Соған сәйкес, былтыр 1 шілде күні Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Мемлекеттік сатып алу туралы» жаңа заңға қол қойған болатын. Биылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген ондағы өзгерістер ашықтықты арттыруға, жергілікті өндірушілерді қолдауға, ШОБ субъектілерін мемлекеттік сатып алуларға көбірек тартуға және бюрократияны азайтуға бағытталған. Десе де жаңа нұсқаның да шикіліктері шыға бастағанға ұқсайды.
Ескі мен жаңаның арасы
Мемлекеттік сатып алу жүйесі елімізде өте көп сыналды. Тіпті, оны «жемқорлықтың ордасы» деп атап, түбегейлі жаңаша құруға шақырғандар да болды. Негізгі риторикасы бюджетті үнемдеуге құрылғандықтан, арзан баға қуған мердігерлер сапа дегенді ұмытты. Ал жобаның бағасын қымбаттату әдет боп сіңе бастады. Ортақ қазаннан қарпып қалуға ұмтылғандар тіпті ар-ұятты ұмытып, адамның санасына сыймайтын әрекеттерге барып жатты. Бұл қоғамның ашу-ызасын тудыра бастады. Тізбелей берсе, ескі заңның кемшіліктерінде есеп жоқ, бұл сала белгілі бір тоқырауда жатқаны анық еді. Тіпті, оны Президенттің өзі де сынға алып, 2022 жылғы Жолдауында тиісінше тапсырма берді.
Соған сәйкес қабылданған құжат тендер өткізу рәсімдерін оңтайландыруды, тауар-жұмыс-қызметтердің сапасын арттыруды, қатысушылардың жауапкершілігін күшейтуді, бәсекелестікті дамытуды, сондай-ақ отандық өндірушілерді қолдауды, саланы толық автоматтандыруды көздеді. Жаңа нұсқада конкурстық құжаттаманы талқылау 5 күннен 2 жұмыс күніне, өтінімдерді қабылдау 15 күннен 5 жұмыс күніне дейін, өтінімдерді қарау және қорытындылау 10 күннен 3 жұмыс күніне дейін қысқарды. Сондай-ақ аз мөлшердегі сатып алулар бойынша 100 айлық есептік көрсеткішке дейінгі тауарларды, 500 айлық есептік көрсеткішке дейінгі жұмыстар мен қызметтерді бір көзден алу құқығы енгізілді. Ауыл әкімдіктері үшін бір көзден сатып алудың шекті мөлшері 3 000 айлық есептік көрсеткіштен 4 000 айлық есептік көрсеткішке ұлғайтылды. Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерін қолдау мақсатында осы санаттағы субъектілерден құны 50 000 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алудың басым құқығы белгіленді. Тізбелей берсе, жаңа заңның артықшылықтарында сын жоқ, оның бұл саланы дағдарыстан алып шығарына үміт көп еді.
Күшті күштілігін қылып отыр
Мемлекеттік сатып алудың жаңа ережелері нарықтағы ірі ойыншылардың сойылын соғатыны белгілі болып тұр. Соның бірі – телекоммуникация саласы. Мәселен, мұнда тендерге қатысқысы келетіндер келісімшарттың уақыты біткенше ақшасының бір бөлігін тиіспей «қатырып тастауы» керек деген талап пайда болған. Ал шағын байланыс операторларының ондайды қалтасы көтермейді. «Қазақтелеком» және Beeline сияқты ірі компаниялар болса, қаржылық үстемдіктерін пайдалана отырып, баға демпингін жасап, оларды тықсырып шығаруда.
