Елорданың дәл іргесіндегі сексен көлді өңіріне алқа етіп таққан Ақмола облысының ахуалы мәз емес. «Сапалы суға қол жеткіздік» деп жергілікті әкімдіктер жоғарыға желге толы есеп бергенімен, жалпақ ел сарғайған лайлы суды тұндырып отырып тұтынуға мәжбүр. Басқасын айтпағанда, тіпті облыс орталығы – Көкшетаудың өзінде краннан аққан суды бірден ішу мүмкін емес. Көшедегі сүзгілі автоматты суға күні қараған жұрт бес литрлік пластик құтыларын сүйретіп қашанға дейін жүретіні беймәлім. Бұдан кейін шалғайда жатқан ауылдар жағдайының қандай екенін бағамдай беріңіз...
Қазір облыс аумағындағы 788 396 адам түтін түтететін 604 елді мекеннің 393-і ауызсуды құбыр желілері арқылы тұтынады. Сондай-ақ 193 ауыл тұрғындары орталықтандырылмаған суды күн сайын тасымалдап ішуге мәжбүр. Бұл орайда орталықтандырылмаған су тұтынатын жұртшылықтың күні бүгінге дейін ұңғымалар мен колонкалардан тасып ішетінін айтсақ жеткілікті. Тіпті, бұған да жылдар бойы қол жеткізе алмай іс жүзінде осы күнге дейін көршілес елді мекендерден көлікпен жеткізілетін суға ыдыстарын тосып күн сайын көшеде кезекте тұрған жұртшылықтың да әлі бар екенін жасыра алмаймыз. Ресми деректер бойынша республика бойынша орталықтандырылған ауызсумен қамтылған елді мекендердің көрсеткіші 97 пайызды құраса, Ақмола облысындағы бұл көрсеткіш небәрі 93,3 пайыз ғана болған.
Дегенмен облыс әкімдігі өңір халқының биыл толықтай сапалы ауызсумен қамтылатынын сенімді түрде айтып отыр. Өңір әкімдігінің ресми ұсынған мәліметтеріне сенсек, облыс аумағында 400 шақырымнан астам су құбырын салу мен реконструкциялауды көздейтін 45 іргелі жоба жүзеге асырылып жатыр. Елорданың іргесіндегі елді мекендерді ауызсумен жабдықтау жұмыстары аяқталуға таяу. Облыс әкімінің айтуынша, соңғы төрт жоба жүзеге асырылса, Астана маңындағы ауылдар толығымен ауызсумен 100 пайызға қамтамасыз етілмек.
– Биыл облыс орталығының іргесіндегі Станционный кентінде, сонымен бірге Қосшы, Макинск және Ерейментау қалаларында жүзеге асырылып жатқан жобаларды аяқтау жоспарланған. Бұл жобаларды іске асыруға аудандық және облыстық бюджеттерден қомақты қаржы бөлінді, – дейді Ақмола облысының әкімі Марат Ахметжанов.
Облыс әкімдігінің дерегінше, өңірдің ауылды елді мекендерін толықтай ауызсумен қамтамасыз ету мақсатында 37 ауылда су құбыры желілері салынбақ.
– Ауыл тұрғындарын тіршілік нәрімен қамтамасыз ету мақсатында биыл 37 ауылда су құбыры желілерін салу жоспарланған. Сонымен қатар суды тазартуға арналған кешенді блок-модульдер орнатылады, – деп атап өтті облыс әкімі Марат Ахметжанов.
Өңір басшысы жоғарыда аталған жобаларды жүзеге асыру арқылы 12 мыңнан астам ақмолалықты таза ауызсумен қамтамасыз етпек. Бұған қоса, жыл соңына дейін облыс аумағында тозығы жеткен сумен жабдықтау және су бұру желілерін жөнге келтіруге бағытталған 70 жоба жүзеге асырылмақ.
