ларды талқылауды көздейтіні тілге тиек етілген-ді. Ғылыми іс-шара Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі инс­титуты мен Ташкент қаласындағы Әлішер Навои атындағы Өзбек тілі мен әдебиеті мемлекеттік университеті ұйым­дастыруымен, әрі Қазақстанның Өзбекстандағы елшілігінің қолдауымен 14 сәуірде өтетіні белгілі болды.

Сондай-ақ Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының  «Тіл­танымдық мектептер» тұрақты линг­вистикалық алаңы аясында академик Ш.Сарыбаев мұрасының білім беру, ғылыми зерттеушілік салалардағы қол­данысын кеңейтіп, тереңдетуді көздейтін Ғылыми-практикалық дөңгелек үстел академиктің туған күніне орайластырылып 2025 жылы 5 наурызда өтетіндігі, қазан айында Алматыда Түркология Конгресі ұйымдастырып, ғалым шығармаларының толық жинағы жарық көретіндігін де көзі қарақты оқырмандар назарына сала кеткенді жөн көрдік.

Пайым-парасаты мол, адамдық пен адалдық сияқты қасиетті өн бойына сыйдырған, өмірі өнегелі ғалымның ат­қар­ған ерен еңбегі, қол жеткізген табыстары туралы сөз қозғасақ, алдымен ойға келетіні оның бай ана тіліміздің өткені мен бүгінгісін егжей-тегжейлі зерт­теп, қазақ тіл білімі аталатын іргелі ғылымның ілгері дамуына зор үлес қосқаны еске түседі. Ғалымның қаламы­нан шыққан 300-ден астам ғылыми мақала, оның ішінде 20 шақты моногра­фиямен оқулық соған дәлел. Оның ең­бектері қазақ тілінің өзекті салаларына, атап айтқанда, қазақ тілі тарихы диалек­тология, лексикология, лексикография, грамматика сияқты көкейкесті мәселе­лерге арналған. Ұстазымыз күшін сарп етіп зерттеген екі саланың бірі – диалек­тология болса, екіншісі – тіл білімі тари­хы. Сөз байлығының жергілікті қа­зынасын зерттеу үшін, қазақ даласын көп жыл бойы суығына тоңып, ыстығына күйіп, ел-жұртымыздың сөз жиһазын қалт жібермей парақ бетіне түсіріп, біл­ген-түйгенін ғылым әлеміне танытқан көрнекті ғалым еңбегін мақтан тұтамыз. Айталық, «Қазақтың аймақтық лексико­графиясы» атты еңбегі түркітану ғылым­ында аймақтық лексикография теория­сына арналған алғашқы моно­графия. Ол әлемдік деңгейде өткен хал­ықаралық конференцияларға, сим­позиумдар мен форумдарға қатысып, «Диалектілік лекскографияның талас мәселелері», «Тіл мәдениеті және жергілікті ерекше­ліктер», «Диалектілік терминология», «Түркі тілдерінің аймақтық лексикогра­фиясы» сияқты тақырыптарда баяндама жасап, әлемдік түрколог ғалымдардың назарын өзіне аударған еді. «Қазақ диалектологиясы» атты тұңғыш оқулық­тың жарық көруіне атсалысып, автор­ларының бірі болды. Қазақ және түркі тілдерінің диалекто­логиялық атласын жасауға белсенді түрде қатысып, көп­жыл­дық еңбегінің жемісі ретінде академик Ш.Сарыбаевтың басшылығымен әрі редакторлығымен жарық көрген «Қазақ тілінің аймақтық сөздігі» қазақ тіл білі­міне қосылған сү­белі үлесі саналады. Ерекше екпін түсіре айтатыны, саналы ғұмырының жетпіс жылға жуық уақытын қазақ тіл білімінің тарихын зерделеуге арнағаны. «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библио­графиялық көрсеткіші» атты кітабы­ның алты томын жариялау бары­сында, бір ғасырға жуық мерзімде жарық көрген том-томдаған кітаптарды, шаң басқан мұрағаттардан ашып, мерзімді баспасөзде жарияланған мақалаларды, моногра­фиялық еңбектерді екшеп, оны картотекаға түсіріп, жүйелеп кітап етіп шығарып, көпшілікке ұсынуы – оқымыс­тылар тарапынан ерекше бағаланды.

Шора Шамғалиұлының еңбегіне шолу жасағанда, терминология мәселесін айтпай кетуге болмайды. Терминология бойынша даулы мәселелер төңірегінде, атап айтқанда, терминдерді қолдануда бірізділіктің болмауы, халықаралық тер­миндердің қазақша баламасын беру­дегі ұстанымдардың әртүрлілігі, халық­аралық терминдердің қазақша баламасын берудегі олқылықтар жөнінде ақпарат құралдарында және Мемлекеттік термин­ология комиссиясында ой-пікірін ашық айтатын.

