Ресми деректерге сәйкес, жеңіл автокөліктер мен жеңіл коммерциялық көліктерді классикалық лизингке беру қызметтерінің көлемі соңғы жылдары айтарлықтай өзгерді. Мәселен, 2018 жылы нарық 4,5 миллиард теңгеден асқан болса, бұл сандар 2019 жылы 1,6 миллиард теңгеге дейін төмендеп кеткен. Ал 2020 жылы қайта шыңға жетіп 11,2 миллиард теңгеге дейін өсіп кетті. Өсім көпке созылмай 2024 жылы қызметтердің жылдық көлемі 1,1 миллиард теңгеге дейін төмендеді.
Автолизинг деген не?
Автолизингті қарапайым тілмен айтсақ, бұл көлікті бірден сатып алу да емес, кәдімгі жалға алу да емес, екеуінің ортасындағы нұсқа. Адам көлікті өз атына рәсімдемей-ақ, белгілі бір мерзімге пайдаланады және сол уақыт үшін ай сайын төлем жасайды. Лизингтің жұмыс істеу тәртібі де аса күрделі емес. Лизингтік компания немесе банк кәсіпкер таңдаған көлік немесе жабдықты сатып алады да, оны келісімшарт негізінде пайдалануға береді. Ал кәсіпкер техниканы жұмысында қолданып, табыс табу арқылы төлемдерді кезең-кезеңімен өтейді.
Автолизингте төлем бірнеше бөліктен тұрады. Алдымен бастапқы жарна төленеді, ол көп жағдайда 10-20 пайыз шамасында болады. Одан кейін ай сайынғы төлемдер жүргізіледі. Бұл төлемдер көлікті пайдалану құнын, оның тозуын, сақтандыруды және лизинг берушінің өзге шығындарын қамтиды. Ай сайынғы сома лизинг мерзіміне байланысты өзгереді. Мәселен, жаңа көліктер үшін бұл айына 100-200 мың теңге көлемінде болуы мүмкін. Келісімшарт соңында қорытынды сома төленеді. Осы төлемнен кейін көлік толықтай клиенттің меншігіне өтеді.
Қазақстанда жеке тұлғаларға арналған автолизингті бірқатар банк пен қаржы ұйымы іс жүзінде ұсынып отыр. Нарықтағы негізгі ойыншылардың қатарында ForteLeasing бар. Ол Kia брендімен серіктестік аясында автолизинг бағдарламасын іске асырған. Сонымен қатар Halyk Leasing те бұл бағытта жұмыс жүргізіп келеді. Бұдан бөлек, автолизинг бизнеске де қолжетімді. Заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлерге арналған бағдарламаларды Банк ЦентрКредит (BCC) секілді банктер ұсынып отыр.
Өздігінен жүріп кететін жүйе емес
Болашағынан зор үміт күттірген бағдарлама шын мәнісінде әлі кең түрде тарала қойған жоқ. Желтоқсанның бірінші жұлдызынан бастап қазірге дейін бар болғаны тек бір процесс іске асқан көрінеді. Ал содан кейін бағдарлама іс жүзінде біршама тоқтап қалды десекте болады. Сарапшылардың сөзінше, бұған негізгі себеп инфрақұрылым мен заңнамалық базаның дайын еместігі, сондай-ақ автокөлік лизингісін халық үшін қолжетімді етпейтін жоғары пайыздық мөлшерлеме.
Әлемдік тәжірибеде автоконцерндер өздерінің лизинг компанияларын құрады. Ал Қазақстанда бұл іске банктердің араласуы қызмет құнын одан әрі өсіріп отыр.
– Банк араласқан сәттен бастап базалық мөлшерлеме, пайыздар, қызмет көрсету ақысы қосылады да, бұл мүлде тиімсіз схемаға айналады. Мұндай өнім ешкімге қажет емес, сондықтан оны ешкім пайдаланбайды, – дейді автосарапшы Арсен Шакуов.
Оның ойынша, автокөлік лизингі механизмінің өзі Қазақстан нарығы үшін жаңашылдық.
– Автокөлік лизингі тұжырымдамасы Қазақстан үшін жаңа. Оны жүзеге асыру үшін заңнамалық база кем дегенде толық жұмыс істеуі керек. Іске асырылған жалғыз жағдай, бәлкім, кіріспе, пилоттық жоба болуы әбден мүмкін. Ол қаржы нарығының құрылымы мұндай құралға дайын ба, жоқ па, соны тексеруге бағытталды», – деп түсіндірді сарапшы.
Оның айтуынша, бағдарламаның іске қосылуына барлық банк дайын емес.
