Бұдан кейін талай ән шықты, алайда «Әлемнің жарығын сыйладың сен маған» деп басталатын лирикаға толы жырдың өзегі әлі күнге тереңде, әлі күнге ғұмырлы. Оның бірден-бір себебі – «Ана туралы жыр» қазақ тілінде жазылып, жарыққа шыққан алғашқы әннің бірі болуында.
Ән автормен бірге жасайды, бірақ өлмейді. Өлмеуінің себебі бар. Ол – шынайы сезімнен туғанда. Анаға деген сағыныш пен құрмет музыка тілінде ерекше өрнектелген ән – «Ана туралы жыр». Бұл елімізде ғана емес, әлемнің біраз елінде тәржімаланып, кей халықтардың тебірене шырқайтын әніне айналды.
Тағдырлас таланттан туған ән
Композитор Шәмшінің есімі танымал болып, бірқатар әндері ел аузында айтыла бастағанда анасы ауыр дертке ұшырайды. Бірақ анасы дүние кемесіне мініп келмеске аттанған анасының топырағына Шәмші кеш жетеді. Композитор Қалдыбек Құрманәлінің айтуынша, ғұмырлы әннің тууының алғашқы қадамы осы қайғыдан кейін басталады.
– Бұл ән 1959 жылы жазылған. Сол жылы Шәмшінің анасы Сақыпжамал қайтыс болды. Шәмші ол кезде 29 жастағы бойдақ жігіт. «Келін түсіріп, қолыңызды ұзарта алмадым, сізге жағдай жасауға мүмкіндігім болмады, басыңызға да кербез күмбез қоя алмадым. Енді сізге әннен күмбез қоюға уәде беремін» деген Алматыға кетеді. Шаһарға келгеннен кейін дереу әннің сөзін кімге жаздыруға болатынын іздеп сұрастыра бастайды. Сол мезгілде Ғафу Қайырбектің де анасы қайтыс болғанын біліп, осы әннің сөзін жаздырған екен. Сонда қараңыз, қазақтың ірі лирик ақыны мен мықты композиторының тағдыры ұқсас болып тұр. Екеуінің де жүрегінен шыққан туынды кейін көптің жүрегіне жетті. Сөзі ойдан құрастырылып жазылған мәтін емес. Ол уақыт анасынан айырылып, қанаты қайысқан Ғафу Қайырбектің де, Шәмші Қалдаяқовтың да делсал болып жүрген кезі болатын, сондықтан «Ана туралы жырдың» сөзі мен әні керемет үйлесім тапты, – деді композитор.
«Ана» тақырыбында қаншама ақын, композитор қалам тербеп, ән жазды. Солардың басында тұрған тұңғышы – «Ана туралы жыр». Бұл туралы композитордың көзі тірісінде кино түсірген режиссер Тілеген Ахметовтің «Қайран, Шәмші» деректі фильмінде де айтылады.
– Шәмші Қалдаяқовтың өзі «Ана туралы әнді бірінші мен жазған екем» дейді. Ана туралы басқа да жақсы әндер бар. Неге жоқ? Бірақ Шәмшінің әні сәтті шықты ғой. Композитор ретінде айтайын, кейбір әннің жазылуы адамның көңіл-күйіне, эмоциясына да байланысты. Қазақ музыка әлемінде ана туралы жазылған бірінші ән болғандықтан, әннің тағдыры мен тарихы ұқсас болғандықтан осы күнге дейін қанша буын алмасса да, 66 жылдан бері осы ән өз деңгейінен түскен жоқ. Ғұмырының ұзақ болуы осында. Шәмші Қалдаяқовтың «Ана туралы жырынан» басқа да әндерінің тарихы бар, «Менің Қазақстаным, «Сыған серенадасы», «Дүнген қызы» сияқты әндері кімге арналғанын, қашан туғанынан хабарымыз бар. Кейбір әндер тапсырыспен жазылады. Бірақ солай жазылған әнде не эмоция, не мағына болмай жүрекке жетпейді, – деп пайымдады Қ.Құрманәлі.
Композитор Қалдыбек Құрманәлінің айтуынша, анасының соңғы сапарына қатыса алмаған Шәмшінің әнін алғашқыда қуанудың орнына сынағандар көп болған. «Шешесінің қайтыс болғанына келмегеннен кейін енді ән шығарудың керегі не?», «Анасының көзі тірісінде арнамаған әнді енді жаза ма?» деген сияқты жүрек жаралайтын сөздер көп айтылған екен. «Бірақ Шәмші олардың ешқайсысына мән бермеді. Себебі Сақыпжамал Шәмшінің анасы, ал анасын кім қалай жақсы көреді – ол әркімнің еркінде. Сондықтан сын айтқанның бәріне Шәмші осындай керемет ән жазып аузына құм құйды», – дейді композитор.
Үндістанда шырқалған «Халық әні»
1969 жылды Қазақстанның бірінші басшысы Д.Қонаев Үндістанға арнайы сапармен барады. Сонда делегация құрамын Ш.Қалдаяқовтың «Ана туралы жырымен» қарсы алыпты. Сонда Д.Қонаевтың көмекшілерінің бірі құлағына сыбырлап «Мынау біздің халық әніміз емес қой» десе, «Иә, білемін. Бұл – Шәмші Қалдаяқов деген композитордың әні» деген екен Қонаев. Әңгімесінің арасында осындай керемет дерек келтірген Қалдыбек Құрманәлі бірінші басшының сапардан елге оралған бойда Шәмшімен арнайы кездескенін айтты.
– Д.Қонаев елге келген кезде Алматыда жаңа салынған үйлер беріліп жатқан еді. Композитормен кездескеннен кейін хал сұрасып, жағдай біліседі. Содан композиторға жаңағы беріліп жатқан үйден үш бөлмелі пәтер берді, одан бөлек «Бақыт құшағында» атты жинақ кітабын шығарды. Шәмші ағаның жары Жәмила қазір сол шаңырақта тұрып жатыр. Шәмшінің шапағаты әлі күнге дейін сол үйде жаңғырып тұр, – деді ол.
1992 жылы қыркүйекте Шымкентте Шәмші әндерінің алғашқы байқауы өтті. Сол байқауға солтүстік өңірден келген филармония әншісі Құрман Шойынбаев «Ана туралы жырды» айтып гран-при жеңіп алды. Айта кетейік, аталмыш ән татар, моңғол, орыс және бірқатар тілге аударылып, үлкен сахналарда шырқалып жүр. Анаға ән арнау – анаға деген махаббат пен құрметті көрсетудің бір парасы ғана. Шын мәнінде, Төлеген Айбергенов айтқандай, «даналықтың қажеті жоқ сыйлау үшін ананы».
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