Қай кезде де ауыл шаруашылығының өркендеуі мал шаруашылығымен тікелей байланысты.
Жүн мен тері теңгеге айналса…
1,304
оқылды

Ал саланың негізгі өнімі ретінде – төрт түліктің еті мен сүтінен бөлек, терісі мен жүнінің де маңызы зор. Дей тұрғанмен, бүгінгі қоғамда малдың жүні мен терісін кәдеге жарата алмай, қоқысқа тастап жатқанымыз жасырын емес. Бұл өрісін кеңейтуді мақсат тұтқан малшы қауымының бас ауруына айналып тұр. 

Бүгінде елімізде шаруалар төрт түлікті сүт және ет бағытында ғана өсіріп жүр. Алайда малдың жүні мен терісінен өзге, мүйізінен бастап тұяғына дейін өңдеп, табыс тауып жүрген елдер жетерлік. Сөзімізге дәйек ретінде айтар болсақ, көршілес Қытай елі түйе жүнінен денеге жайлы әрі жылы болатын күрте тігуді кәсіпке айналдырған. Оның сапасына қарай бағасы да арзан емес. Ал түрік ағайындар мал жүнінен пальто, күрте сияқты қыстық киімдер тігіп, әлемдік нарыққа шығарып жүр. Оған да сұраныс жоғары. Сол сияқты Швейцарияда сиыр мүйізінен стакан жасауды жолға қойса, мал сүйегінен тұрмыстық бұйымдар дайындап, кәсібін дөңгелетіп отырған елдер де бар. Осы ретте ежелден төрт түлігін түлетіп, атакәсіптің желкенін керген біздің елде бұл кәсіп түрі кенжелеп қалды. 

Ежелгі көшпенділер мәдениетінде малдың терісі мен жүнінің құндылығы жоғары болды. Ата-бабаларымыздан жеткен киіз үйдің құрылымы осы сөзімізге айқын дәлел. Сол заманнан бері ұлттық ою-өрнекпен нақыш­талған төсеніштер, құрақ көрпе-көрпешелеріміз, киімдеріміз бен аяқкиімдеріміз де тері және жүннен жасалатыны белгілі. Тіпті, халқымыз жабағы мен түйе шудасын емдік мақ­сатта пайдаланғаны көпке аян. 

Сыр аймағында да малдың жүні мен терісін өңдеу, өткізу жағы кемшін қалып тұр. Өзгесін айтпағанның өзінде, түлік төресі – Түйені өрістетіп отырған өңірде оның алтынмен пара-пар жүнін де кәдеге асыра алар емес. 

Негізінен, «Дала кемесі» атанған бұл үй жануарының адамға пайдасы ұшан-теңіз. Медициналық тұрғыда зер салсақ, түйе сүті диеталық өнім жағынан жоғары бағаланады. Ал шуда жүнінің адам денсаулығына таптыр­мас шипа екені ежелден мәлім. Атап айтқандай, бүйрек, салқын тию, буын ауруларына бірден бір ем саналады. Содан да болар бұл түліктің жүні баға­лы әрі жеңіл өнеркәсіпте үлкен сұ­ранысқа ие. 

Сол сияқты қойдың жүні мен те­рісі де ежелден өз құндылығын жой­ған емес. Әсіресе, түбіт, аралық қыл­шық, өлі қылшық, тікенек қылшық болып бөлінетін қой жүнінен тоқыма, кілем тоқу әдісі әлі күнге ескірмей келеді. 

Жалпы, еліміз бойынша қойдың 13 түрі өсіріледі деген дерек бар. Оның ішінде Сыр өңірінің үлесі басым. Бұл тұрғыда Қызылорда облыстық Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармасы берген мәліметке сәйкес, өңірде 2025 жылдың 1 ақпанына 362,9 мың бас мүйізді ірі қара, 646,3 мың бас қой мен ешкі, 257,2 мың бас жылқы, 59,8 мың бас түйе және 125,0 мың бас құс тіркелген. Одан есепті кезеңде 3,1 мың тонна ет, 3 мың тонна сүт және 259,0 мың дана жұмыртқа өндірілген. Бұл бағытта 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда едәуір өсім де байқалады. 

