Қазақстандықтардың төбе шашы тік тұрды: зей­­нетақы жина­ғынан 300 миллиард теңгедей жоғалып кетті!
Зейнеткерлік бейнеткерлікке айналмай ма?
коллаж: Елдар ҚАБА
3,359
оқылды

Болашақ зей­не­тақылар орасан зор сомаға азайып қалғанын БЖЗҚ растады. Оған құнды қағаз нарығындағы құбылу әсер етті деп, бар айып пен жауапкершілікті өзгеге аударды. Алайда салада бас­қа мәселе де қордаланып жатыр. Ұлттық банк болашақ зей­нет­керлердің алатыны қазіргі жалақысының жар­ты­сынан да көп төмен бола­тынын айтып, ел көңілін одан сайын қобалжытып қой­ды.

300 миллиардтай шығын – қайдан?

Бірыңғай жинақтаушы зей­не­тақы қо­ры (БЖЗҚ) 2025 жылғы қаң­тар қоры­тын­дысында зей­не­тақы активтері бойынша мил­лиард­таған теңге шығын шеккені анық­талды. Қор халықтың жа­ла­қысынан ай сайын мәжбүрлі түр­де ұсталып келген зей­не­тақы жар­наларынан тек 1 ғана айда 284,86 миллиард теңгені жоғал­тып алыпты. Елді естен тандыра жаздаған мұндай жағдай бірін­ші рет болып отырған жоқ, осының ал­дында ұқсас дерек 2024 жылғы сәуірде тіркелген.

БЖЗҚ зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жөнінде­гі шолуында инвесттабыс шы­ғын­дарының мәнісін түсіндірді. Оның дерегінше, теріс көрсеткіш шетелдік валюталар бағамының құбылуы, сондай-ақ қор инвес­ти­ция жасаған қаржылық құрал­дар­дың нарықтық құнының өз­геруі, яғни арзандап кетуі кесі­рі­нен қа­лып­тасты. 

– Теріс инвестициялық та­быс­қа негізінен ұлттық валюта­ның долларға шаққандағы баға­мы­­ның жыл басында 525,11 тең­­­геден 518,14 теңгеге нығаюы сал­­дарынан бағамдық қайта ба­ға­лау, Қаржы министрлігінің мем­­лекеттік бағалы қағаздары­ның нарықтық құнының құлды­рауы себепкер болды. Шетелдік нарықтардан сатып алынған ак­тивтердің нарықтық құнының тө­мендеуі де болды, – деп түсін­дірді БЖЗҚ.

Қордың талдауынша, 284,86 мил­лиард теңге шығынның құ­ры­лымы келесідей: құнды қағаз­дар, соның ішінде «кері РЕПО» операциялары мен салымдар бойын­ша сыйақы түріндегі та­быс­­тар – 139,91 теңге. Құнды қа­­ғаз­дарды нарықтық қайта ба­ғалау шығыны – 252,14 миллиард теңге. Шетелдік валютаны қайта ба­ғалаудан шығын – 52,92 мил­лиард. Сыртқы басқарудағы ак­ти­в­тердің шығыны – 120,24 мил­лиард теңге. 

DataHub эксперттері БЖЗҚ-ның биылғы «қып-қызыл шы­ғы­нын» әлемдегі тұрақсыздықпен байланыстырады. АҚШ Прези­ден­ті Дональд Трамп өзге эконо­ми­калық державаларға қарсы жо­ғарылатылған тарифтер енгі­зе­тінін айтып, сауда соғысының көрігін қыздырды. Американың төл статистикасы нашарлады, биржада америкалық компа­ния­лардың акциялары құнсызданып жатыр. Бұған қоса, биыл күтпеген жерден Қазақстанның ұлттық валю­тасының ревальвациясы, қай­та нығаюы басталды, бұл қор­ды 52,9 миллиард теңге шығынға батырыпты. 

Сарапшылар БЖЗҚ-ның ақ­ша жоғалтуының басты себебі деп нарықтағы топалаңды атады. Қор қоржынындағы бағалы қа­ғаз­дарды қайта бағалау 252,1 мил­лиард теңгені «жеп» қойды. Ал сыртқы басқарушылардың тиімсіз жұмысы тағы 120,2 мил­лиард теңге залал қосты. 

Қазір Ұлттық банктің бас­қаруын­дағы халықтың зейнетақы активтерінің көлемі 22 триллион 282,04 миллиард теңгеден асты. Бұл бүкіл Қазақстанның респуб­ли­калық бюджетіне бара-бар ға­ламат сома! Алайда қор оны бі­лік­ті басқару арқылы тиынын тең­геге жалғап, еселеп көбейтіп отыр­ған жоқ. Керісінше, 2025 жыл­дың алғашқы айында ғана атал­ған триллиондардың 1,25%-ынан айрылып қалды. Мұның сыр­тында биылғы қаңтарда инфля­ция 1,1%-ға жетті. Қара­пайым тілмен айтқанда, елдің бо­лашақ зейнетақысын инфля­ция да «жалмап» жатыр. 

