«Намысын бермеу үшін жатқа қолдан, Арулар аз болды ма атқа қонған» деп Исраил ақын айтқандай, атқа қонған арулар мен елге тұтқа болған аналар аз емес. Олардың бәрін атап шығу мүмкін емес. Десек те, дархан даламыз тек батыр, қайсар аналардан бөлек дана, білімді, зерделі, жаңашыл арулардан да кенде емес. Солардың бір шоғыры Алаш арулары! Ал сол арулардың ішіндегі биыл туғанына 130 жыл толатын Мүбина Ниязова туралы не білеміз?
Ақиқатқа айналған арман
Ең алғаш қазақ қыздарының арасында ілім-білімге ден қойған ару аналарымыз туралы біршама деректі білеміз. Десек те, есімі жиі атала бермейтін, медицинаға алғаш сара соқпақ салған аналарымыздың бірі – Алаш қайраткері Уәлитхан Танашевтың немере қарындасы Мүбина Ниязованы мақаламызға арқау етсек дейміз. Кім десеңіз, Мүбина апамыз қазақ әйелдерінен тұңғыш рет шыққан тіс дәрігері, әрі қоғам қайраткері, Республикалық медициналық колледжінің тұңғыш (алғашқы) директоры. Ақпан революциясы мен қазан төңкерісінен бұрын қазақ әйелдерінен шыққан тек екі қазақ дәрігері болған. Оның бірі Гүлсім Асфандиярова болса, екіншісі Мүбина Ниязова болатын. Биыл 130 жылдығы аталып өтілетін Мүбина Ибрагимқызы Ниязова (кейде Танашева деп те аталған) 1895 жылы дүниеге келген екен. Өз заманының қиын сынақтарынан өтіп, білім мен ғылымға, халыққа қызмет етуге деген ұмтылысымен қазақ қыздарының үлгісі болған оның өмірі – ұлттық дәстүр мен заманауи идеялардың тоғысуы, ел игілігі үшін күрескен қайраткердің нағыз бейнесі ретінде сипатталады. Мүбина Ибрагимқызы бастауыш білімді Хұсни-Жамал Нұрлыханова басқарған қазақ қыздарына арналған бастауыш училищеден алған екен. Орда мектептерінің оқу инспекторы болған Вознесенскийдің: «Қазақ қыздарының оқуға деген қабілеті, ынта-зейіні, үлгерімі керемет болды» деген сөзі сол кездегі қазақ қыздарының алғырлығының бір дәлелі болса керек. Қазан төңкерісіне дейін жабылып қалмай жұмысын жалғастырып келген бұл мектеп түлектері арасынан шыққан қоғам қайраткер-
лері – Аққағаз Досжанова, Алма Оразбаева, қазақ қыздарынан тұңғыш металлургия инженері Мәдина Бегалиевалар түлеп шығыпты. 1905 жылы Мүбина кезік (жұқпалы сүзек) ауруымен қатты ауырады. Ол кезде ауылда ауруларды емдейтін дәрігерлер болмаған, тек бір фельдшерлік пункт болған. Ауру жас қыздың қызуы тым жоғары болады да, фельдшер аурудың қызуын түсіре алмаған. Мүбинаның әкесі Ибрагим қолы ұзын бай шаруа болғандықтан қызын тезінен Астрахань қаласындағы ауруханаға тездетіп жеткізуге мәжбүр болады. Ол кезде Каспий теңізінің жағасындағы балық кәсіпкерлігімен айналысып жүрген Бекмұхаммедовтар мен Танашевтар әулетіне ең жақын қала – Астрахань қаласы еді. Бұл туралы Мүбина анамыздың немерелес бауыры Елтай Танашевтен сұрап білдік. Мүбина әжесі туралы бірнеше еңбектердің авторы бізге қайсар қазақ қызының өмір дерегінен бірнеше ақпараттарды ұсынды. «Ауруханада емделіп жатқан Мүбинаны қатты қызықтырған – ақ халат киген, үсті-бастары тап-таза аппақ, тұла бойларынан хош иіс шығатын, оқыған білімді және кішіпейіл, сөздері жұмсақ, адамның іші-бауырына кіріп тұрған дәрігер әйелдермен, күтуші медбикелер болды, олар өздері тіпті бауырмал, ұлты мен түсі басқа болса да, Мүбинаны жатырқамайтын, өз туысындай көріп күтті, емдеді, баурап алды. Жас қызға дәрігер қауымның сырқаттарға ғана емес, айналадағыларға да түгел мол мейіріммен, ыстық ықыласпен қарайтыны әсер етті. Осының өзі оның ақ желеңді абзал жандарға, медицинаға деген қызығушылығын тудырған. Осыларды көріп Мүбина, «әттең мен де осылар сияқты дәрігерлік мамандығын алып, халқыма қызмет етсем» – деп армандайды. Ақыры қайсар қыз дегеніне де жетті, болашағында дәрігер атанды», – дейді автор.
