Болашақ зейнетақылар орасан зор сомаға азайып қалғанын БЖЗҚ растады. Оған құнды қағаз нарығындағы құбылу әсер етті деп, бар айып пен жауапкершілікті өзгеге аударды. Алайда салада басқа мәселе де қордаланып жатыр. Ұлттық банк болашақ зейнеткерлердің алатыны қазіргі жалақысының жартысынан да көп төмен болатынын айтып, ел көңілін одан сайын қобалжытып қойды.
300 миллиардтай шығын – қайдан?
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) 2025 жылғы қаңтар қорытындысында зейнетақы активтері бойынша миллиардтаған теңге шығын шеккені анықталды. Қор халықтың жалақысынан ай сайын мәжбүрлі түрде ұсталып келген зейнетақы жарналарынан тек 1 ғана айда 284,86 миллиард теңгені жоғалтып алыпты. Елді естен тандыра жаздаған мұндай жағдай бірінші рет болып отырған жоқ, осының алдында ұқсас дерек 2024 жылғы сәуірде тіркелген.
БЖЗҚ зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жөніндегі шолуында инвесттабыс шығындарының мәнісін түсіндірді. Оның дерегінше, теріс көрсеткіш шетелдік валюталар бағамының құбылуы, сондай-ақ қор инвестиция жасаған қаржылық құралдардың нарықтық құнының өзгеруі, яғни арзандап кетуі кесірінен қалыптасты.
– Теріс инвестициялық табысқа негізінен ұлттық валютаның долларға шаққандағы бағамының жыл басында 525,11 теңгеден 518,14 теңгеге нығаюы салдарынан бағамдық қайта бағалау, Қаржы министрлігінің мемлекеттік бағалы қағаздарының нарықтық құнының құлдырауы себепкер болды. Шетелдік нарықтардан сатып алынған активтердің нарықтық құнының төмендеуі де болды, – деп түсіндірді БЖЗҚ.
Қордың талдауынша, 284,86 миллиард теңге шығынның құрылымы келесідей: құнды қағаздар, соның ішінде «кері РЕПО» операциялары мен салымдар бойынша сыйақы түріндегі табыстар – 139,91 теңге. Құнды қағаздарды нарықтық қайта бағалау шығыны – 252,14 миллиард теңге. Шетелдік валютаны қайта бағалаудан шығын – 52,92 миллиард. Сыртқы басқарудағы активтердің шығыны – 120,24 миллиард теңге.
DataHub эксперттері БЖЗҚ-ның биылғы «қып-қызыл шығынын» әлемдегі тұрақсыздықпен байланыстырады. АҚШ Президенті Дональд Трамп өзге экономикалық державаларға қарсы жоғарылатылған тарифтер енгізетінін айтып, сауда соғысының көрігін қыздырды. Американың төл статистикасы нашарлады, биржада америкалық компаниялардың акциялары құнсызданып жатыр. Бұған қоса, биыл күтпеген жерден Қазақстанның ұлттық валютасының ревальвациясы, қайта нығаюы басталды, бұл қорды 52,9 миллиард теңге шығынға батырыпты.
Сарапшылар БЖЗҚ-ның ақша жоғалтуының басты себебі деп нарықтағы топалаңды атады. Қор қоржынындағы бағалы қағаздарды қайта бағалау 252,1 миллиард теңгені «жеп» қойды. Ал сыртқы басқарушылардың тиімсіз жұмысы тағы 120,2 миллиард теңге залал қосты.
Қазір Ұлттық банктің басқаруындағы халықтың зейнетақы активтерінің көлемі 22 триллион 282,04 миллиард теңгеден асты. Бұл бүкіл Қазақстанның республикалық бюджетіне бара-бар ғаламат сома! Алайда қор оны білікті басқару арқылы тиынын теңгеге жалғап, еселеп көбейтіп отырған жоқ. Керісінше, 2025 жылдың алғашқы айында ғана аталған триллиондардың 1,25%-ынан айрылып қалды. Мұның сыртында биылғы қаңтарда инфляция 1,1%-ға жетті. Қарапайым тілмен айтқанда, елдің болашақ зейнетақысын инфляция да «жалмап» жатыр.
