Білім беру мекемелеріндегі аталмыш мәселенің санын азайту мақсатында түрлі жобалар да жүзеге асырылуда. Солардың бірі – оқушылардың шағымын қабылдап, психологиялық кеңес көрсететін мектептегі QR-кодтар. Жалпы, QR-кодтарды қадағалайтындар бар ма? Тиімділігі расталды ма?
Деректер құпиялылығы сақталады
Әрбір бала мектепте өзін қауіпсіз сезініп, білім алуға барынша мүмкіндік алуға тиіс. Алайда көп оқушы күн сайын буллинг пен зорлық-зомбылыққа тап болуда. Бұл мәселені назардан тыс қалдыру – оның ұзақмерзімді салдарына көз жұму деген сөз. Осыған орай 2025 жылдың қаңтар айынан бастап мектептер мен колледждерде Бала құқықтары жөніндегі уәкілмен бірлесіп «111» байланыс орталығына қолжетімділікті арттыру үшін арнайы QR-кодтар енгізілді. Бұл орталық отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғауда құқықтық, ұйымдастырушылық және психологиялық көмек көрсетеді. Енді «111» нөміріне қоңырау шалу мүмкіндігінен басқа, балалар мен олардың ата-аналары QR-кодтар арқылы сұрау жібере алады. Олар барлық білім беру ұйымдарында, балалар үшін қолжетімді орындарда, сондай-ақ автобус аялдамаларында орналасқан.
– QR-код арқылы жолданған барлық өтініштер мемлекеттік «111» бірыңғай байланыс орталығына түседі. Бұл орталық балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған және тиісті органдармен (полиция, білім беру және денсаулық сақтау ұйымдары, үкіметтік емес ұйымдар) бірлесе жұмыс істейді. 2025 жылдың басынан бері «111» байланыс орталығына 40 мыңнан астам өтініш келіп түскен. Оның ішінде 339 өтініш телефон арқылы қабылданса, қалғаны білім беру ұйымдарындағы QR-кодтар арқылы жолданған. Көп жағдайда балаларға анықтамалық мәліметтер беріліп, психологиялық қолдау көрсетілген. Күрделі жағдайларда тиісті органдардың қатысуымен ведомствоаралық көмек ұйымдастырылған, – дейді Оқу-ағарту министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрағасы Насымжан Оспанова.
Оның айтуынша, «111» байланыс орталығы өтініш білдірушілердің жеке деректерінің құпиялылығын және анонимділігін толықтай қамтамасыз етеді. Қажеттілігіне қарай өтініштер құқық қорғау органдарына немесе басқа да мемлекеттік мекемелерге берілуі мүмкін. QR-код қай мектептен жолданғанын анықтауға мүмкіндік береді, бірақ бұл деректердің құпиялылығы сақталады. Осылайша, оқушылар өз мәселесін ашық айта алады.
Бұл жоба Балалар жылы аясында 2022 жылы қолға алынды. Осылайша, былтыр Астана мен Алматының бірнеше мектебінде QR-тақтайшалар орнатылып, өз нәтижесін көрсетті. Қазір республика бойынша барлық білім беру мекемелерінде орнатылып жатыр. Бұл QR-құрал арқылы қоңырау шалу міндетті емес, хабарлама жазса да жетіп жатыр.
– Қазір балалар бұл құралды өте белсенді пайдаланып жүр. Олар үшін өз қиындығын қоңырау шалып айтқаннан хабарлама арқылы жеткізу оңай болып шықты. Бұрын жыл сайын 1000-ға жуық қоңырау түссе, қазір күн сайын 600 SMS келеді. Басында тіпті күніне 1000 хабарлама келетін. Бір айда 11 мыңға жуық SMS-хабарлама келсе, буллинг, зорлық-зомбылық, суицидтік, психикалық-эмоциялық жағдай санаты бойынша ғана 400 жағдайда көмек көрсету керектігі расталды. Хабарламалар арқылы келетін шағымдардың санаты өте көп. Денсаулық сақтау мәселесі бойынша да, сабаққа көмек сұрап та хабарласып жатады. Мұның бәрі орталыққа деген сенім деңгейін көрсетеді, – дейді Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Зәкиева.
Оның пікірінше, күн сайын елімізде кәмелетке толмағандар арасында шамамен 5 қылмыс анықталып отырады. Балалар арасында қылмыстардың жасалуы себебіне тоқталсақ, олар негізінен буллингке, ұрлық, сондай-ақ экономикалық сипаттағы әрекеттерге қатысты. Өздері зорлық-зомбылық көрген және осындай оқиғалардың куәгері болған жеткіншектер де кейіннен заңсыз әрекеттерге барып жатады.