Үлгі алса, озықтар бар

Бұл жерде бар кінәні әлем­де­гі қор нарықтарындағы тұрақсыздыққа жаба беруге бол­майды. БЖЗҚ-ны басқару­шы­ларға біліктілік жетпейтінін қар­жы­герлер бұрыннан айтып ке­ле­ді. Дамыған елдердің зейне­та­қы қорлары өз клиенттеріне қал­пы­мен шығын емес, мил­лиард­таған табыс әкелгенін сүйін­ші сұрай жариялады.

Айта кету керек, Ұлттық банк­тің іске қырсыздығынан, бас­қару­дағы тиімсіздігінен түңілген жұрт­тың бір бөлігі болашақ зей­не­тақыларын «зейнетақы жинақ­тарын басқарушы компания­лар­ға» алып кетіп жатыр. Бірақ БЖЗҚ-дағы 22,3 триллион жинақ ая­сында актив басқарушыларға кет­кен қаржы көп емес – небәрі 63,8 миллиард теңге. Олар дәл БЖЗҚ-дай салмақты шығын шек­пеген. Ең нашарының көр­сет­кіші -0,74% шығынды құрады. Ең табыстысы активтерді +0,58%-ға көбейте алған. 

Нақты тоқталсақ, жеке бас­қару­шы компаниялар арасынан екеуі ғана БЖЗҚ сияқты теріс та­быстылықты паш етті. Оның өзін­де 2025 жылдың басында ең на­шар көрсеткіш көрсеткені – мем­лекеттік БЖЗҚ қоры болып отыр. Оның басқаруындағы зей­не­тақы активтері бір ғана айда бір­ден минус 1,25%-ға азайып қал­ғанын қордың өзі хабарлады. Сон­дай-ақ «Сентрас Секьюри­тиз» минус 0,74%, ал, Halyk Finan­­ce минус 0,005% теріс та­быс­­тылық көрсеткені анықталды. 

2025 жылғы қаңтарда зейне­тақы активтерін басқаруда ең жоғарғы инвестициялық табысқа BCC Invest (+0,58%) қол жеткізді. Одан кейін Halyk Global Markets (+0,28%) пен Jusan Invest (+0,09%) орналасты. 

Ұлттық банк те, БЖЗҚ да қиын жағдай бүкіл әлемде қа­лып­тасып жатқандай пікір қалып­тас­тыруға ұмтылды. Қордың мә­лі­ме­тінше, 2024 жылы салым­­­­шы­лардың жеке шоттарына есептелген ин­вес­тициялық кіріс 3,4 триллион теңге болды. Бұл шамамен 6,7 млрд долларға тең. 

Дәл осы кезде небәрі 5,6 мил­лион тұрғыны бар Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қоры (Statens pensjonsfond Norge) сол 2024 жыл қорытындысында 2,511 триллион крон немесе 222 мил­лиард доллар табыс тапты. Бұл қа­зақстандық зейнетақы қоры­ның былтырғы табысынан 33 еседен көп! Жалпы, Норвегияның зейнетақы қоры бір ғана жылда БЖЗҚ-да жинақталған бүкіл зейнетақы активтерінен (22,3 трлн теңге) 5 есе көп табыс тап­қан. 

Statens pensjonsfond Norge сай­тында айтылғандай, ол был­тыр активтерді негізінен техно­ло­гиялық компаниялардың ак­ция­ларына салған. Нәти­же­сінде, акцияларға инвестициялаудан ол 18% таза табыс тапты. Тек жыл­жы­майтын мүлікке инвестициясы 1% төмендеген. Жаңғыратын энер­гия көздерін қолдауға ба­ғыт­таған шамалы инвестициясы 10% шығын әкелген, бірақ ол жалпы табыстылыққа кері әсерін тигізе ал­мапты. Бертінде, 1990 жылы ғана құрылған Норвегияның зейнетақы қоры жыл сайын ылан-ойран табысқа кенелу ар­қа­сында бүгінде активтерінің жал­­пы құнын 1,8 триллион дол­ларға жеткізе алды. 

Ұлттық статистика бюро­сының мәліметінше, 2024 жыл қорытындысында Қазақ­стан­ның бүкіл Жалпы ішкі өнімі 135 триллион 251,6 миллиард тең­гені құрады. Қазіргі бағаммен бұл 267 млрд 825 млн доллар­ға бара-бар. Ендеше кішкентай ғана Норвегияның 1 ғана қорының ак­тиві бүкіл Қазақстанның ЖІӨ-сінен 7 еседей көп болып тұр!

Зейнеткерлік тұрмысты төмендетеді

«БЖЗҚ» АҚ Ұлттық банктің және инвестициялық портфельді бас­қарушылардың (ИПБ) зей­не­тақы активтерін басқаруы туралы есебін ұсынды. Сонымен 2025 жыл­ғы 1 ақпандағы жағдай бойын­ша ҰБ мен ИПБ-лардың бас­қаруындағы зейнетақы актив­те­рінің жалпы көлемі – 22 трил­лион 614,90 млрд теңгеге жетті. 