Жергілікті билік құлаққа жағымды естілетін осындай жанға жайлы мәлімет бергенімен, осыған дейін құзырлы органдармен сарапқа түскен сандар көңіл құлазытады. Мәселен, былтырғы жылы ауызсудың сапасына жүргізілген микробиологиялық көрсеткіштерден алынған 7 мыңнан астам сынама өңірдегі ауызсу сапасының көп жағдайда сын көтермейтіндігін айғақтап берді. Тексеріс қорытындылары бойынша 312 сынаманың талапқа сай емес екендігі анықталған. Сондай-ақ мамандар жүргізген санитарлық-химиялық көрсеткіштер сынға алынған 7 384 сынаманың 804-і жарамсыз болғаны мәлім болды. Яғни, суды ауызсу ретінде пайдалануға болмайды. Әсіресе, Жарқайың, Шортанды, Есіл, Атбасар және Астрахан аудандарындағы ауызсуларының сапасы сын көтермейді.
Мамандардың пікірінше, елдің әр аймағында ауызсудың сапасына жүргізілген тексеріс кезінде, әсіресе қысқы маусым кезінде микробиологиялық көрсеткіштердің қажетті талаптарға сай болмауы сирек кездеседі. Дегенмен көктемгі тасқын су кезінде тіршілік нәрі сапасының аймақтың көптеген ауданында сынға төзбейтіндігі анық байқалды. Көп жағдайда өңірдің бірқатар аудандарында ауызсудың тұздылығының шамадан тыс жоғарылығы алаңдатып тұр. Мәселен, Шортанды ауданының бірнеше ауылы басқа амалдың жоқтығынан тұзды суды ауызсу ретінде тұтынуға мәжбүр. Мұндай жағдайда су көзін алмастырудың қажеттігі туындайтыны рас.
коллаж: Еркебұлан ДҮЙСЕБОЛАТОВ
Бұл орайда тығырықтан шығар жолдың бірі таза су көздерінен құбыр тарту жұмыстарын қолға алу екені даусыз. Дегенмен сол су құбырларын тартудың өзінде істің шалағай әрі сылбыр жүзеге асырылуынан екі ортада қара халық басты қажеттілік ауызсудан тарығатынын айтпасқа болмас. Мәселен, былтыр су құбырларына 11 мәрте тексеріс жүргізген мамандар бірқатар келеңсіз жайдың куәсі болды. Атап айтқанда, Біржан сал, Атбасар, Целиноград аудандарында жүргізілуге тиіс санитарлық талаптардың іс жүзінде сақталмайтыны анықталған. Құзырлы орган жауапты орындарға айыппұл салған. Алайда бұдан кейін де жоспардан тыс жүргізілген тексерістер түзетілуге тиіс ұйғарымдардың сол күйі орындалмаған аймақтар белгілі болып, істі жүзеге асыру үшін сотқа жүгінуге мәжбүр болған. Бұл орайда төленетін айыппұлдан да маңызы аса жоғары халықтың басты байлығы – денсаулығы тұрғаны елеусіз қалып жатқаны өкінішті.
Өңірдегі ауызсудан ондаған жыл бойы тарығып, Егіндікөл ауданында екі жылға жуық уақыт бұрын техногендік сипаттағы төтенше жағдай жарияланып, миллиардтаған қаржы шығындалған. Былтыр күзде егіндікөлдік қалың елге әупірімдеп су берілгенімен, жағдай әлі де мәз емес екенін білдік. Ауызсу күніне екі сағатқа ғана беріліп, оның өзіне сапасы мәз болмай шыққан.
