Күйші – жай ғана өнер иесі емес, ол ұлттың үнін, уақыттың тынысын, халықтың жан-дүниесін жеткізуші рухани дәнекер. Қазақ қоғамында күйші – сөзбен айтылмаған сезімді, тарихпен жазылмаған шындықты жүректен шыққан үнмен жеткізген тұлға. Күй – елдің мұңын да, қуанышын да, күресін де күйтабаққа емес, көңілге жазатын дүние болса, күйші – сол үнді жеткізуші, ұрпақтан-ұрпаққа аманаттаушы. Сондықтан күйші әрқашан халықтың рухани тірегі, заманының шежірешісі, үнсіз жыршысы саналған.
Сол дәстүрдің жалғастығын жалғыз үнмен емес, тұтас болмыспен арқалаған тұлғалардың бірі – күйші Біләл Ысқақов. Оның шығармашылығы – күйдің табиғи үнін, ішкі тереңдігін, философиялық астарын бүгінгі тыңдаушыға жеткізудің жарқын үлгісі. Ол – тек орындаушы емес, ой айтушы, жүрекпен сезінуші, күй тілімен сөйлейтін мәдениет қайраткері. Біләл Ысқақовтың өнер жолына үңілген сайын, оның әрбір шығармасы – жеке бір кезең, әрбір күйі – ішкі әлемнің үні, ал үш ірі еңбегі – күйші тұлғасының үш пернесіндей көрінеді. Осы мақалада біз Біләл Ысқақов шығармашылығының негізгі үш еңбегін қарастырамыз.
“Салтанат” күйлер жинағы
Жинақ күйші Төлеген Момбековтің шығармашылығына арналған. Бұл еңбек Төкеңнің көзі тірісінде жарыққа шыққан. Біләл Ысқақов Төкеңнің шәкірті атанып, жанында жүріп, авторлық күйлерін тек үйреніп қана қоймай, хатқа да түсіріп отырған. 1995 жылы ол барлық шығарманы топтастырып, жеке жинақ ретінде баспадан шығарады.
Бұл еңбекті жеке-дара деп атауымыздың өзіндік себебі бар. Өйткені біздің қоғамда айтулы мәдениет қайраткерінің еңбегі тірісінде бағаланып, шығармашылық нәтижесі толық көрсетілетін жағдайлар өте сирек. Көбіне тұлғалар өмірден өткеннен кейін ғана «дара тұлға» атанады. Ал Біләл ағамыздың «Салтанат» күйлер жинағы – Төлеген Момбеков өзі көріп, қуанып, алғысын айтып кеткен ноталар жинағы. (Төкең 1997 жылы дүниеден өткен)
Төлеген Момбековтің күйлерін толық жинақтап, дербес кітап етіп жарыққа шығарған алғашқы адам Біләл Ысқақов болды. Бұған дейін Момбековтің орындауындағы күйтабақтар шыққаны белгілі, кейбір шығармалары басқа авторлар құрастырған жинақтарға енгенімен, оның барлық күйі жеке кітап ретінде топтастырылып, бір арнаға түспеген еді. Осы тұрғыдан алғанда, 1995 жылы «Өнер» баспасынан жарық көрген «Салтанат» жинағы – Төлеген Момбековтің 32 күйін толық қамтыған тұңғыш еңбек ретінде айрықша мәнге ие.
Бұл жинақ – тек нотаға түсірілген күй мұрасы ғана емес, ұлттық музыка мәдениетіндегі дәстүрлі өнерді жүйелі түрде насихаттауға арналған іргелі де классикалық еңбек. Уақыт өте келе бұл кітап қазақ халқының мәдени құндылығына, дәстүрлі музыкалық мұрасына айналды деуге толық негіз бар.