Шора Шамғалиұлының қатардағы аспиранттан Ұлттық ғылым академия­сының академигі деңгейіне жетуі – біз аз-кем сөз еткен еңбектердің жемісі. Ғалымның еліміздің белгілі жоғары оқу орындарында профессор ретінде дәріс оқуы – көптеген тілші мамандығын меңгерген түлектердің қазақ тіл білімінің қыр-сырымен танысуына мүмкіндік бергенін айтуға болады. 

«Шөкеңнің «Қазақ тіл білімі әдебие­тінің библиографиялық көрсеткіші» атты бүгінде алты том шығып, ғалымдар, студенттер, аспиранттар қолында жүрген (7-8 томдары баспаға дайындалып жатқан), осынау бір елден ерекеше істеген еңбегін еске алғанда, біз өмірде сирек кездесетін оның бойындағы жинау­шылық, жүйелеушілік, табынды­лық, ұқыптылық сияқты тамаша қасиет­тердің бәрі Шамғали ақсақалдан ауыс­қан-ау деп ойлаймыз» дей келе, ака­де­миктер Әбдуәли Қайдаров пен Өмірзақ Айтбаев «Тіл білімі бойынша көрсеткіш жасау деген сөз – күн сайын шығып жатқан ірілі-уақты зерттеулердің бірде-бірін қалт жібермей қадағалап отыру, оларды хаттап қағазға түсіру, алфавиттік, хронолгиялық, тақырыптық, салалық тәртібі бойынша жылдар бойы тәптіштеп жинап, жүйелеп, кітап етіп бастырып, оқырман қауымға сыйлау – бұл бұрын-соңды қазақ тіл білімі тарих­ында кездесе бермеген ғылыми ерлік» деп берген бағалары ғылыми жұртшы­лықтың да ортақ пікірі деуге әбден болады.

«Қазақ диалектологиясы» оқулығымен сусындаған тілші-филологтар еліміздің түкпір-түкпіріндегі білім ошақтарында туған тіліміздегі жергілікті ерекшелік­тердің әдеби тіліміздің әлеуетін арттыруға қандай ықпал ететіндігін түсіндіруде ал­дына жан салмайтындығына сенім мол.

Негізінен, көпшілік Шора Шамғали­ұлын қайраткер-ғалымдығымен қатар, сегіз қырлы, бір сырлы өмірі өнегеге толы тұлға деп те таниды. Шөкең жайлы аңызға айналған әңгіме де жетерлік. Әріптестері, жора-жолдастары оның ере­кше қасиеттерін жыр қылып айтып жүреді. Алғашқы ойға оралатыны, ғалымның коллекциялық өнерге құштар­лығы. Ұлы Шоқан Уәлиханов бастаған коллекциялық өнерді Сарыбаев әулетінде Шөкең бас болып дамытқанын жұрт­шылық жақсы біледі. Бұл туралы кезінде бұқаралық ақпарат құралдарында жаз­ыл­ып, теледидардан көрсетілген болатын. Ғалымның соңында мыңға тарта төсбел­гілер, медальдар, ескі мон­ета­лар, ақшалар коллекциясы қалды. Сондай-ақ аурулар­дың салалары сараланып, бір жүйеге жинақталған мыңға тарта халық емшілігі туралы папкалар жиналған. Егер сіз ауру­ыңыздың ем-домын білгіңіз келсе, реттілікпен тізілген картотекадан оп-оңай біле қоясыз. Шөкеңнің жинаған коллекцияларынан әркім ауруының емін тауып, нәтижесінде құлан-таза жазылып кеткендерге талай куә болған едік. Сонымен қатар «Ұлы адамдар мұра­жайы» сериясымен дайындалған материалдардың Ш.Уәлихановқа қа­тыстыларын өзі білім алған Алматыдағы №12 мектепке тапсырған болатын. Қазір бұл мұражай жас жеткіншектердің ұлы ғалым туралы қосымша мәлімет алуына мүмкіндік тудырып отыр.