– Бұл «бір рет іске қосып, өздігінен жүріп кететін» жүйе емес. Тетікті қалыптастыруға болады, алайда нарықтың жаңа ұсынысқа бейімделуі үшін уақыт қажет. Оның үстіне, барлық банк автокөлік лизингімен жұмыс істеуге дайын емес. Себебі бұл бағытта жеке лизингтік құрылым, өзгеше қаржылық есеп моделі және арнайы даярланған мамандар керек. Одан кейін тағы бір басты мәселе баға саясаты нақты әрі түсінікті болуға тиіс. Тариф бірыңғай болса, әр банкте әртүрлі пайыз болмайды. Сонда адамдардың таңдауы айқын болады: көлікті қымбатырақ несиеге алу немесе арзанырақ лизингке рәсімдеу, – дейді ол.
Автолизингтің артықшылығы мен кемшілігі
Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Саида Тлеуленованың айтуынша, автонесиемен салыстырғанда лизингтің артықшылықтары біршама.
– Ең алдымен, бұл бастаманың икемді құрал екенін айтып өткім келеді. Яғни, адам көліктің толық құнын бірден немесе ұзақ жылдар бойы өтеуге міндетті емес, тек оны пайдаланып жүрген уақыты үшін төлейді. Соның арқасында ай сайынғы төлем де салыстырмалы түрде жеңілдейді. Әу баста лизинг деген дүниенің бизнес өкілдері үшін тиімділігі көп болатын. Өйткені ол жерде салықтық жеңілдіктер бар, көлікті баланстан тыс қалдыруға болады әрі қаржы ағынын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді. Тағы бір маңызды тұсы – лизинг көлік паркін жаңартуды жеңілдетеді. Келісімшарт мерзімі аяқталған соң көлікті қайта қаржыландырусыз-ақ жаңасына ауыстыруға болады. Бұл нарықтағы өзгерістерге тез бейімделуге көмектесетіні сөзсіз, – дейді сарапшы.
Дегенмен таяқтың екі ұшы бар демекші, лизингтің де кемшілігі де жоқ емес.
– Бірден-бір кемшіліктің бірі – көлік толық өтелгенге дейін ол заң жүзінде лизинг компаниясына тиесілі болады. Сонымен қатар лизинг шарттары әрдайым түсінікті бола бермейді. Мысалы, қосымша қызметтер, сақтандыру талаптары немесе келісімді мерзімінен бұрын бұзу шарттары соңғы соманы ұлғайтып жіберуі мүмкін. Сол себепті кей жағдайда автокөлік лизингі дәстүрлі автонесиеге қарағанда қымбатқа түседі, – дейді Саида Тлеуленова.
Болашағы бұлыңғыр ма?
Сарапшылардың пікірінше, алдағы бес жылда Қазақстандағы автокөлік лизингі нарығы күрт серпіліс жасамас, келешегі анық емес. Бұл дегеніміз келер жылдар сала үшін қалыптасу мен жүйелену уақыты болмақ.
– Лизингтің дәстүрлі үлгісі өзгеріске ұшырайды. Алдағы жылдары «бір ғана көлік» емес, қызметтер пакеті бар кешенді модельдер кең тарай бастайды. Яғни, лизингпен бірге техникалық қызмет көрсету, сақтандыру, сервистік қолдау ұсынылатын болады. Бұл клиент үшін ыңғайлы, ал компаниялар үшін ұзақмерзімді әріптестік орнатуға мүмкіндік береді, – дейді Саида Тлеуленова.
– Сонымен бірге лизинг компаниялары тәуекелдерді басқару мәселесіне бұрынғыдан да байыппен қарай бастайды. Қаржылық тәртіп күшейіп, клиенттің төлем қабілеттілігіне, келісімшарттың ашықтығына және ұзақмерзімді жоспарлауға басымдық беріледі, – дейді сарапшы.
Осылайша, қазір автокөлік лизингі нарығы әлі де шектеулі күйінде қала бермек. Жылдар бойы оның көлемі ондаған миллионнан бірнеше миллиард теңгеге дейін құбылып отыруы үлкен алаңдатушылық әкеліп отыр. Қолда бар статистика да жеке азаматтарға арналған, түсінікті әрі қолжетімді бағдарламасыз тұрмыстық көліктерді жалға беру нарығының қалада да, ауылда да тұрақты дами алмайтынын көрсетіп отыр. Сарапшылардың пікірінше, нақты ережелер бекітіліп, пайыздық шарттар айқындалып, нормативтік тетіктер толық қалыптаспайынша, бұл өнімге жаппай сұраныс болады деп күту қиын.
Әсет ҚАЛИ