Біләл Ысқақов бұл еңбегінде Төлеген Момбековтің күйлерін нотаға түсірумен ғана шектелмей, әр шығарманың көркемдік, стильдік, орындаушылық ерекшеліктерін терең талдап көрсетеді. Мәселен, ол: «Төлеген күйлерінің басты қасиеті – қағыс әдісінде. Әсіресе6 сұқ саусақтың ішкі жағымен екі ішекті бірінен соң бірін жоғары қарай тізбектей қағу тәсілі ерекше. Композитор осы әдісті шебер қолдана отырып, жаңа иірімдер мен нәзік үндестіктер тудырған», – деп күй табиғатын теориялық әрі тәжірибелік тұрғыдан аша түседі. Осы арқылы жинақ Төлеген Момбеков мұрасын болашақ ұрпаққа жеткізудің маңызды арнасына айналды.
Тәттімбет атындағы сынып
Біләл күйшінің екінші орасан зор еңбегі Тәттімбет атындағы сыныпты ашқаны деп білеміз. Әрине, ол сыныпты біз көрмесек те, сыртынан естіп, тамсанып жүрдік. Колледж оқып жүргенімізде, демалысқа келген консерватория студенттері әңгіме арасында “Тәттімбет сыныбында бармын” деп мақтанышпен айтатын. Әлбетте, бұл отау ішіне отау тігу емес. Тек белгілі бір күй мектебін зерттеуге арналған ұмтылыс болған екен.
2014 жылы өнертанушы Жарқын Шәкәрімге ілесіп, Мәскеу қаласына іссапарға барғанбыз. Ол – басшы, біз – қосшы. Бір аптаға жуық уақытта көп әңгіменің басы шалынады ғой. Біздің айтып отырған Тәттімбет сыныбы жайлы да тоқтап өттік. Сол кезде:
– Бізде күйдің тағдырына бейжай қарауға болмайды. Ол төкпе болсын, шертпе күйлер болсын. Бұл – тек орындаушылық мектеп емес, тұтас ұлттың нәзік болмысы, ішкі әлемі мен терең философиясы. Мен кезінде Құрманғазы атындағы консерваторияда Уәли Бекенов салып кеткен шертпе күйдің негізін жалғастыру, оны жаңаша дамытып, кең өріске шығару қажеттігін ойлап жүретінмін. 2000 жылдары болса керек, консерватория қабырғасынан арнайы Тәттімбет атындағы шертпе күй сыныбы ашылғанда біркісідей қуандық. Бұл – жай ғана орталық емес, бұл – өнерге адал, күйге ғашық жандардың бас қосар шаңырағы деп білемін.
Бұл бастаманың өмірге келуіне меценаттық қолдау білдіріп, материалдық негізін қалыптастырған – елге белгілі тұлға, азаматтық ұстанымы биік Амангелді Ермегияев ағамыз еді. Оның қолдауының арқасында шертпе күйге бейімі бар талантты жастарды арнайы іріктедік, сол сыныпта тереңдетілген бағытта оқыта бастады. Ол тек домбыра сабағы емес, ол мәдени, эстетикалық, тарихи дүниетанымды кеңейтетін орта болды. Күйлердің шығу тарихынан бастап, қағыс ерекшеліктеріне дейін зерттеп, ноталық жүйеге түсіріп, тіпті ел ішінен күйшілерді арнайы шақыртып, тәжірибе алмасып отырған. Бұл – заманауи академиялық білім мен дәстүрлі мектептің тоғысқан шынайы ортасы.
Шертпе күй – нәзіктіктің тілі. Ол сезіммен орындалады, жүрекпен жеткізіледі. Сондықтан осы сынып арқылы Біләл Ысқақов күйдің формасын емес, мағынасын жеткізуді көздеді деп білемін. Менің арманым – бұл сыныптың болашақта жай ғана оқыту алаңы емес, ғылыми-зерттеу орталығына айналса екен. Мұнда шертпе күйдің тарихы, аймақтық ерекшеліктері, орындаушылық стильдері жүйеленіп, теориялық тұрғыдан терең зерделенсе екен деймін. Өйткені бұл – қазақтың көне коды. Ол кодты оқи алсақ, өзімізді, өткенімізді, тіпті болашағымызды тереңірек ұғамыз, – деп ағынан жарылған еді Жарқын Шәкәрім.
Бір өкініштісі, бүгінде Тәттімбет атындағы сынып өз жұмысын тоқтатқан екен. Десе де, әлі де жылдар бойы қалыптасқан тәжірибе арқасында бұл игі іс қайта жанданады деп сенеміз.
