Мәселенің түп төркіні бюджет тапшылығының өсуінен бастау алып отыр. 2015 жылдардан кейін мемлекет қазынасы табыспен «толығудың» орнына, шығындардың Ұлттық қор трансферттері есебінен өтелуі жалғасып келеді. ДБ пен ХВҚ мамандары бұл шетелдік инвестициялардың қысқаруына әсер етуі мүмкін деген болжам айтады. Өйткені бюджет тапшылығы мемлекеттік қарызды арттырып, инвесторлардың сол елдің қаржылық тұрақтылығына қатысты сенімін төмендетуі мүмкін.
Дүниежүзілік банк Қазақстан экономикасы туралы 2024-2025 жылдарға арналған баяндамасында бюджет тапшылығын жабудың негізгі көзі ішкі қаржыландыру болғанын айтады. Соның салдарынан кейінгі кездері Қазақстанның қарызды өтеуге жұмсайтын шығындары күрт өскен. Пандемияның салдары мен Ресейдің Украинаға басып кіруінен туындаған күйзеліс нәтижесінде инфляция жоғарылап, оны тежеу үшін ақша-несие саясаты қатаңдатылғаны белгілі. Бұл өз кезегінде негізгі пайыздық мөлшерлеме мен ішкі қарыз құнының өсуіне сеп болды.
ДБ сарапшыларының пікірінше, Үкіметтің қымбат ішкі қарыздарға тәуелді болуы мемлекеттік инвестициялардың қысқаруына алып келуде. Инфрақұрылымға, энергетикаға, цифрлық және көлік жүйелеріне инвестиция салудың орнына, мемлекет бюджетінің едәуір бөлігі пайыздық төлемдер мен ағымдағы шығындарды жабуға кетіп жатыр. Ұзақмерзімді перспективада мұндай ахуал экономикалық өсімді тежеп, инфрақұрылым жетіспеушілігін күшейтуі мүмкін.
«Қарыз үстемесінің артуы инвестиция көлемін қысқартып, мемлекеттік сектордың экономиканы дамытуға бағытталған жобаларға қаржы бөлу мүмкіндігін шектейді. Егер Үкімет тиімді инвестициялық стратегия қалыптастырып, жеке және шетелдік инвестицияларды көбірек тарта алса, бюджетке түсетін салмақ азайып, мемлекеттік қарызға деген тәуелділік төмендер еді. Бұл инфрақұрылымды дамытуға көбірек қаржы бөлуге және экономиканың ұзақмерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді», – делінген Дүниежүзілік банк ұсынған баяндамада.
Инфрақұрылым мен инвестиция – егіз ұғым
Сарапшылардың сөзінше, Қазақстандағы инфрақұрылымдық жетіспеушілік те инвестиция мәселесімен тығыз байланысты. Өйткені ұзақ уақыт бойы инфрақұрылымға жеткілікті қаражат бөлінбесе, көлік, энергетика, цифрлық және коммуналдық жүйелер дамудан қалыс қалады. Бұл жағдай қызмет көрсету сапасына кері әсерін тигізіп, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.
Дүниежүзілік банк мамандары: «Егер мемлекет инфрақұрылымдық жобаларға көбірек инвестиция салса, бұл өндірістік шығындарды азайтып, өнімділікті арттырып, жалпы экономикалық өсімге серпін берер еді. Қазір Қазақстанның мемлекеттік инвестиция деңгейі ЖІӨ-нің 3%-ын ғана құрап отыр, бұл елдің инфрақұрылымдық қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуге жеткіліксіз. Қажетті көлемде қаржы бөлінбегендіктен, көлік желілері тозып, энергетикалық инфрақұрылым әлсіреп, цифрлық сектордың дамуы баяулап жатыр. Сонымен қатар климаттық өзгерістер мен табиғи апаттардың жиілеп кетуі инфрақұрылымға қосымша жүктеме түсіруде. Соңғы жойқын су тасқындары елде климаттық қауіптерге бейімделу шараларына жеткілікті инвестиция салу қажеттігін көрсетеді», – деген ұсыныс айтқан.
Үкімет бұл жағдайды өзгерту үшін мемлекеттік инвестицияларды екі есеге арттырып, ең алдымен көлік, энергетика, цифрлық және коммуналдық инфрақұрылымдарға басымдық беруі керек. Сондай-ақ қаржыландыру көздерін әртараптандыру маңызды, яғни мемлекеттік бюджеттен бөлек, жеке және шетелдік инвестицияларды тарту қажет. Бұл инвесторлар үшін тартымды жағдай жасап, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік тетіктерін кеңінен қолдануды талап етеді. Сондықтан инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция құю – елдің ұзақмерзімді тұрақты дамуы үшін басты міндеттердің бірі.