Осы кезде Мубинаның ағасы Мүслим Астраханьдағы Гимназияда оқуда болғандықтан, ауруханаға жиі келіп қарындасының хал-жайын біліп тұратын-ды. Аурудан жазылып шыққан Мүбина ағасының қамқорлығы, кеңесімен қаладағы пәтерге жатып, оқытушы жалдап, орысша оқиды. Пәтерге орналасып, орыс тілін үйренеді. Осылайша, Мүбинаның білім жолы – тек қазақ тілінде ғана емес, шет тілдерін меңгеру арқылы да кеңейді. Астрахань мен Саратов қалаларындағы оқу орындарына түсіп, заманауи ғылым мен медицинаның құпияларымен танысты. 1912–1913-жылдары Саратовтағы тіс дәрігерлері мектебінде оқып, 1917 жылы «тіс дәрігері» дипломын иеленуі – оның кәсіби жолындағы маңызды қадам болды. Бұл кезеңде Гүлсім Асфандияровадан кейін қазақ қыздарының қатарында алғашқы кәсіби дәрігерлердің бірі болып шығуы – ел үшін үлкен қуаныш болды.
Әділетті қоғам құруға атсалысқан
Жас кезінен бастап ғылыми ізденістерге, өзекті мәселелерге бағынған Мүбинаның студенттік жылдары – студенттік митингтер, революциялық ой-сананың оянуы, патша режимінің әділетсіздігіне қарсы наразылық пен қоғамдық наразылықтардың жарқын көрінісі болды. 1917 жылы Орда қаласында тіс дәрігері болып қызмет ете бастағаннан кейін, Мүбинаның еңбек жолы тек медицина саласымен шектелмей, қоғамдық-саяси қызметте де өзіндік із қалдырды. Бұл турасында Елтай Танашевтің еңбектеріне кезек берелік: «Мүбина апамыз келесі, 1914 жылы осы Саратов қаласында орысша оқып жүрген Ахмет Ниязов деген азаматқа, өз қалауымен тұрмысқа шығады. Мұндағы Ниязов дегені – Алаш қайраткері, 1911 жылы «Алаш» атты газет шығаруды армандап екі рет Астрахань губернаторына өтініш жазған Батырқайыр Ниязовтың інісі Мірахмет (Ахмет) Ниязов. Жұбайы Мүбина да 1917 жылы оқуын бітіріп, қызметін Ордадан бастады. 1918-1920-жылдары Қазақ атты әскер полкінің дәрігері болды. Мүбина Ниязова өзінің 1960 жылы жарияланған «Жас большевиктің сан-алуан еңбегі» естелігінде осы атты әскер полкында Алма Оразбаевамен бірге қызмет істегенін жазады», – дейді автор.
Елтай Танашевтің жазуынша, «Саратовта оқуда жүрген кезінде университет студенттерімен аралас-қатынасы жиілеп, Ниязовтар студенттік жиындарға белсене қатысып, сол кездегі социал-демократиялық партиямен тығыз байланыста болып, саясатпен де айналысады. Оған дәнекер болған Мүбинаның ері Ахмет Ниязов университеттің Дәрігерлер даярлайтын факультетінде оқығандықтан студенттердің жиналыстарына да Ахметпен бірге барып қатынасып жүрді. Кейбір студенттердің социал-демократ партиясымен байланыстары болғандықтан олар Саратовтың тұтқын үйінде жатқан жолдастарына азық-түлік апарып жасырын қатынас жасап жүретінді. Алайда мұның соңы қуғынға ұласты» дейді автор. 1916 жылы Патша үкіметі сотталған студенттерді параходқа тиеп, Сібірге жер аударады. Студенттер алған бетінен қайтпай, Саратов пристаны басында митинг өткізеді. Патша әкімшіліктеріне қарсы қыр көрсетіп, сөздер сөйлеп, оқушылар револоциялық өлеңдер – «Марселезаны» – дауыстап жырлаған. Полициялар студенттерді қоршап алып, бірқатарын тұтқындаған, олардың ішінде Мүбина да тұтқынға алынған. Ол екіқабат болғандықтан бір күннен кейін оны тәртіп сақшылары амалсыздан босатады.
1917 жылдың 24 ақпанында оқу жылы аяқталып, қолына «Тіс дәрігері» деген диплом алған Мүбина, сол жылдың қарашасынан Орал облысындағы Ордаға келіп, жолдасы Ахметпен бірге ауруханаға тіс-дәрігерлік жұмысына орналасып, ел-жұртын емдеумен қатар, сол жұртшылықтың ортасында мәдени-ағартушылық жұмыстармен де айналысады. Осында жүріп кейіннен көрнекті партия және мемлекет қайраткері атанған Алма Оразбаевамен танысты. «Тіс дәрігерлерінің мектебін бітіргеннен кейін 1917 жылы мен Ордаға келдім. Шамалы уақыт өткеннен соң бұл арада педагогикалық курсті бітірген екі мұғалима бар екенін естідім. Бұлар – Алма Оразбаева мен Мәдина Бегалиева еді. Мен Алмамен тұңғыш рет «Халық үйінде» кездестім. Драма үйірмесін ұйымдастыру жүріп жатқан, оның жұмысына Алма белсене қатынасты, сонымен қатар өзі де көптеген рольде ойнаған-ды», – дейді өзінің «Жас большевиктің сан алуан еңбегі» атты мақаласында Мүбина.