Қор бұл триллиондарды негі­зі­нен болашақ зейнеткерлер мен олардың жұмыс берушілері жи­ға­нын растады. Атап айтқанда, ере­сек қазақстандықтардың жа­ла­қысы мен табысынан ай сайын ұсталатын 10%-дық міндетті зей­­­нетақы жарналары (МЗЖ), сон­дай-ақ міндетті кәсіптік зей­не­тақы жарналары (МКЗЖ), ерік­ті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) есебінен қорға 22 трлн 282,04 млрд теңге жиналды. Бұ­ған жұмыс берушілер өз тара­пы­нан 269,10 млрд теңге «жұмыс беру­шінің міндетті зейнетақы жар­насын» (ЖМЗЖ) қосқан. 

2025 жылғы 1 ақпандағы жағ­дай бойынша қазақстандық БЖЗҚ зейнетақы активтерін ке­лесі құралдарға инвестициялапты: Қаржы министрлігінің мем­ле­кет­тік бағалы қағаздары – 41,40%, квазимемлекеттік компа­ния­лар­дың облигациялары – 8,81%, отан­дық банктердің облига­ция­ла­ры – 4,29%, ҚРҰБ депозиттері – 3,58%, микроқаржы ұйым­дары – 1,28%, эмитенттерінің акция­лары мен депозитарлық қолхат­тары – 1,72%. Қалғаны – шетел­дік құнды қағаздар. Сөйтіп, зей­­­­не­тақы активтерінің басым бө­лі­гін қазақстандық құралдарға салған.  

Бұл қаржы құралдарының ба­сым бөлігі теңгеде сақталады, тиі­сінше, болашақ зейнетақы де­вальвациямен бірге құнсыз­да­на­ды. Қор дерегінше, ұлттық валю­тадағы инвестициялар – 60,23%, зейнетақы активтері порт­фелінің 39,76%-ы ғана АҚШ дол­ларында сақталған. 

Биылғы қаңтарда зейнетақы активтерінің 300 миллиардқа жуы­ғын жоғалтқанына түсінік­теме берген БЖЗҚ бір айдағы емес, одан ұзағырақ мерзімдегі та­б­ыс­ты­лықты талдауға кеңес беру­мен шектелді.

– Зейнетақы жинақтары, ең ал­дымен, әр адамның еңбек қыз­меті аяқталғаннан кейінгі төлем­дерін қамтамасыз етуге арналған ұзақмерзімді инвестициялар. Ин­вестициялық кірістің ең кемі 1 жылдағысын талдаған жөн. Апта­лық, айлық қысқамерзімді де­ректер көрсеткіш бола алмай­ды. Өйткені олар нарықтық жағ­дайдың тұрақты өзгеріп тұратын құбылмалылығына тәуелді. Кей­бір құрал бойынша алынған кіріс басқа құралдың уақытша шы­ғынын жабатын инвестициялық портфельді әртараптандыру – зей­нетақы жинағының келешекте сақталуын және орнықты табыс­тылығын қамтамасыз етеді, – деді БЖЗҚ өкілдері.  

Қор зейнетақы активтерінің кірістілігі инфляция деңгейінен асып түскенін алға тартты. 2014 жыл­ғы сәуірден 2024 жылды қоса алғандағы кезеңде жинақталған инфляция – 156% болды, ал БЖЗҚ-ның жинақталған табыс­тылығы 180,8%. Инфляциядан еселеп асып түскені шамалы.

Қалай болғанда, зейнет­кер­лікке шығатын қазақстандық­тардың тұрмысы  нашарлауы мүм­кін. Ұлттық банктің Моне­тар­лық операциялар департамен­тінің директоры Нұржан Тұрсын­хановтың айтуынша, Қазақстан тұр­ғындары зейнеткерлікке шық­қанда табысының орта есеп­пен 42%-ына ғана қол жеткізеді. Ал БҰҰ стандарты бойынша зей­нетақы еңбеккердің соңғы табы­сының кем дегенде 60 пайыздан көбін өтеуге тиіс. 

– Зейнеткерлікке шыққанда табысты өтеу коэффициенті дең­гейіне ықпал ететін негізгі фак­тор­лардың бірі – зейнетақы ак­тивтерінің шынайы та­быс­ты­лығы. Мысалы, 2023 жыл қорытынды­сында табысты өтеу коэффи­циен­ті Қазақстанда небәрі 42% бол­ды. Оның өзінде 33%-ы бюд­жеттен өтелген. 23%-ы – ынты­мақ­ты зейнетақы, 10%-ы – база­лық пенсия түрінде төленді. Сон­­да жұмыскерлердің табы­сы­ның бар-жоғы 9%-ын – жинақ­тау­шы зейнетақы өтеген, – деді Н.Тұрсынханов. Салдарынан қарт­тық шақта бейнетінің зейне­тін көру орнына қайтадан жұмыс­қа шығуға мәжбүр зейнеткерлер­дің үлесі көбейіп барады.

Айхан ШӘРІП