Қазірдің өзінде ДБ мамандары ұсынған бұл мәселелер ел экономикасынан көрініс тауып келеді. Мәселен, Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, былтыр елдегі негізгі капиталға құйылған қаражат мөлшері 19,4 трлн теңгеге жетіп, 2023 жылмен салыстырғанда 7,4 пайызға көбейген. Дегенмен жақында өткен Үкімет отырысында Премьер-Министр Олжас Бектенов мемлекеттік органдардың инвестициялық жобаларды баяу қарастырып жатқанын сынға алған болатын. Оның айтуынша, экономиканың қарқынды дамуы өндіріс, инфрақұрылым, агроөнеркәсіп, транспорт және энергетика салаларына инвестиция құюмен тығыз байланысты. Алайда бұл процестер бюро-кратиялық кедергілер мен ведомствоаралық үйлесімсіздікке байланысты тежеліп отыр. Ол мемлекеттік органдарға «нөлдік бюрократия» қағидаты бойынша жұмыс істеуді тапсырды. Сондай-ақ бизнес үшін ұзақмерзімді несиелердің тапшылығы да үлкен кедергі болып отырғанын айтты. Себебі банктер көбіне қысқамерзімді және төмен тәуекелді несиелерді таңдауға бейім.
Тұрақты дамудың діңгегі неде?
Расында, Қазақстан экономикасының өсу қарқынына инвестиция көлемінің өзгеруі айтарлықтай әсер етеді. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының болжамдарына сенсек, 2025 жылдан кейін экономикалық өсім баяулайды. Оның басты себептерінің бірі – инвестиция көлемінің қысқаруы. Бұл елдің ұзақмерзімді экономикалық тұрақтылығына қауіп төндіретін фактор. Өндіріс тиімділігінің төмендеуі мен инвестициялардың жеткіліксіздігі Қазақстан экономикасының шикізаттық бағытқа тәуелділігін күшейтіп, сыртқы күйзелістерге осалдығын арттырады. Елдің экономикалық өсімі көбіне мұнай өндіру көлемінің ұлғаюымен қамтамасыз етілуде, алайда бұл тұрақты даму үшін жеткіліксіз. Мамандардың айтуынша, мұнай секторының тәуекелдерін ескере отырып, экономиканы әртараптандыру және жаңа салаларды дамыту қажет.
Ал Halyk Finance талдау орталығының сарапшысы Салтанат Игенбекова «Қазақстанда мемлекеттік шығыстардың ұлғаюы экономикалық өсімге негіз болғанымен, бұл қаржыландырудың тұрақты көзі бола алмайды», – дейді. Өйткені бюджет тапшылығы мен қарыз көлемінің артуы болашақта мемлекеттің инвестициялық мүмкіндіктерін шектейді.
Сарапшының сөзіне сүйенсек, қазіргі жағдайда экономикалық өсімді қамтамасыз етудің негізгі жолы – инвестицияларды ұлғайту және капитал ағынын әртараптандыру. Шетелдік инвестицияларды тарту, инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру және жеке сектордың белсенділігін арттыру арқылы экономикалық өсімге тұрақты негіз қалыптастыруға болады.
Бұл долбарды ХВҚ да құптап отыр. Қор мамандары Қазақстанның өңірлік және халықаралық интеграциясының дамуы экономиканы әртараптандыруға және елдің сыртқы күйзелістерге тәуелділігін азайтуға көмектесетінін айтуда. «Бұл үшін сыртқы шектеулер мен протекционистік шараларды жою қажет, өйткені олар көбінесе тиімсіз және нарықты бұрмалайды. Оның орнына әлеуметтік осал топтарды қорғауға баса назар аударып, мақсатты әлеуметтік шығыстарды, ауыл шаруашылығын жаңғыртуға ынталандыруды, білім беру мен жұмыс күшінің біліктілігін арттыруды үйлестіру қажет», – делінген Халықаралық валюта қоры өз баяндамасында.
Ал Салтанат Игенбекова өз сөзінде: «Қазақстан экономикасының көлемі шағын екенін ескерсек, ХВҚ-ның протекционизмнен бас тарту және әлеуметтік осал топтарға арнайы көмек көрсету қажеттігі туралы тезисін қолдаймыз, – дей келе, – Әсіресе, мемлекеттік бюджет тапшылығы, салық түсімдерінің азаюы және Ұлттық қордан алынатын қаражат көлемінің өсуі жағдайында әлеуметтік сақтандыру жүйесін дамыту ерекше өзекті» деген тоқтамға келеді.
Қорыта айтқанда, егер Үкімет қарызды өтеу үшін қайта қарыз алса, бұл пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне себеп болады, ал жоғары мөлшерлемелер бизнеске несие алу құнын қымбаттатып, экономикалық белсенділікті баяулатпақ. Екіншіден, бюджет тапшылығы көбіне салықтық жүктеменің артуына немесе мемлекеттік шығындардың қысқаруына әкелуі мүмкін, бұл да инвесторлар үшін қолайсыз белгі. Қазір ішкі нарықта бұл болжамның негізгі алғышарттары жүзеге асырылып та жатыр. Үшіншіден, егер тапшылық инфляцияны күшейтсе немесе ұлттық валютаның құнсыздануына ықпал етсе, онда шетелдік инвесторлар капиталды басқа, тұрақты экономикаларға аударуы ықтимал. Осы факторлардың барлығы инвестициялық климатты әлсіретіп, тікелей шетелдік инвестицияның қысқаруына әкелуі мүмкін. Демек, инвестиция экономикалық өсімді ынталандыратын негізгі құрал. Егер мемлекет бюджет тапшылығын қысқартып, қарыз алу орнына инвестициялық саясатты күшейтсе, бұл ұзақмерзімді экономикалық тұрақтылық пен елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.
Кәмила ДҮЙСЕН