Ал саланың негізгі өнімі ретінде – төрт түліктің еті мен сүтінен бөлек, терісі мен жүнінің де маңызы зор. Дей тұрғанмен, бүгінгі қоғамда малдың жүні мен терісін кәдеге жарата алмай, қоқысқа тастап жатқанымыз жасырын емес. Бұл өрісін кеңейтуді мақсат тұтқан малшы қауымының бас ауруына айналып тұр.
Бүгінде елімізде шаруалар төрт түлікті сүт және ет бағытында ғана өсіріп жүр. Алайда малдың жүні мен терісінен өзге, мүйізінен бастап тұяғына дейін өңдеп, табыс тауып жүрген елдер жетерлік. Сөзімізге дәйек ретінде айтар болсақ, көршілес Қытай елі түйе жүнінен денеге жайлы әрі жылы болатын күрте тігуді кәсіпке айналдырған. Оның сапасына қарай бағасы да арзан емес. Ал түрік ағайындар мал жүнінен пальто, күрте сияқты қыстық киімдер тігіп, әлемдік нарыққа шығарып жүр. Оған да сұраныс жоғары. Сол сияқты Швейцарияда сиыр мүйізінен стакан жасауды жолға қойса, мал сүйегінен тұрмыстық бұйымдар дайындап, кәсібін дөңгелетіп отырған елдер де бар. Осы ретте ежелден төрт түлігін түлетіп, атакәсіптің желкенін керген біздің елде бұл кәсіп түрі кенжелеп қалды.
Ежелгі көшпенділер мәдениетінде малдың терісі мен жүнінің құндылығы жоғары болды. Ата-бабаларымыздан жеткен киіз үйдің құрылымы осы сөзімізге айқын дәлел. Сол заманнан бері ұлттық ою-өрнекпен нақышталған төсеніштер, құрақ көрпе-көрпешелеріміз, киімдеріміз бен аяқкиімдеріміз де тері және жүннен жасалатыны белгілі. Тіпті, халқымыз жабағы мен түйе шудасын емдік мақсатта пайдаланғаны көпке аян.
Сыр аймағында да малдың жүні мен терісін өңдеу, өткізу жағы кемшін қалып тұр. Өзгесін айтпағанның өзінде, түлік төресі – Түйені өрістетіп отырған өңірде оның алтынмен пара-пар жүнін де кәдеге асыра алар емес.
Негізінен, «Дала кемесі» атанған бұл үй жануарының адамға пайдасы ұшан-теңіз. Медициналық тұрғыда зер салсақ, түйе сүті диеталық өнім жағынан жоғары бағаланады. Ал шуда жүнінің адам денсаулығына таптырмас шипа екені ежелден мәлім. Атап айтқандай, бүйрек, салқын тию, буын ауруларына бірден бір ем саналады. Содан да болар бұл түліктің жүні бағалы әрі жеңіл өнеркәсіпте үлкен сұранысқа ие.
Сол сияқты қойдың жүні мен терісі де ежелден өз құндылығын жойған емес. Әсіресе, түбіт, аралық қылшық, өлі қылшық, тікенек қылшық болып бөлінетін қой жүнінен тоқыма, кілем тоқу әдісі әлі күнге ескірмей келеді.
Жалпы, еліміз бойынша қойдың 13 түрі өсіріледі деген дерек бар. Оның ішінде Сыр өңірінің үлесі басым. Бұл тұрғыда Қызылорда облыстық Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармасы берген мәліметке сәйкес, өңірде 2025 жылдың 1 ақпанына 362,9 мың бас мүйізді ірі қара, 646,3 мың бас қой мен ешкі, 257,2 мың бас жылқы, 59,8 мың бас түйе және 125,0 мың бас құс тіркелген. Одан есепті кезеңде 3,1 мың тонна ет, 3 мың тонна сүт және 259,0 мың дана жұмыртқа өндірілген. Бұл бағытта 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда едәуір өсім де байқалады.
