Бұл дата тарихи оқиғаларды еске салып, қазақстандықтарды мейірімге, ризашылыққа және ауызбіршілікке шақырады. 2016 жылдан бері елімізде тойланатын бұл мерекені биыл қазақстандықтар оныншы жыл қатарынан тойлап келеді. Ендеше мерекенің алғаш шығу тарихы мен маңызына тоқталайық.
Бірлік пен бауырмалдықтың үлгісі
Алғыс айту күнінің Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күнімен сәйкес келуінде үлкен мән бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес үкіметі көптеген халықты күштеп көшіруге шешім қабылдады. Жалпы, мәліметтерге сенсек, ХХ ғасырдың басында қазақ жеріне бес жарым миллионнан астам адам жер аударылған. 1937 жылы Кеңес билігі Қиыр Шығыста тұратын кәрістерді «жапон барлау қызметімен байланысы бар» деп күдіктеніп, 172 мыңға жуық кәрісті күштеп Қазақстан мен Өзбекстанға депортацияласа, 1941 жылы Поволжье немістерін «фашистермен ынтымақтасуы мүмкін» деген желеумен Қазақстан мен Сібірге қоныс аударып, шамамен 400 мың неміс Қазақстанға көшірілген. 1943–1944 жылдары Кавказ халықтары – шешендер, ингуштар, қарашайлар, балқарлар, қалмақтар, қырым татарлары және басқа да этностар жаппай жер аударылды. Кеңес билігі оларды «Отанын сатты» деп айыптап, Қазақстанға 500 мыңға жуық шешен мен ингуш көшірілді. Соғыстан кейін де депортация жалғасты. 1947–1950 жылдары Қазақстан мен Сібірге украиндар, белорустар және молдовандар қоныс аударды. Кеңес билігі оларды ұлтшыл қозғалыстармен байланысы бар деп айыптады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін репрессиялық арнайы режим біртіндеп жеңілдеп, 1957–1958 жылдары шешендер, ингуштар, қалмақтар сияқты халықтарға өз тарихи Отанына оралуға рұқсат берілді. Алайда кәрістермен немістердің басым бөлігі Қазақстанда қалып қойды. Депортация нәтижесінде Қазақстан халқының этникалық құрамы түбегейлі өзгерді. ХХ ғасырдың ортасына қарай республикада 100-ден астам этнос өкілі өмір сүрді. Мәселен, 1939 жылғы санақ бойынша, Қазақстанда немістердің саны 90 мың болса, 1959 жылы бұл көрсеткіш 660 мыңға жетті. Сол сияқты кәрістердің, шешендердің, ингуштардың және басқа да халықтардың саны күрт өсті.
Сол жылдары қазақ халқы қуғын-сүргінге ұшыраған орыс, кәріс, украин және поляк сияқты ұлттарға көмек қолын ұсынған. Көп ұзамай 2016 жылдың 14 қаңтарында Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күнін, яғни 1 наурызды Алғыс айту күні етіп жариялады. Дәл осы күні «Қазақстан Республикасындағы кәсiптiк және өзге де мерекелер туралы» Жарлығына өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп, қазақстандықтар алғаш рет 2016 жылдың 1 наурызында ерекше мерекені атап өтуді бастап кетті.
Бұл күн – елімізде тұратын түрлі этнос өкілі қазақ халқына ерекше ризашылығын білдіріп, қиын заманда құшақ жая қарсы алғанына, жатсынбай бауырына басып, тату-тәтті өмір сүріп жатқанына алғыс айтатын күні.
Татулық пен үйлесімнің негізі
1995 жылы 1 наурызда Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды. Демек, Алғыс айту күнінің неліктен дәл осы күні тойланатыны түсінікті. Биыл құрылғанына 30 жыл толып отырған Қазақстан халқы Ассамблеясы барлық ұлт пен ұлысты бір шаңырақ астына топтастырып отыр. Иә, қазір Отанымыздың түкпір-түкпірінде әртүрлі ұлт өкілі ел ертеңіне үлес қосып, еңбек етіп, бейбіт өмір сүріп жатыр. ҚХА мүшесі, Ұйғыр этномәдени бірлестігінің төрайымы Наргизам Махмудова да бұл күннің маңызы зор екенін айтады.
«Биыл 30 жылдыққа байланысты Қазақстан халқы Ассамблеясы үлкен дайындықты бастап та кетті. Осыған орай 400-ден астам іс-шара ұйымдастыру жоспарланып отыр. Күнделікті өмірде, әрине, Жаратушыға, ата-анамызға, жақын дос-жаранға, туыс-туғанға алғыс айтып жатамыз. Десек те, бұл күні қиын-қыстау заманда қорғансызға қорған болып, панасызға пана болған ортақ Отанымыз – қазақ еліне алғыс айтуымыз керек. Біз осы уақыт аралығында қазақ елімен біртұтас елге айналып, бір отбасы секілді болып кеттік. Мұның барлығы қазақтың дарқан пейілінің, шексіз мейірбандығының көрінісі. Еліміздегі барша өзге ұлт өкілінің атынан меймандос қазақ еліне зор алғысымды айтқым келеді. Алғыс айта отырып, Отанымыздың гүлденуіне, көк Туымыздың көкте желбіреуіне өз үлесімізді қоса береміз», – дейді ол.