Бала виртуал кеңістікте өзін ыңғайлы сезінеді
Кез келген мектептің жеке парақшаларына жалған аккаунт арқылы мұғалімдері туралы шағым жазатын оқушылар көп. Балалардың мұндай қадамға баруына да себеп жоқ емес. Олар мектептегі әділетсіздікті не ата-анасына, не жоғарыдағы басшылыққа жеткізе алмағандықтан агрессиясын осылай көрсетеді. QR-кодтқа хабарласып, кеңес сұрайтын оқушылардың да басым бөлігі ішкі толғанысы мен мәселесін жеткізеді.
– Жаһандану дәуірінде психологиялық кеңес беруде өзгерістерге бет бұруы түсінікті. Онлайн форматтағы кеңес беруде психологтің кәсіби білімі, біліктілікті көтеру курстарынан алған заманауи тәжірибе, жеке терапия, супервизиядан өткен сағаттары ешқайда жойылмайды, яғни кәсіби тұрғыдан оқушы онлайн болсын, оффлайн болсын, кәсіби көмекті алады. Сондықтан бала QR-кодпен психолог кеңесіне жүгіне алады. Жасөспірімдер қазіргі таңда виртуал кеңістікте өзін ыңғайлы сезінеді, онлайн форматта қарым-қатынас құруы жоғары деңгейде, сондықтан көп жағдайда оқушы онлайн форматта кеңес алғанды қалайды, – дейді психолог Айгүл Тасанова.
Оның айтуынша, онлайн форматта кеңес алудың тағы бір ерекшелігі, тек өз мектебінің психологімен емес, өзі танымайтын өзге психолог көмегіне жүгіне алады. Ол шалғай ауылдағы балалар үшін таптырмас көмек. Сондықтан көмек аламын, дайынмын дейтін балаға онлайн арқылы кеңес алу кедергі емес. Бала өз үйінде отырып, көп уақытын жолға жұмсамай кеңес ала алады. Онлайн кеңестің артықшылықтары кемшіліктерге қарағанда басым.
– Балалардың психологиялық кеңес алуына көп жағдайда буллинг, ата-анасының ажырасуы, отбасының әлеуметтік жағдайы сияқты мәселелер әсер етеді. Мұндайда кәсіби психолог жағдайдың күрделілігіне байланысты арнайы алгоритм бойынша кеңес береді. Қазіргі таңда когнитивті-бихевиоралды терапия арқылы оқушылар жақсы нәтижеге жетіп жүр. Өйткені бұл терапия – ғылыми тұрғыда дәлелденген «алтын стандарт», – дейді Айгүл Тасанова.
Бірреттік кеңеспен мәселе шешілмейді
Білім саласының сарапшысы Өмір Шыныбекұлының айтуынша, оқушылар арасындағы зорлық-зомбылық, әлімжеттік баяғыдан бар. Соңғы жылдары көбейіп кетті. Оны толық тоқтату қиын. Білім саласының мамандары бұл мәселе аясында түрлі шаралар қабылдап жатыр. QR-кодтар да зорлық-зомбылықты тоқтатудың бір амалы.
– Осыдан кейін мектептерде әділдік орнайды деген ұғым болмауы керек. Қазір білім саласында жалған диплом алғандар көп. Психологтердің арасында да біліксіздері бар. Әрі балаға манипуляция жасау оңай. Сондықтан «111» қызметінде кеңес беретін психолог мамандардың сапасын жіті тексеру керек. Бір кеңеспен баланың мәселесі толық шешілмейді. Сондықтан психологтер оқушының хабарласқан жағдайы толық шешілгенше үнемі байланыста болуы қажет, – дейді Өмір Шыныбекұлы.
Оның айтуынша, мектеп – қоғамның кіші үлгісі. Отбасындағы зорлық-зомбылықтың саны күн санап артуда. Қазір қоғамда бұған қатысты ақпаратты көп кездестіруге болады. Мұны ғылымда Вертер синдромы дейміз. Яғни, белгілі бір оқиға туралы БАҚ-та жиі айтылған сайын, сол оқиғаға ұқсас жағдайлар саны артады. Мектептегі әлімжеттікті азайту үшін қоғамды өзгертуіміз керек. Әр баланың тағдырына отбасындағы мәселелер де әсер етеді. Толық емес отбасында тәрбиеленіп жатқан оқушылар көп. Сондықтан балалар арасындағы зорлық-зомбылықты азайту үшін ата-ана, мектеп, мемлекет үшжақты жұмыс істеуі керек.
Әділетсіздікке сіз бен біздің шыдауымыз мүмкін. Бірақ енді қалыптасып келе жатқан бала әділетсіздікке төзбейді. Мұның салдары суицидке алып келуі мүмкін. Сондықтан балаға психологиялық көмекті уақытында көрсету маңызды.
Көктем ҚАРҚЫН