Алма Оразбаева, Мәдина Бегалиева, Мүбина Ниязова секілді оқыған қазақ қыздары Ордадағы өздері секілді қыздардың құқығын қорғады. Қыз-келіншектерге арнап түрлі конференция өткізіп, ол жерлерде білім алудың маңызы, әйелдер гигиенасы, ана мен бала денсаулығын қорғау секілді мәселелерді көтерді.
«Қалың мал мен көп әйел алуға қарсы күрес»
Азамат соғысындағы қызылдардың жеңісінен кейінгі, алғашқы ашаршылық басталар кезіндегі 1921 жылдың көктемінде, Ордада жиын өтті.
Аталған жиын жайлы Мәдина Бегалиева «Алма Оразбаеваның өмір жолы» естелігінде: «...мұнда 70 делегат жиналды. Олардың қатарында Теңіз уезінің түпкірде жатқан ауылынан келген Дина Нұрпейісова да болды. Конференция Халық үйінде өтті, зал адамға лық толы болды, делегаттардан басқа Ордадан көптеген әйел қатынасты. Конференция Алма Оразбаеваның «Совет үкіметі әйелдерге не берді?» деген баяндамасын, Мүбина Ниязованың «Қалың мал мен көп әйел алуға қарсы күрес және аналар мен балаларды қорғау» деген баяндамасын тыңдады...» деп жазады.
«Мүбина апамыздың сан қырлы қызметі емдеу мен санитарлық іспен, мәдени-ағартушылық жұмыстармен ғана шектелмеді. Тіпті, ол 1920 жылдан 1925 жылға дейін Орал губерниясының сот жүйесінде қызмет етті. 1925 жылы Мүбина Ниязова губерния прокурорының орынбасары болып тағайындалды. Ал 1929 жылы астана Қызылорда қаласына ауысқан шақта М.Ниязова республика Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болып жұмыс атқарды», – дейді Елтай Танашев.
1937 жылы қазақ даласында үлкен өзгеріс басталды. Халықтың денсаулығын сақтау мен ана мен баланы күту мәселелері өзекті болған кезеңде, жаңа оқу орны – Республикалық акушер мектебі ашылды. Мүбина Ибрагимқызы осы оқу орнының тұңғыш директоры болып тағайындалып, қазақ қыздары мен ауыл-селодан шыққан жетім, жартылай жетім студенттерге кәсіби білім берудің есігін ашты. 1937 жылы Кеңес билігінің қатал саяси репрессиялары кезінде Мүбина апамыз «Отанын сатқандардың отбасы» деген айыппен ұзақ уақытқа жазаланған. 1944 жылы босатылып, қайтадан өз қызметіне оралады.
Мүбина Ибрагимқызы Ниязова (Танашева) – қазақ халқының медицина саласындағы өркендеуіне, әйелдердің кәсіби даму жолының ашылуына және әлеуметтік әділеттіліктің орнауына зор үлес қосқан қайраткер. Оның өмірі мен қызметі қазіргі Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінің негізін қалаушы, ұрпаққа үлгі болатын тарихи тұлға ретінде мәңгі есте қалады.
Түйін:
Жалпы ілім-білімге жол ашып, алғашқы қарлығаштар атанған қазақ арулары аз емес. Мәселен, қазақтың тұңғыш әйел-ұстазы, қазақ қыздарына мектеп ашқан ағартушы – Хұсни-Жамал Нұралыханова, жоғары білім алып, диплом иеленген алғашқы әйел-дәрігер – Гүлсім Асфендиярова, қазақ даласындағы алғашқы журналист, аудармашы, этнограф, ұстаз – Нәзипа Құлжанова, қоғам қайраткері, қазақ әйелдерінің құқығын қорғау үшін ереуілге шыққан алғашқы әйелдердің бірі – Алма Оразбаева, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш инженер-металлург – Мәдина Бегалиева, Жоғарғы соттың алғашқы әйел төрағасы – Нағима Арықова, қазақтың тұңғыш биолог қызы –Нәйлә Базанова, қазақтың тұңғыш геолог қызы – Патшайым Тәжібаева қазақ тілі саласындағы тұңғыш ғалым қыз – Аққал Қалыбаева, қазақтан шыққан тұңғыш балерина – Нұрсұлу Тапалова... Тізе берсек, тіпті көп. Демек, есiмдерi тұтас жұрттың тәрбие бесiгiне айналған аналардың рухани тұғыры уақыт өткен сайын асқақтай бермек.
Наурызбек САРША