Сағыныштан туған, ана махаббатына арналған ән көп. Бірақ аналар мейрамында жыл сайын шырқалып, мерекенің символына айналған композитор Шәмші Қалдаяқовтың «Ана туралы жыры» көпшіліктің жүрегін тебірентіп келе жатқанына жарты ғасырдан астам уақыт болды.
Әлемнің  жарығын сыйлаған
1,406
оқылды

Бұдан кейін талай ән шықты, алайда «Әлемнің жарығын сыйладың сен маған» деп бас­талатын лирикаға толы жырдың өзегі әлі күнге тереңде, әлі күнге ғұмырлы. Оның бірден-бір себебі – «Ана туралы жыр» қазақ тілінде жазылып, жарыққа шыққан алғашқы әннің бірі болуында. 

Ән автормен бірге жасайды, бірақ өлмейді. Өлмеуінің себебі бар. Ол – шынайы сезімнен ту­ғанда. Анаға деген сағыныш пен құрмет музыка тілінде ерекше өр­нектелген ән – «Ана туралы жыр». Бұл елімізде ғана емес, әлем­нің біраз елінде тәржі­ма­ланып, кей халықтардың тебірене шырқайтын әніне айналды.

Тағдырлас таланттан туған ән

Композитор Шәмшінің есімі танымал болып, бірқатар әндері ел аузында айтыла бастағанда анасы ауыр дертке ұшырайды. Бірақ анасы дүние кемесіне мініп келмеске аттанған анасының топырағына Шәмші кеш жетеді. Композитор Қалдыбек Құрман­әлінің айтуынша, ғұмырлы әннің тууының алғашқы қадамы осы қайғыдан кейін басталады.

– Бұл ән 1959 жылы жазылған. Сол жылы Шәмшінің анасы Са­қыпжамал қайтыс болды. Шәмші ол кезде 29 жастағы бойдақ жігіт. «Келін түсіріп, қолыңызды ұзарта алмадым, сізге жағдай жасауға мүмкіндігім болмады, басыңызға да кербез күмбез қоя алмадым. Енді сізге әннен күмбез қоюға уәде беремін» деген Алматыға кетеді. Шаһарға келгеннен кейін дереу әннің сөзін кімге жаздыруға болатынын іздеп сұрастыра бас­тайды. Сол мезгілде Ғафу Қайыр­бектің де анасы қайтыс болғанын біліп, осы әннің сөзін жаз­дыр­ған екен. Сонда қараңыз, қа­зақтың ірі лирик ақыны мен мықты композиторының тағ­дыры ұқсас болып тұр. Екеуінің де жүрегінен шыққан туынды кейін көптің жүрегіне жетті. Сөзі ойдан құрас­тырылып жазылған мәтін емес. Ол уақыт анасынан айырылып, қанаты қайысқан Ғафу Қа­йыр­бектің де, Шәмші Қал­даяқовтың да делсал болып жүрген кезі болатын, сондықтан «Ана туралы жырдың» сөзі мен әні керемет үйлесім тапты, – деді композитор. 

«Ана» тақырыбында қаншама ақын, композитор қалам тербеп, ән жазды. Солардың басында тұрған тұңғышы – «Ана туралы жыр». Бұл туралы композитордың көзі тірісінде кино түсірген ре­жиссер Тілеген Ахметовтің «Қай­ран, Шәмші» деректі фильмінде де айтылады. 

– Шәмші Қалдаяқовтың өзі «Ана туралы әнді бірінші мен жазған екем» дейді. Ана туралы басқа да жақсы әндер бар. Неге жоқ? Бірақ Шәмшінің әні сәтті шықты ғой. Композитор ретінде айтайын, кейбір әннің жазылуы адамның көңіл-күйіне, эмоция­сына да байланысты. Қазақ му­зыка әлемінде ана туралы жа­зылған бірінші ән болғандықтан, әннің тағдыры мен тарихы ұқсас болғандықтан осы күнге дейін қанша буын алмасса да, 66 жылдан бері осы ән өз деңгейі­нен түскен жоқ. Ғұмырының ұзақ ­бо­луы осында. Шәмші Қал­даяқов­­тың «Ана туралы жыры­нан» бас­қа да әндерінің тари­хы бар, «Менің Қазақстаным, «Сыған се­рена­дасы», «Дүнген қызы» сияқ­ты әндері кімге ар­налғанын, қашан туғанынан ха­барымыз бар. Кейбір әндер тапсырыспен жа­зылады. Бірақ солай жазылған әнде не эмоция, не мағына бол­май жү­рекке жетпейді, – деп па­йымдады Қ.Құрманәлі. 

Композитор Қалдыбек Құр­манәлінің айтуынша, ана­сының соңғы сапарына қатыса алмаған Шәмшінің әнін алғашқыда қуа­ну­дың орнына сынағандар көп бол­ған. «Шешесінің қайтыс бол­ғанына келмегеннен кейін енді ән шығарудың керегі не?», «Ана­сының көзі тірісінде арнамаған әнді енді жаза ма?» деген сияқты жүрек жаралайтын сөздер көп айтылған екен. «Бірақ Шәмші олардың ешқайсысына мән бермеді. Себебі Сақыпжамал Шәм­­шінің анасы, ал анасын кім қалай жақсы көреді – ол әркімнің еркінде. Сондықтан сын айтқан­ның бәріне Шәмші осындай ке­ремет ән жазып аузына құм құй­ды», – дейді композитор. 

Үндістанда шырқалған «Халық әні»

1969 жылды Қазақстанның бірінші басшысы Д.Қонаев Үн­дістанға арнайы сапармен ба­рады. Сонда делегация құрамын Ш.Қалдаяқовтың «Ана туралы жырымен» қарсы алыпты. Сонда Д.Қонаевтың көмекшілерінің бірі құлағына сыбырлап «Мынау біздің халық әніміз емес қой» десе, «Иә, білемін. Бұл – Шәмші Қалдаяқов деген композитордың әні» деген екен Қонаев. Әңгі­ме­сінің арасында осындай керемет дерек келтірген Қалдыбек Құр­манәлі бірінші басшының сапар­дан елге оралған бойда Шәмші­мен арнайы кездескенін айтты. 

– Д.Қонаев елге келген кезде Алматыда жаңа салынған үйлер беріліп жатқан еді. Компози­тормен кездескеннен кейін хал сұрасып, жағдай біліседі. Содан композиторға жаңағы беріліп жатқан үйден үш бөлмелі пәтер берді, одан бөлек «Бақыт құша­ғында» атты жинақ кітабын шы­ғарды. Шәмші ағаның жары Жә­мила қазір сол шаңырақта тұ­рып жатыр. Шәмшінің шапа­ғаты әлі күнге дейін сол үйде жаң­ғырып тұр, – деді ол. 

1992 жылы қыркүйекте Шым­кентте Шәмші әндерінің алғашқы байқауы өтті. Сол байқауға сол­түстік өңірден келген филармония әншісі Құрман Шойынбаев «Ана туралы жырды» айтып гран-при жеңіп алды. Айта кетейік, атал­мыш ән татар, моңғол, орыс  және бірқатар тілге аударылып, үлкен сахналарда шырқалып жүр. Анаға ән ар­­нау – анаға деген махаббат пен құрметті көрсетудің бір па­расы ғана. Шын мәнінде, Төлеген Ай­бергенов айтқандай, «даналық­тың қажеті жоқ сыйлау үшін ананы».

Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