Мемлекет мейірім шуағын төксе, қоғам қайырымдылығын көрсетсе ғана үйінде, төрт қабырғада қамалған, жанары жасаурап, терезеден телмірген жарымжан жандардың жабырқау тартқан көңілдері көтеріліп, өзіне деген құрметтің лебімен жандары жылынар еді.
Мүгедектігі бар адамдар көшеге шыға алуы, қалаған жеріне баруы үшін қолжетімді ортаны қалыптастыру бағытында шаралар қабылданып жатыр. 2025-2030 жылдарға арналған Инклюзивті саясат тұжырымдамасы, сондай-ақ «Amanat» партиясының 2023-2027 жылдарға арналған жол картасы және Мемлекет басшысының тапсырмасымен әзірленген «Халықпен бірге» жобасы іске асырылу үстінде.
«Amanat» партиясының жол картасына сәйкес, 2023-2027 жылдар аралығында ел бойынша интерактивті қолжетімділік картасына енгізілген 40 мыңнан астам нысанды кемтар адамдардың еркін жүріп-тұруына бейімдеу жұмыстары көзделген. Жыл сайын осындай объектілердің 20%-ы бейімделуге тиіс. Бұл міндет қаншалықты орындалып жатыр?
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің дерегінше, көшбасшы партияның жол картасындағы міндетті орындау мақсатында 2023 жылы аталған картадағы объектілердің 20%-ы бейімделген. 2024 жылғы жоспар – 40%, 2025 жылы – 60%, 2026 жылы – 80%, 2027 жылы – 100%. Министрлік мәліметінше, республика көлемінде сол 40 мыңнан аса объектінің бүгінде жартысынан астамы, 22 777-сі толық бейімделіпті.
І топтағы мүгедек, абайлық Нұрғали Жақыпов Президент бастамасымен жаңа Абай облысы құрылғалы, Семей облыстық маңызды мәртебеге ие болғалы қаланың инфрақұрылым объектілері жыл өткен сайын мүгедектігі бар адамдарға ыңғайлы бола түскенін айтты.
– Облыстық абилитация және оңалту орталығында халықтың жүріп-тұруы шектеулі топтары үшін барлық жағдай жасалған. Оңалту қызметтерінің барлық түрі көрсетіледі. Сондай-ақ Абай Құнанбаев атындағы жергілікті әуежай, теміржол вокзалы, «Қазына» сауда-ойын-сауық орталығы, «Арена» мәдени-спорт кешені, «Жидебай-Бөрілі» тарихи-мемориалдық кешені, Семейдің жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің әкімшілік ғимараты, өзге ұйымдар ерекше мұқтаждығы барларға қолжетімді, – деді Н.Жақыпов.
Тағы бір жетістік: Қазақстан тарихында тұңғыш рет, 2023 жылғы 1 шілдеде қабылданған Әлеуметтік кодекске сәйкес, мүгедектігі бар балаларды 18 жасқа толғаннан кейін тәрбиелеуді жалғастырған ата-аналар жеке көмекші ретінде жұмысқа қабылданады. Бұл туралы Үкімет хабарлады. Оның дерегінше, жеке көмекшілерге жергілікті атқарушы органдар тарапынан 128 716 теңге жалақы төленеді, сондай-ақ тиісті жарналар, соның ішінде міндетті зейнетақы жарнасы аударылады.
«Осының нәтижесінде, мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарда зейнеткерлік жасқа жеткен кезде қажетті еңбек өтілі мен зейнетақы жарналарының сомасы да жинақталады. Бұл зейнетақы тағайындау кезінде негізге алынып, тиісті деңгейде зейнетақы алуына мүмкіндік береді. Сондай-ақ мүгедектігі бар баласын 18 жасқа толғанға дейін тәрбиелейтін анасына не әкесіне ай сайын 74 428 теңге мемлекеттік жәрдемақы төленеді және соған қоса баланың мүгедектігі үшін жәрдемақы төленеді», – деп түсіндірді Үкімет.
Осының алдында бір топ Мәжіліс депутаты Үкімет басшысынан «еңбек өтілін есептеу кезінде ата-аналарының мүгедек балаларына күтім жасау кезеңдерін есепке алуды» қарастыруды сұраған болатын. Премьер-Министр Олжас Бектеновтің мәліметінше, бұл онсыз да солай екен.