Бұл тілекке «Ассамблея жастары» РҚБ мүшесі, қазақ тілі оқытушысы Алина Кан да қосылып былай дейді: «Тарихтың ауыр кезеңдерінде қазақ халқы жер аударылған жүздеген мың адамды бауырына басып, барымен бөлісті, бір үзім нанды тең бөліп жеді. Бүгінде Қазақстан – татулық пен бірліктің символы, бейбіт өмір сүріп жатқан көптеген этностың ортақ үйі. Осы жарқын мерекеде әрбіріміз жүрегіміздегі ризашылық сезімін білдірейік. Біздің елімізде әрқашан достық, бейбітшілік пен ынтымақ үстемдік құрсын!».
ҚХА «Алтын шаңырақ» Аналар кеңесінің төрайымы Жанар Әбіштің алғысы ерекше өрілді: «Қазақ «кең болсаң, кем болмайсың» деген. Кішіпейілділік, кешірімді болу, алғыс айта білу секілді қасиеттер қанымызбен бойымызға дарыған. Сондықтан көктемнің алғашқы күні алғыс айту мерекесінде ең алдымен айналамыздағы адамдармен жақын болуымыз керек. Мен ең алдымен қазақ еліме, кең-байтақ жеріме шын жүректен алғысымды білдіремін! Туы көкте желбіреген, Әнұраны асқақтаған еліме алғыс білдіремін! Еліміздің бейбітшілігі мен тыныштығына, біртұтастығы мен тұрақтылығына, берекесі мен мерекесіне, этнос ұлыстарымен татулықта ғұмыр кешіп жатқан мемлекетімізге алғыс білдіремін! Тәуелсіздігіміз мәңгі, болашағымыз жарқын болғай!», – дейді алғыс арнаған ол.
Әлем халқы да атап өтеді
Алғыс айту күні біздің елімізде ғана емес, әлемнің түкпір-түкпірінде де атап өтіліп жүр. Мысалы, әлемдік жылнамада АҚШ-та 1621 жылы ағылшын колонистерінің бастамасымен күнтізбеге «ризашылық» білдіретін күн енгізіледі. Қаһарлы қыста аштықтан зардап шеккен жұрттың көңіл күйін көтеру үшін губернатор Уильям Брэдфорд Алғыс айту күнін белгілейді. Қараша айының төртінші бейсенбісінде атап өтілетін мереке астық жинау мезгілімен тұспа-тұс келеді. Ұлттық күнтізбеге енген осы мерекенің түпкі идеялық мәні америкалықтардың өз Конституциясына ризашылық білдіруіне негізделген. Осылайша, Алғыс айту күні нағыз ұлттық мереке ретінде 1863 жылы АҚШ-тағы Азамат соғысы кезінде тараптарды бір дастарқанға шақырудан басталды.
Оңтүстік Кореяда – Чхусок мерекесі тойланады. Бұл ата-бабаларға алғыс айту мерекесі, онда отбасылар жиналып, өздерінің ата-бабаларына құрмет көрсетіп, отбасы тарихын еске алады.
Бұдан бөлек Израиль халқы да Суккот мерекесі – алғыс айту күнін 3000 жылдан бері тойлап келеді. Құдайға құлшылық етіп, мол астық бергеніне ризашылық білдіру ретінде Астық ору мерекесін атап өтетін олар осы мереке қарсаңында күзде мол астық алып, халыққа қамқорлық танытқаны үшін жаратушыға ризашылық білдіреді.
Ал 1957 жылдан бері Канадада да Алғыс айту күні қазанның екінші дүйсенбісінде аталып келеді. Канадада бұл мерекенің шығу тарихы ауыл шаруашылығы өнімдерін жинаудан бастау алады. Германияда алғыс айту мейрамын Erntedankfest деп атайды, ол қазан айының алғашқы жексенбісінде егін алқабында тойланады. Келесі жылы да егін түсімі осылай мол болсын деген ниетпен тамаша табиғатқа, орман, көкөніс, жеміс-жидек тарту еткен тағдырға алғыс айтады. Дастарқанға Германияның дәстүрлі тағамдарын, жаңа піскен көкөніс, жеміс-жидек, дәнді-дақыл, өзге де дәмді-тәттілер қойылады.
Түйін:
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұл мереке туралы «ұлтымыздың салт-санасында берік қалыптасқан достық, қайырымдылық және ынтымақ сынды мызғымас құндылықтар кеңінен дәріптелетін, қиын-қыстау замандарда мейірімділік пен жанашырлық таныта білген әрі бірлігін бекем еткен халқымыздың ізгі қасиеттерін жадымызда жаңғыртатынын айтады. Біз еліміздің ауызбіршілігін сақтай білсек, кез келген қиындықты еңсереміз. Әділетті Қазақстанды құрып, елімізді одан әрі өркендете береміз деп сенемін. Баршаңызға зор денсаулық, бақ-береке және толағай табыс тілеймін!» деп барша Қазақстандыққа сенім білдірген еді.
Бүгінде елде 130-ға тарта ұлт пен ұлыс бірлікте, ынтымақта өмір сүруде. Осы ретте Алматы, Батыс Қазақстан, Жамбыл және Түркістан облыстарында «Қазақ еліне мың алғыс» атты монументтер бой көтерген. Бұл ескерткіштерді еліміздегі түрлі этностық топтар басына күн туған кезде бауырына басқан қазақтың жері мен еліне алғыс ретінде өз бастамаларымен тұрғызған болатын. Алғыс арқалаған Алаш жұртының ғұмыры ұзақ болып, береке-бірлігі беки түссін дейміз.
Наурызбек САРША