Сондай-ақ Шөкеңнің футболға құштарлығын сөзбен жеткізу мүмкін емес. Өткен ғасырдың 60-жылдардың екінші жартысында спорттың бұл түрі – футболға деген көпшіліктің көңілі ауған кезі болатын. Жастар «Қайрат» футбол командасындағы ағаларына еліктеп, солар сияқты атақты футболшы болуды армандайтын. Шөкеңнің ғылыми жұ­мыс­тан қолы қалт еткенде «Қайрат» ком­ан­дасы туралы газет-журналдарда жарық көрген материалдарды жинап, жүйеге түсіреді, нәтижесінде 100-ден астам футбол туралы альбом жасап, үш кітап, футбол күнтізбелерін басып шы­ғарумен қатар, мыңдаған футболға қатысты төсбелгілер мен доп белгіленген спорт киімдерін, «Қайрат» командасының аға-буын өкілдерінің қолы қойылған доптарды жинаумен айналысқанын біреу білсе, біреуі білмес. Ал ұстаз жас­тар­ды патриоттық тәрбиеге баулуда, отан­шылдық рухта тәрбиелеуде спорттың алар орнын ерекше футболдан ұлттық мұражай ашу керегін, оған қойылатын заттарға өзінің де үлес қосатынын айтып отыратын еді.

Өзгелерге өнеге болатын тағы бір қа­сиеті – қарапайымдылығы. Мерей­тойларды өткізуде Шөкеңнің ұстанымы ерекше еді. 70, 80, 90 жылдық тойларын әлдекімдер сияқты аста-төк той өткізіп, ел аралап, шапан киіп, елді дүрліктірмей-ақ өзі бітірген Алматыдағы №12 қазақ орта мектебі оқушыларына Абай атындағы опера және балет театрында қойылатын «Біржан-Сара» операсына жеке қаражаты есебінен билет сатып алып береді. «Тоқ­санға келдім екен деп жұрттан ша­пан кигеннен гөрі осы бір тірлігім қариялыққа жарасады-ау деп ойлаймын» деген академиктің ісі баршамызға  үлгі-өнеге болу­ы керек деген пікірдеміз.

Шора Шамғалиұлының өзгеше қа­сиеттерінің қатарына әсем әзілқой­лығын, сезімтал сергектігін, орынды ойын-қал­жың отырысының асабалығын қосар едім. Бір қарағанда, атағы дардай ака­демиктің әрқашан той-домалақтардың төрінен табылып, жастармен жарысып, жасының тоқсанның төріне кө­терілгеніне қарамастан би алаңдарының көркін қыз­дырып, бірнеше халықтың әнінен попурри орындағаны кеше ғана сияқты еді. Ұстазым ылғи да «Адам күліп жүру керек, күлкі адамның көңіл-күйін кө­тереді, әрі өмірді ұзартады. Күлкі болғанда да жарасымды күлкі ғана жаныңды жадыратады. Күлудің түрі осы екен деп, неге болса соған ыржа­лақтай беруге тағы болмайды» деп ақылын айтушы еді. «Күлкі – өмірдің мүлкі» дегенді алға тартып, Шөкең 2 000-нан астам анекдот жинақталған кітабын жариялауды жоспарлап еді. Амал не, оған үлгермеді...

Диалектология дарабозы, библио­графия білгірі, сөз сарапшысы, термин тілекшісі, футбол фанаты, коллекция корифейі, күлкі королі сияқты сан қыр­л­арын сөз еткен мақаламды еліне етене жақын Egemen Qazaqstan газеті академик Шора Сарыбаевтың тоқсан жасқа толған мерейтойына орайластырып жариялаған еді. Сол мақаламда ұстазымның ғибратты ғұмырының жалғаса беруін тілеп, Алла сәтін салса ол туралы «Ғасырдан ұзақ ғұ­мыр» атты мақала жазсам деген ниетім бар екенін де тілге тиек етіп едім. Амал қанша, ғылыми жұртшылық тоқсан бес жасқа қараған шағында көрнекті ға­лымымен қоштасқан еді….

Қазақта «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген ұлағатты сөз бар. Шөкеңнің «Қазақ елінің, қазақ тілінің келешегі қазіргі бүлдіршіндердің қолында, солардың тағдыр-талайымен тікелей байланысты. Осы күндері бала­бақ­шаларда тәрбиеленіп жатқан балдыр­ғандар қазақша сөйлесе, қазақша тәр­биеленсе, келер ғасырда да қазақ халқы өмір сүреді. Ұрпақ жалғастығы үзілмейді» деген таспаға түскен ғалым хаты –бала­бақшалардағы қазақ балаларын, кекілі мен тұлымы желбіреген немерелерімізді ана тілімен сусындатуды аманат еткендей көрінеді маған.

Туған тілінің мәртебесін биіктетіп, мем­лекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту жолында аянбай атсалысқан тілші, ака­демиктің ел игілігі, жақсылығы мен бақыты жолындағы өрелі істері, ұрпағына өмірі өнеге болатын тұғырлы тұлғалық кел­беті ел есінде сақталатыны сөзсіз.

Кәрімбек ҚҰРМАНӘЛИЕВ, 

Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясы

директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, 

академик