Үлгі алса, озықтар бар
Бұл жерде бар кінәні әлемдегі қор нарықтарындағы тұрақсыздыққа жаба беруге болмайды. БЖЗҚ-ны басқарушыларға біліктілік жетпейтінін қаржыгерлер бұрыннан айтып келеді. Дамыған елдердің зейнетақы қорлары өз клиенттеріне қалпымен шығын емес, миллиардтаған табыс әкелгенін сүйінші сұрай жариялады.
Айта кету керек, Ұлттық банктің іске қырсыздығынан, басқарудағы тиімсіздігінен түңілген жұрттың бір бөлігі болашақ зейнетақыларын «зейнетақы жинақтарын басқарушы компанияларға» алып кетіп жатыр. Бірақ БЖЗҚ-дағы 22,3 триллион жинақ аясында актив басқарушыларға кеткен қаржы көп емес – небәрі 63,8 миллиард теңге. Олар дәл БЖЗҚ-дай салмақты шығын шекпеген. Ең нашарының көрсеткіші -0,74% шығынды құрады. Ең табыстысы активтерді +0,58%-ға көбейте алған.
Нақты тоқталсақ, жеке басқарушы компаниялар арасынан екеуі ғана БЖЗҚ сияқты теріс табыстылықты паш етті. Оның өзінде 2025 жылдың басында ең нашар көрсеткіш көрсеткені – мемлекеттік БЖЗҚ қоры болып отыр. Оның басқаруындағы зейнетақы активтері бір ғана айда бірден минус 1,25%-ға азайып қалғанын қордың өзі хабарлады. Сондай-ақ «Сентрас Секьюритиз» минус 0,74%, ал, Halyk Finance минус 0,005% теріс табыстылық көрсеткені анықталды.
2025 жылғы қаңтарда зейнетақы активтерін басқаруда ең жоғарғы инвестициялық табысқа BCC Invest (+0,58%) қол жеткізді. Одан кейін Halyk Global Markets (+0,28%) пен Jusan Invest (+0,09%) орналасты.
Ұлттық банк те, БЖЗҚ да қиын жағдай бүкіл әлемде қалыптасып жатқандай пікір қалыптастыруға ұмтылды. Қордың мәліметінше, 2024 жылы салымшылардың жеке шоттарына есептелген инвестициялық кіріс 3,4 триллион теңге болды. Бұл шамамен 6,7 млрд долларға тең.
Дәл осы кезде небәрі 5,6 миллион тұрғыны бар Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қоры (Statens pensjonsfond Norge) сол 2024 жыл қорытындысында 2,511 триллион крон немесе 222 миллиард доллар табыс тапты. Бұл қазақстандық зейнетақы қорының былтырғы табысынан 33 еседен көп! Жалпы, Норвегияның зейнетақы қоры бір ғана жылда БЖЗҚ-да жинақталған бүкіл зейнетақы активтерінен (22,3 трлн теңге) 5 есе көп табыс тапқан.
Statens pensjonsfond Norge сайтында айтылғандай, ол былтыр активтерді негізінен технологиялық компаниялардың акцияларына салған. Нәтижесінде, акцияларға инвестициялаудан ол 18% таза табыс тапты. Тек жылжымайтын мүлікке инвестициясы 1% төмендеген. Жаңғыратын энергия көздерін қолдауға бағыттаған шамалы инвестициясы 10% шығын әкелген, бірақ ол жалпы табыстылыққа кері әсерін тигізе алмапты. Бертінде, 1990 жылы ғана құрылған Норвегияның зейнетақы қоры жыл сайын ылан-ойран табысқа кенелу арқасында бүгінде активтерінің жалпы құнын 1,8 триллион долларға жеткізе алды.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жыл қорытындысында Қазақстанның бүкіл Жалпы ішкі өнімі 135 триллион 251,6 миллиард теңгені құрады. Қазіргі бағаммен бұл 267 млрд 825 млн долларға бара-бар. Ендеше кішкентай ғана Норвегияның 1 ғана қорының активі бүкіл Қазақстанның ЖІӨ-сінен 7 еседей көп болып тұр!
Зейнеткерлік тұрмысты төмендетеді
«БЖЗҚ» АҚ Ұлттық банктің және инвестициялық портфельді басқарушылардың (ИПБ) зейнетақы активтерін басқаруы туралы есебін ұсынды. Сонымен 2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша ҰБ мен ИПБ-лардың басқаруындағы зейнетақы активтерінің жалпы көлемі – 22 триллион 614,90 млрд теңгеге жетті.