«Жалпы, біздің облыста ет бағытындағы ірі қылшықты жүнді және қаракөл қойларының тұқымдары аудандастырылған. Соның негізінде облыс бойынша 2023 жылдың қорытындысымен барлығы 731,1 мың тонна жүн және 199,2 мың дана тері өндірілді. Осы орайда өндірілген 731,1 тонна жүннің 627,0 тоннасы – қой, 26,0 тоннасы – ешкі және 79,0 тоннасы түйе жүні болып табылады. Негізінен, ірі қылшықты жүннің сапасы ұзындығына, қалыңдығына, бұйралығына майысқақтығына, қаттылығына және табиғи жылтырлығы мен ластығына байланысты бағаланады. Сол сияқты барлық өндірілген 199,2 мың дана терінің 68,6 мың данасы ірі, 130,6 мың данасы майда терілер болып саналады. Оның 8,5 мың данасы ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің, қалған 60,1 мың данасы жұртшылық шаруашылықтардың, ал жүннің 246,0 тоннасы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің және 485,4 тоннасы жұртшылық шаруашылықтарының еншісіне тиесілі. Осы орайда біздің өндірістегі жүндердің ірі қылшықты болуына байланысты бәсекелестік ортада сұранысқа ие болмай отырғанын да айта кеткен абзал. Сонымен қатар облыс бойынша мал шаруашылығы шикізаттарын (тері, жүн) өңдейтін кәсіпорындардың болмауы салдарынан өндірілген тері мен жүндер қажеттілікке жарамсыз болып қалуда», – деп түсіндірді басқарманың мал шаруашылығын дамыту бөлімінің бас маманы Қаракөз Өтегенова.
Осы орайда, 2023 жылы облысқа қарасты Жаңақорған ауданы аумағында жүн-тері өндірісін іске қосуға ниеттілер төбе көрсеткен болатын. Сол кезде мал шаруашылығын ілгерілетуде көш бастап тұрған бұл ауданда жаңа өндіріс орны ашылатынын жұртшылық та жылы қабылдады. «Атамекен» кәсіпкерлер палатасы таратқан ақжолтай жаңалық баспасөз беттерінде де жарыса жазылды. Бірақ баянды бастаманың игілігін фермердер сол күйі сезіне алмады.
«Бұл бүгінгі күні шешімін таппаған өзекті мәселенің біріне айналды. Түйінді түйткіл жайлауында мыңғырған малын айдаған малшы қауымының бас ауруына айналды десек болады. Малшылар көп жағдайда төрт түлігін сүт және ет бағытында ғана өсіруге мәжбүр. Соның салдарынан машақаты көп кәсіпті қолға алған әрбір шаруа шашетектен шығынға батып жатады. Әсіресе, қырықтық науқанында қой терісін өртеп немесе қоқыс алаңына тастауға мәжбүрміз. Бір сөзбен айтқанда, мал шаруашылығының мәнін кетіріп тұр. Яғни, есіл еңбектің өтеуі қайтар емес. Сондықтан елімізде жүн-тері өткізетін бекеттер көптеп ашылса деген тілегіміз бар», – деп мұңын шақты асылтұқымды қой шаруашылығымен айналысатын «Асан» шаруа қожалығының иесі Қойшыбай Асанов.
Ал өңірдегі мал шаруашалығымен айналысатын «Сәйгүлік» шаруа қожалығы басшысының міндетін атқарушы Әлімбек Нұрмағанбетов те мәселенің шешімін таппай тұрғанын ашына жеткізді. Түптеп келгенде шаруалар қоғамның сұранысын қанағаттандыра алмай, қып-қызыл шығынға ұшырап жүргенін алға тартады.
Жалпы, шаруалар еліміздегі жеңіл өнеркәсіпті өркендетеміз десек, қолда бар ағыл-тегіл байлықты қор қылмай, шикізаттан дайын өнім шығаруды қолға алу қажет деп есептейді. Бұл тұрғыда алдымен жүн-тері өндірісін дамытудың кешенді жоспары дайындалса, мал шаруашылығын өрістету ісі өздігінен ілгері басары сөзсіз. Қолда бар байлықты бағалай білген абзал.
Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,
Қызылорда облысы