– Баланы күту қажеттілігіне байланысты жұмыс істей алмайтынын ескеріп, мүгедек баласы бар ата-аналарға қатысты қолданыстағы заңнамада бірқатар әлеуметтік жеңілдік көзделген. Мәселен, ынтымақты және базалық зейнетақы төлемдерін тағайындау үшін еңбек өтілін есептеу кезінде 18 жасқа дейінгі мүгедек баланы бағып-күтудің бүкіл кезеңі есепке алынады, – деп қысқаша жауап берді О.Бектенов.
Мұның сыртында ел Президентінің тапсырмасымен «2025–2030 жылдарға арналған Инклюзивті саясат тұжырымдамасы» қабылданды. Онда инклюзивті саясатты іске асырудың жаңа тәсілдері, мүгедектігі бар адамдардың, соның ішінде балалар мен олардың заңды өкілдерінің құқықтарын қорғауға және мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған іс-шаралар кешені қарастырылған. Жалпы, Үкімет пен жауапты мемлекеттік органдар мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау, оның ішінде қоғамға бейімдеу бойынша жұмыстарды осы Тұжырымдама аясында жүйелі түрде жүргізуге міндеттелді.
2030 жылға дейінгі тұжырымдама 13 маңызды бағытты қамтиды. Негізгі бағыттың бірі – мүгедек құқықтарын шектейтін күнделікті жеке өміріндегі және қоғамдық салалардағы кедергілерді жою. Соның ішінде аса маңыздысы – денсаулық сақтау, білім беру, жұмыспен қамту, қоғамдық-саяси, әлеуметтік және мәдени бағыттарындағы қызметтерді жетілдіру.
– Бүгінде мемлекетімізде мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау жүйесі жақсы жұмыс істеп келеді. Оларға көрсетілетін әлеуметтік көмек, жұмысқа орналастыру, арнайы жұмыс орындарын құру, медициналық, білім берудегі жеңілдіктер және қоғам өміріне араласуға тең мүмкіндіктер жасауға бағытталған шаралар іске асырылып жатыр, – деді «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі, Мәжіліс депутаты Ұласбек Сәдібеков.
Бірақ депутаттың айтуынша, енді мүгедектігі бар адамдарды оңалту ісіне көп көңіл бөлу керек. Жарымжан жандардың қатары күн сайын артып барады. Соңғы кезде өмірге жаңа келген нәрестелердің өзі сал (ДЦП), аутизм, туабітті түрлі ауруларға шалдығып жатыр.
«Сондықтан, біріншіден, алдын алу жұмыстарын күшейту қажет. Екіншіден, мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталықтарының және түзету кабинеттерінің санын өсіру маңызды. Шағын, жартылай стационарлы оңалту орталықтарын, психоневрологиялық ауытқуы бар балаларға арналған орталықтарды көбейту қажет. Себебі науқас балалар жылына екі-үш реттен оңалту орталықтарының көмегін алуға тиіс. Әрбір бала тұрақты түрде массаж, ЛФК, АФК секілді процедураларды қабылдамаса оңала алмайды», – деді депутат.
Денсаулық сақтау министрлігінің дерегінше, 2020 жылы елімізде алғаш рет 3 жасқа дейінгі балаларға арналған ерте араласу орталықтары ашылып, жұмыс істейді. Елде мүгедектіктің алдын алу бойынша жүйелі шаралар қарастырылған және денсаулық сақтау жүйесінде халықаралық стандарттарға сәйкес жұмыстар жүргізіледі. Ендігі мәселе – осы және басқа орталықтардың санын арттыру, әрбір мұқтаж жанға қолжетімді ету. Өйткені саны аз болғандықтан, кезектегілердің қарасы қалың.
Үкімет мүгедектігі бар адамдарға арналған оңалту орталықтары мен түзету кабинеттерін көбейту мәселесі қаржыға тірелетінін жасырмады. Қазіргі кезде бюджетті үнемдеу режимі іске қосылған. Мемлекет мәселені жүйелі түрде шешу үшін оңалту орталықтарын ашуды бизнес, үкіметтік емес ұйымдар есебінен қарастыруды жоспарлады. Ұқсас тәсіл кезінде мектеп пен балабақшалардың тапшылығы мәселесін шешуге септесті.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, елімізде 2024 жыл қорытындысында жалпы саны 737 450 мүгедектігі бар адам тіркелген. Олар қазақстандықтардың салмақты бір бөлігін құрайды. Ендеше ерекше қажеттілігі бар адамдардың өмір сүру сапасын арттыру, олардың қоғамға толыққанды кіріктіру, лайықты жұмыс істеуіне жағдай жасау – мемлекеттік маңызды іс.
Елдос СЕНБАЙ