«Негізінде құны 200 миллион теңгеге дейінгі шағын және орта бизнеске арналған тендерлерге ірі компаниялар қатыспауға тиіс. Өйткені олар сөзсіз ұтып кетеді. Қалай дегенде де айналым қаражаты өте үлкен, басқадай да артықшылықтарға ие екені түсінікті. Енді мемлекеттік сатып алу туралы жаңа заңға келсек, ол оңтайланудың орынына күрделене түскен. Жаңа ереже бойынша жеткізіп берушінің өтінімі тендер сомасының 90%-ынан төмен болса, онда ол екарадағы айырмашылықты келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін «қатырып қою» керек. Мысалы, конкурс 35 миллион теңгеге жарияланып, жеткізуші 8 миллион теңгені ұсынса, онда ол 23,5 миллион теңгені «қатырып тастауға» міндетті. Ал шағын кәсіпорындардың мұндай ұзақ уақыт ұстап отыруға басы артық қаражаты жоқ. Сондықтан да олар жүзеге асыруға мүмкіндігі бола тұра мұндай тендерлерден тысқары қалып қоюға мәжбүр. Шындығына келгенде, ірі фирмалар да алдымен бағаны осылайша 2-3 есеге төмендетіп, тендерді өздеріне алып алады да, бірер жарым айдан кейін тапсырыс берушіге барып, құнын көтеру үшін қосымша келісім жасасуға тырысады», – дейді «Қазақстанның байланыс операторлары қауымдастығы» ЗТБ Президенті Олег Емельянов.
Оның айтуынша, 6 қаңтарда жаңа ереже бойынша өтетін алғашқы тендерлер пайда болған екен. Бірақ 8-9 қаңтарда ірі ойыншылардың қатысып жатқаны, яки кімнің ұтатыны белгілі болған. Сондықтан да 10 қаңтарда қауымдастық дереу Қаржы министрлігіне хат жолдаған. Содан әлі күнге дейін хабар жоқ. Ал алғашқы тендерлер ендігісі өтіп те кеткен болар. Үкімет осылай үнсіз отыра беретін болса, бұған дейінгідей «кім күшті болса, тендер де сонікі бола беретінге» ұқсайды. Айталық, қауымдастыққа бүгінде ШОБ санатына жататын 41 оператор мүше, бірақ олар нарықтың бар болғаны 17%-ына ғана ие. Ал қалған орасан көп бөлігін екі алпауыт компания қадағалайды. Олар – «Қазақтелеком» – 57% және Beeline – 25%. Олардың мемлекеттік сатып алудағы үлесі де осындай боп қала беретіні осыбастан-ақ анық болып отыр. Десе де мұндағы проблема бір саламен шектелмейді.
«Біз жаңа заңнан үлкен үміт күткен едік. Бірақ ештеңе де өзгермеді. Тіпті, оны мемлекеттік сатып алудан мүлдем хабары жоқ адамдар жазған сияқты. Бір-ақ мысал – шағым түсіру туралы. Енді тапсырыс берушілер өздеріне жазылған шағымды өздері қарайды. Бұл мүлдем ақылға сыймайды емес пе? Сонда дауласқан екі жақты бір-біріне жығып беріп отыр. Бұлай болмау керек! Болмаса сотқа жүгінуге тура келеді. Бірақ бұл әрі ұзақ, әрі қымбат. Сондықтан да мердігер пұшайман күйде қалып отыр деген сөз. Бұрын арнайы қадағалаушы орган – Мемлекеттік ішкі аудит департаменті қарайтын. Одан алып алды. Ендеше мұнда біреулердің мүддесі болғанын жоққа шығаруға болмайды», – дейді Goszakupturaly желілік басылымының шеф-редакторы Данил Степанов.
Оның айтуынша, бұл саладағы проблема бір заң қабылдаумен шешілмейді. Әкімшілік-ұйымдастырушылық мәселелерін де назардан тыс қалдырмау керек. Мысалы, мемлекеттік сатып алу туралы терең білетін мамандар аз. Сондықтан да профильдік оқыту деңгейінде қолға алып болса да кадр даярлау жұмысын жолға қою керек. Бізде көптеген мекеме мен органдарда мұны бухгалтерияға жүктей салады да, олар білсін-білмесін, «ең бастысы басшылық ұрыспаса болды» деген ұстаныммен құжаттарды даярлап шығады. Ал оны порталға салған кезде шикіліктер шыға бастайды. Бұл тендерді ұтып алған мердігер үшін көптеген қиындықтар тудырады. Сондықтан да мемлекеттік сатып алумен айналысатын бөлім немесе басқарма ашуды міндеттеу керек. Мамандардың бұдан да басқа ұсыныстары аз емес, сол сияқты айтар сыны да жетерлік. Жылдың бірінші айындағы бұл үрдіс саланың басынан әлі дау арылмағанын аңғартатындай.
Нұрлан ҚОСАЙ