Арқа күйшілік мектебінің жинағы
Біләл Ысқақовтың «Тәттімбет және Арқа күйлері» атты жинағы – қазақтың шертпе күй дәстүрін жүйелі түрде зерделеген, ғылыми-теориялық және орындаушылық тұрғыдан салмақты еңбек. Бұл жинақта Тәттімбет Қазанғапұлының шығармашылығы негізінде Арқа күй мектебінің стилі, көркемдік ерекшелігі, құрылымдық сипаттары мен орындаушылық мәнері терең талданған. Автор жинақта Тәттімбет күйлерінің әрбір әуендік иірімін, қағыс тәсілдерін, ырғақтық және формалық құрылымын жан-жақты сипаттай отырып, оны тек нотаға түсіріп қана қоймай, философиялық тұрғыдан да пайымдайды.
Еңбектің ерекшелігі – Біләл Ысқақовтың орындаушылық тәжірибесі мен ғылыми-зерттеулерінің тоғысуынан туған мазмұнды әрі жанды туынды болуында. Ол жинақта тек Тәттімбет күйлерін емес, Арқа өңірінің басқа да шертпе күй шеберлерінің шығармасын қамтып, стильдік сабақтастық пен дәстүр жалғастығы мәселесін де көтереді.
Жинақта қамтылған шығармалардың нотаға түсірілуі де – қазіргі музыкалық білім беру саласы үшін аса құнды ресурс. Автор нота жазбасын күй құрылымына сай икемдеп, орындаушылық тәсілдер мен дыбыстық нюанстарды нақтылап береді. Бұл жинақ тек кәсіби музыканттарға емес, күйді тануға, ұғынуға ұмтылған жалпы оқырманға да түсінікті әрі тартымды.
«Тәттімбет және Арқа күйлері» жинағы – Біләл Ысқақовтың күй өнеріне деген шексіз адалдығының, зерттеушілік тереңдігінің және педагогикалық біліктілігінің айқын көрінісі. Бұл еңбек арқылы Арқа шертпе күй мектебінің ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі қазақ музыкасының мазмұны да ашыла түседі. Сондықтан аталмыш жинақ ұлттық музыка мәдениетін зерттеудегі аса бағалы, іргелі басылымдардың бірі ретінде бағалауға әбден лайық.
Күйші Біләл Ысқақов – шертпе күй өнерінің жалғастырушысы ғана емес, оны зерттеп, зерделеп, жүйелеп, ұрпаққа жеткізуші тұлға. Біз сөз еткен үш еңбек Біләл Ысқақовтың шығармашылық болмысының үш пернесіндей. Әр перне – бір рухани кеңістік, бір мәдени сапар деп білеміз. Ол күйді тек шерткен жоқ, түсінді, түйсінді, жүйеледі. Осы еңбектері арқылы күй нота мен дыбыстан құралған музыка ғана емес, ұлттың ішкі жан дүниесін, жүрек тербелісін жеткізетін тылсым тіл екенін дәлелдеді.
Күйшіге тән үнсіздік пен тереңдік Біләл Ысқақов шығармашылығында да үндесіп жатыр. Оның жолы – өнердің жолы. Ол жол – әлі де жалғасып келе жатқан рухани сапар. Бізге керегі – соған құлақ түру, соны бағалау, соны жалғастыру.
Осы күндері күйші Біләл Ысқақовтың 70 жасқа толғанына орай іс-шаралар өтіп жатыр. Бұл мерейлі жас – оның бүкіл саналы ғұмырын күйге, өнерге, ұлттың рухани болмысына арнаған жолының бір белесі. Осы орайда ұлт руханиятына сіңірген еңбегі үшін шынайы алғыс айтып, қажымас қайрат, шығармашылық шабыт, зор денсаулық тілейміз. Ұлттық күй өнерінің алтын арқауын жалғаған Біләл ағамыздың әлі де алар асуы, артар үміті, берер тағылымы мол деп сенеміз.
Рүстем Нүркенов, күй зерттеушісі