Қор бұл триллиондарды негізінен болашақ зейнеткерлер мен олардың жұмыс берушілері жиғанын растады. Атап айтқанда, ересек қазақстандықтардың жалақысы мен табысынан ай сайын ұсталатын 10%-дық міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), сондай-ақ міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ), ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) есебінен қорға 22 трлн 282,04 млрд теңге жиналды. Бұған жұмыс берушілер өз тарапынан 269,10 млрд теңге «жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасын» (ЖМЗЖ) қосқан.
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша қазақстандық БЖЗҚ зейнетақы активтерін келесі құралдарға инвестициялапты: Қаржы министрлігінің мемлекеттік бағалы қағаздары – 41,40%, квазимемлекеттік компаниялардың облигациялары – 8,81%, отандық банктердің облигациялары – 4,29%, ҚРҰБ депозиттері – 3,58%, микроқаржы ұйымдары – 1,28%, эмитенттерінің акциялары мен депозитарлық қолхаттары – 1,72%. Қалғаны – шетелдік құнды қағаздар. Сөйтіп, зейнетақы активтерінің басым бөлігін қазақстандық құралдарға салған.
Бұл қаржы құралдарының басым бөлігі теңгеде сақталады, тиісінше, болашақ зейнетақы девальвациямен бірге құнсызданады. Қор дерегінше, ұлттық валютадағы инвестициялар – 60,23%, зейнетақы активтері портфелінің 39,76%-ы ғана АҚШ долларында сақталған.
Биылғы қаңтарда зейнетақы активтерінің 300 миллиардқа жуығын жоғалтқанына түсініктеме берген БЖЗҚ бір айдағы емес, одан ұзағырақ мерзімдегі табыстылықты талдауға кеңес берумен шектелді.
– Зейнетақы жинақтары, ең алдымен, әр адамның еңбек қызметі аяқталғаннан кейінгі төлемдерін қамтамасыз етуге арналған ұзақмерзімді инвестициялар. Инвестициялық кірістің ең кемі 1 жылдағысын талдаған жөн. Апталық, айлық қысқамерзімді деректер көрсеткіш бола алмайды. Өйткені олар нарықтық жағдайдың тұрақты өзгеріп тұратын құбылмалылығына тәуелді. Кейбір құрал бойынша алынған кіріс басқа құралдың уақытша шығынын жабатын инвестициялық портфельді әртараптандыру – зейнетақы жинағының келешекте сақталуын және орнықты табыстылығын қамтамасыз етеді, – деді БЖЗҚ өкілдері.
Қор зейнетақы активтерінің кірістілігі инфляция деңгейінен асып түскенін алға тартты. 2014 жылғы сәуірден 2024 жылды қоса алғандағы кезеңде жинақталған инфляция – 156% болды, ал БЖЗҚ-ның жинақталған табыстылығы 180,8%. Инфляциядан еселеп асып түскені шамалы.
Қалай болғанда, зейнеткерлікке шығатын қазақстандықтардың тұрмысы нашарлауы мүмкін. Ұлттық банктің Монетарлық операциялар департаментінің директоры Нұржан Тұрсынхановтың айтуынша, Қазақстан тұрғындары зейнеткерлікке шыққанда табысының орта есеппен 42%-ына ғана қол жеткізеді. Ал БҰҰ стандарты бойынша зейнетақы еңбеккердің соңғы табысының кем дегенде 60 пайыздан көбін өтеуге тиіс.
– Зейнеткерлікке шыққанда табысты өтеу коэффициенті деңгейіне ықпал ететін негізгі факторлардың бірі – зейнетақы активтерінің шынайы табыстылығы. Мысалы, 2023 жыл қорытындысында табысты өтеу коэффициенті Қазақстанда небәрі 42% болды. Оның өзінде 33%-ы бюджеттен өтелген. 23%-ы – ынтымақты зейнетақы, 10%-ы – базалық пенсия түрінде төленді. Сонда жұмыскерлердің табысының бар-жоғы 9%-ын – жинақтаушы зейнетақы өтеген, – деді Н.Тұрсынханов. Салдарынан қарттық шақта бейнетінің зейнетін көру орнына қайтадан жұмысқа шығуға мәжбүр зейнеткерлердің үлесі көбейіп барады.
Айхан ШӘРІП