Елімізде басы даудан арылмай, қатты шу болған заңның бірі мемлекеттік сатып алу туралы еді.
Тендер тартысы теңдер тартысы ма?
488
оқылды

Соған сәйкес, былтыр 1 шілде күні Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Мемлекеттік сатып алу туралы» жаңа заңға қол қойған болатын. Биылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген ондағы өзгерістер ашықтықты арттыруға, жергілікті өндірушілерді қолдауға, ШОБ субъектілерін мемлекеттік сатып алуларға көбірек тартуға және бюрократияны азайтуға бағытталған. Десе де жаңа нұсқаның да шикіліктері шыға бастағанға ұқсайды.

Ескі мен жаңаның арасы

Мемлекеттік сатып алу жүйесі елімізде өте көп сыналды. Тіпті, оны «жемқорлық­тың ордасы» деп атап, түбегейлі жаңаша құруға шақырғандар да болды. Негізгі риторикасы бюджетті үнемдеуге құрыл­ғандықтан, арзан баға қуған мердігерлер сапа дегенді ұмытты. Ал жобаның бағасын қымбаттату әдет боп сіңе бастады. Ортақ қазаннан қарпып қалуға ұмтылғандар тіпті ар-ұятты ұмытып, адамның санасына сый­майтын әрекеттерге барып жатты. Бұл қо­ғам­ның ашу-ызасын тудыра бас­тады. Тізбелей берсе, ескі заңның кемші­ліктерінде есеп жоқ, бұл сала белгілі бір тоқырауда жатқаны анық еді. Тіпті, оны Президенттің өзі де сынға алып, 2022 жылғы Жолдауында тиісінше тапсырма берді.

Соған сәйкес қабылданған құжат тендер өткізу рәсімдерін оңтайландыруды, тауар-жұмыс-қызметтердің сапасын арт­тыруды, қатысушылардың жауапкерші­лігін күшейтуді, бәсекелестікті дамытуды, сондай-ақ отандық өндірушілерді қол­дауды, саланы толық авто­маттандыруды көздеді. Жаңа нұсқада конкурстық құ­жат­та­маны талқылау 5 күннен 2 жұмыс күніне, өтінімдерді қабылдау 15 күннен 5 жұмыс күніне дейін, өтінімдерді қарау және қорыт­ындылау 10 күннен 3 жұ­мыс күніне дейін қысқарды. Сондай-ақ аз мөлшердегі сатып алулар бойынша 100 айлық есептік көрсет­кішке дейінгі тауар­лард­ы, 500 айлық есептік көрсеткішке дей­­інгі жұмыстар мен қызмет­терді бір көз­ден алу құқығы енгізілді. Ауыл әкімдік­тері үшін бір көзден сатып алудың шекті мөлшері 3 000 айлық есептік көрсет­кішт­ен 4 000 айлық есептік көрсет­кішке ұлғайты­лды. Шағын және орта кәсіпкерлік субъ­ек­ті­лерін қолдау мақсатында осы са­нат­тағы субъектілерден құны 50 000 ай­лық есептік кө­рсеткіштен аспайтын тау­ар­ларды, жұмыс­тар мен көрсетілетін қыз­меттерді сатып алудың басым құқығы бел­гіленді. Тізбелей берсе, жаңа заңның арт­ықшылық­тарында сын жоқ, оның бұл саланы дағдарыстан алып шығарына үміт көп еді.

Күшті күштілігін қылып отыр

Мемлекеттік сатып алудың жаңа ере­же­лері нарықтағы ірі ойыншылардың сойылын соғатыны белгілі болып тұр. Соның бірі – телекоммуникация саласы. Мәселен, мұнда тендерге қатысқысы келетіндер келісімшарттың уақыты біткен­ше ақшасының бір бөлігін тиіспей «қатыр­ып тастауы» керек деген талап пайда болған. Ал шағын байланыс опера­тор­ларының ондайды қалтасы көтермейді. «Қазақтелеком» және Beeline сияқты ірі компаниялар болса, қаржылық үстемдік­терін пайдалана отырып, баға демпингін жасап, оларды тықсырып шығаруда.