– Төтенше жағдай жариялау арқылы Сабындыдан келетін Нұра топтық су құбырына жөндеу жүргізіліп, өткен күз су келгенде бөркімізді аспанға аттық. Алайда қазір су күніне екі сағаттан артық берілмейді. Өйткені елді мекен ішіндегі құбырлардың жағдайы мүшкіл болып шықты. Су сапасыз. Ішуге жарамайды. Сонымен қатар құбырларды орнату, реконструкциялау кезінде жұмыстардың шалағай істеліп жатқанының талай мәрте куәсі болғанбыз. Келер көктем мен жаз айларында тағы біраз қиындық бола ма деген күдігіміз басым, – дейді «Тіршілік – 2023» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Егіндікөл ауылы тұрғыны Ерік Серікбаев.
Аудандардан бөлек, Көкшетаудың өзінде судың сапасы мүлде төмен екені тұрғындар тарапынан жиі көтеріледі. Дегенмен күні бүгінге дейін бюджеттің бүйірінен бөлінген миллиардтаған қаражат іс жүзінде желге ұшқандай күйге түсіреді.
Деректерге жүгінсек, облыс орталығында сонау 2011 жылы су желілерін тазарту құрылғысын жаңарту арқылы тәулігіне 60 мың текше су өткізуге қауқарлы қондырғының құрылысы басталған. Лайлы әрі дәмі нашар судан қажыған жұрттың көңілінде үміт оты тұтанған. Қалалық әкімдікке қарасты құрылыс бөлімі бақылаған маңызды іс AEGISinc мердігерлік компаниясымен қолға алынған. Мемлекеттік сатып алу келісімшарты бойынша жобаға 1,623 миллиард теңге қаржы бөлінген.
Алғашқы жылы қаражаттың жартысына жуық 538,1 миллион теңгесі игеріліп, мердігер ұйым су сапасын сараптайтын зертхана мен цех ғимараттарын жартылай көтерген. Бірақ жарты жолда конкурс жұмысында заңсыздықтар анықталып, қалалық сот құрылыс жұмыстарын тоқтату туралы шешім шығарған.
2012-2013-жылдары ауызсумен қамтамасыз ету мақсатында конкурс қайта өткізілген. Қала тұрғындарының үмітін қайта жаққанымен, бұл жұмыс та 2013 жылы күрт тоқтады. Мемлекеттік аудиторлар қаражат заңнамаларының көп бұзылғанын анықтаған. Бұдан кейін 2021 жылы жасалған соңғы мердігер де тиісті міндеттемелерін орындамай бюджеттен бөлінген қыруар қаражат тағы да қайта кері қайтарылмаған. Ал бұдан кейін қажетті құрылыс материалдары да бірнеше есе қымбаттап кеткен. Содан күні бүгінге дейін қала жұртының өзі сапалы ауызсуға зәру күйде қалып келеді. Сергеев және Шағалалы су қоймаларынан жеткізілетін Көкшетауға жеткізілетін су сапасы төмендігінен халық жаппай көшедегі сүзгі аппараттарына жүгінеді. Яки, үйге сүзгішті қондырғылар қойдырған.
P.S.
Жалпы, аймақта биыл сапалы ауызсумен толықтай қамтамасыз етуге 34 миллиард теңге қаржы бөлінгені мәлім болды. Бұл қаржы ауызсудың зардабын жылдар бойы тартқан жұрттың тамағын жібітер мөлдір суға қандыра ала ма? Мемлекет басшысының қатаң тапсырмасына сәйкес, халық биыл толықтай таза әрі сапалы ауызсумен қамтылуға тиіс. Бірақ жағдай әлі жоғарыдағыдай болып тұрғанда, жыл соңына дейін барлық түйткілдің түйіні тарқатыла қоюы күмән тудырады. Бұл орайда Үкіметтен бастап жергілікті атқарушы органдардың осыған дейін болған қателіктерден сабақ алып, тиісті жұмысты мүлтіксіз орындауы ғана мәселенің шешімін табуына жеткізбек. Сондықтан істің сиырқұйымшақтанып кетпеуі үшін жауапкершілік жүгін жауапты органдар сезінсе дейсің...
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,
Ақмола облысы