«Жалпы, біздің облыста ет бағы­тындағы ірі қылшықты жүнді және қаракөл қойларының тұқымдары аудандастырылған. Соның негізінде облыс бойынша 2023 жылдың қоры­тындысымен барлығы 731,1 мың тонна жүн және 199,2 мың дана тері өндірілді. Осы орайда өндірілген 731,1 тонна жүннің 627,0 тоннасы – қой, 26,0 тоннасы – ешкі және 79,0 тоннасы түйе жүні болып табылады. Негізінен, ірі қылшықты жүннің сапасы ұзындығына, қалыңдығына, бұйралығына майысқақтығына, қатты­лығына және табиғи жылтыр­лығы мен ластығына байланысты бағаланады. Сол сияқты барлық өндірілген 199,2 мың дана терінің 68,6 мың данасы ірі, 130,6 мың данасы майда терілер болып саналады. Оның 8,5 мың данасы ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің, қалған 60,1 мың данасы жұртшылық шаруа­шылық­тардың, ал жүннің 246,0 тон­насы ауыл шаруашылығы тауар өн­дірушілерінің және 485,4 тоннасы жұртшылық шаруашылықтарының еншісіне тиесілі. Осы орайда біздің өндірістегі жүндердің ірі қылшықты болуына байланысты бәсекелестік ортада сұранысқа ие болмай отыр­ғанын да айта кеткен абзал. Сонымен қатар облыс бойынша мал шаруа­шылығы шикізаттарын (тері, жүн) өңдейтін кәсіпорындардың болмауы салдарынан өндірілген тері мен жүн­дер қажеттілікке жарамсыз болып қалуда», – деп түсіндірді басқарманың мал шаруашылығын дамыту бөлімінің бас маманы Қаракөз Өтегенова. 

Осы орайда, 2023 жылы облысқа қарасты Жаңақорған ауданы аума­ғында жүн-тері өндірісін іске қосуға ниеттілер төбе көрсеткен болатын. Сол кезде мал шаруа­шылығын ілгері­летуде көш бастап тұрған бұл ауданда жаңа өндіріс орны ашылатынын жұрт­­шылық та жылы қабылдады. «Ата­мекен» кәсіпкерлер палатасы тарат­қан ақжолтай жаңалық баспасөз беттерінде де жарыса жазыл­ды. Бірақ баянды бастаманың игілігін фермер­дер сол күйі сезіне алмады.

«Бұл бүгінгі күні шешімін тап­паған өзекті мәселенің біріне айнал­ды. Түйінді түйткіл жайлауында мың­ғырған малын айдаған малшы қауы­мының бас ауруына айналды десек болады. Малшылар көп жағ­дайда төрт түлігін сүт және ет бағы­тында ғана өсіруге мәжбүр. Соның салдарынан машақаты көп кәсіпті қолға алған әрбір шаруа шашетектен шығынға батып жатады. Әсіресе, қырықтық науқанында қой терісін өртеп немесе қоқыс алаңына тастауға мәжбүрміз. Бір сөзбен айтқанда, мал шаруашылығының мәнін кетіріп тұр. Яғни, есіл еңбектің өтеуі қайтар емес. Сондықтан елімізде жүн-тері өткі­зетін бекеттер көптеп ашылса деген тілегіміз бар», – деп мұңын шақты асылтұқымды қой шаруашылығымен айналысатын «Асан» шаруа қожа­лығының иесі Қойшыбай Асанов. 

Ал өңірдегі мал шаруашалығымен айналысатын «Сәйгүлік» шаруа қожалығы басшысының міндетін атқарушы Әлімбек Нұрмағанбетов те мәселенің шешімін таппай тұрғанын ашына жеткізді. Түптеп келгенде шаруалар қоғамның сұранысын қанағаттандыра алмай, қып-қызыл шығынға ұшырап жүргенін алға тартады. 

Жалпы, шаруалар еліміздегі жеңіл өнеркәсіпті өркендетеміз десек, қолда бар ағыл-тегіл байлықты қор қылмай, шикізаттан дайын өнім шығаруды қолға алу қажет деп есептейді. Бұл тұрғыда алдымен жүн-тері өндірісін дамытудың кешенді жоспары дайын­далса, мал шаруашылығын өрістету ісі өздігінен ілгері басары сөзсіз. Қолда бар байлықты бағалай білген абзал. 

Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,

Қызылорда облысы