«Негізінде құны 200 миллион теңгеге дейінгі шағын және орта бизнеске арналған тендерлерге ірі компаниялар қатыспауға тиіс. Өйткені олар сөзсіз ұтып кетеді. Қа­­лай дегенде де айналым қаражаты өте үлкен, басқадай да артықшылықтарға ие екені түсінікті. Енді мемлекеттік сатып алу туралы жаңа заңға келсек, ол оңтай­ланудың орынына күрделене түскен. Жаңа ереже бойынша жеткізіп берушінің өтінімі тендер сомасының 90%-ынан тө­мен болса, онда ол екарадағы айырмашылықты келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін «қатырып қою» керек. Мысалы, конкурс 35 миллион теңгеге жарияланып, жеткізуші 8 миллион теңгені ұсынса, онда ол 23,5 миллион теңгені «қатырып тастауға» мін­детті. Ал шағын кәсіпорындардың мұн­дай ұзақ уақыт ұстап отыруға басы артық қаражаты жоқ. Сондықтан да олар жүзеге асыруға мүмкіндігі бола тұра мұндай тендерлерден тысқары қалып қоюға мәж­бүр. Шындығына келгенде, ірі фирмалар да алдымен бағаны осылайша 2-3 есеге төмендетіп, тендерді өздеріне алып алады да, бірер жарым айдан кейін тапсырыс беру­шіге барып, құнын көтеру үшін қосымша келісім жасасуға тырысады», – дейді «Қазақстанның байланыс оператор­лары қауымдастығы» ЗТБ Президенті Олег Емельянов.

Оның айтуынша, 6 қаңтарда жаңа ере­же бойынша өтетін алғашқы тендерлер пайда болған екен. Бірақ 8-9 қаңтарда ірі ойыншылардың қатысып жатқаны, яки кімнің ұтатыны белгілі болған. Сондықтан да 10 қаңтарда қауымдастық дереу Қаржы министрлігіне хат жолдаған. Содан әлі күнге дейін хабар жоқ. Ал алғашқы тен­дерлер ендігісі өтіп те кеткен болар. Үкімет осылай үнсіз отыра беретін болса, бұған дейінгідей «кім күшті болса, тендер де сонікі бола беретінге» ұқсайды. Айталық, қауымдастыққа бүгінде ШОБ санатына жататын 41 оператор мүше, бірақ олар нарықтың бар болғаны 17%-ына ғана ие. Ал қалған орасан көп бөлігін екі алпауыт компания қадағалайды. Олар – «Қазақте­леком» – 57% және Beeline – 25%. Олардың мемлекеттік сатып алудағы үлесі де осындай боп қала беретіні осыбастан-ақ анық болып отыр. Десе де мұндағы проблема бір саламен шектелмейді.

«Біз жаңа заңнан үлкен үміт күткен едік. Бірақ ештеңе де өзгермеді. Тіпті, оны мемлекеттік сатып алудан мүлдем хабары жоқ адамдар жазған сияқты. Бір-ақ мысал – шағым түсіру туралы. Енді тапсырыс берушілер өздеріне жазылған шағымды өздері қарайды. Бұл мүлдем ақылға сыймайды емес пе? Сонда дауласқан екі жақты бір-біріне жығып беріп отыр. Бұлай болмау керек! Болмаса сотқа жүгінуге тура келеді. Бірақ бұл әрі ұзақ, әрі қымбат. Сондықтан да мердігер пұшайман күйде қалып отыр деген сөз. Бұрын арнайы қада­ға­лау­шы орган – Мемлекеттік ішкі аудит департаменті қарайтын. Одан алып алды. Ендеше мұнда біреулердің мүддесі болғанын жоққа шығаруға болмайды», – дейді Goszakupturaly желілік басылымының шеф-редакторы Данил Степанов.

Оның айтуынша, бұл саладағы проблема бір заң қабылдаумен шешілмейді. Әкім­шілік-ұйымдастырушылық мәсе­лелерін де назардан тыс қалдырмау керек. Мысалы, мемлекеттік сатып алу туралы терең білетін мамандар аз. Сондық­тан да профильдік оқыту деңгейінде қолға алып болса да кадр даярлау жұмысын жол­ға қою керек. Бізде көптеген мекеме мен органдарда мұны бухгалтерияға жүктей салады да, олар білсін-білмесін, «ең бас­тысы басшы­лық ұрыспаса болды» деген ұстаныммен құжаттарды даярлап шығады. Ал оны порталға салған кезде шикіліктер шыға бастайды. Бұл тендерді ұтып алған мердігер үшін көптеген қиындықтар тудырады. Сондықтан да мемлекеттік сатып алумен айналысатын бөлім немесе басқарма ашуды міндеттеу керек. Маман­дардың бұдан да басқа ұсыныстары аз емес, сол сияқты айтар сыны да жетерлік. Жыл­дың бірінші айындағы бұл үрдіс сала­ның басы­нан әлі дау арылмағанын аңғарта­тындай.

Нұрлан ҚОСАЙ