75 жылдық ғұмыр – ізденіске толы, еңбегімен еселенген, сөзімен салмақталған парасатты жол. Бұл қаламгерлік жолға жазушы қалай келді? Өкініші бар ма? Өткеніне оралғанда не ойлайды? Қаламгерге сауалымыз осылай басталды.
– Әдебиетке келуіңізге не түрткі болды? Білуімізше, сіз әуелі суретшілік жолды таңдаған екенсіз.
– Шынын айтсам, о баста әдебиетте шатағы жоқ жанның бірі мен едім. Төрт жылдық Алматы көркемсурет училищесінде оқимын. Этюднигімізді арқалап, тау мен тасты кезіп, табиғатты бейнелеп жүрген көкөрім жастар едік. Кейде зообаққа барып, аң-құстарды қағазға сызғылаймыз, екі арада бау-бақша мен көшенің пейзаждары, қатар жүрген достардың портреттерін саламыз. Өз басым сенбі-жексенбіде салып ұрып, Оралхан Бөкей ағамның үйіне барам. Орағаң Айман жеңгем екеуі алғашында Никольск базарының артында кішкентай бір жарым бөлмені жалдап тұратын. Кейін Ленин (қазіргі Достық) даңғылы бойындағы «Алатау» қонақүйінің өр жағынан екі бөлмелі пәтерге ие болды. Қашан барсаң да сол жылдары Орағаңның үйі қонақтан арылмайтын. Бір қызығы, ол заманда ауылдан келгендер ешқашан қонақүйге бармайтын. Танысының үйіне барып, жұмалап жамбастап жатып алатын. Оның бір себебі – Алматыда қонақүй аз, саусақпен санарлық қана, оған екінің бірінің қолы жете бермейтін. Қонақүй салдырап бос тұрса да, жоғарғы жақтың, яғни ЦК-ның телефоны арқылы ғана әупірімдеп орналасып жүрген жолаушылардың талайын көрдік.
– Сонда сізді әдебиетке қызықтырған Оралхан Бөкей болды ғой. «Жеті жетіммен» де аралас-құраластығыңыз сол кезде басталды ма?
– Орағаң жаңа үй алған кезде ең бірінші танысқаным көршісі Сағат Әшімбаев болды. Ол кісінің жұбайы Шәрбану біздің апайымыз екен. Соңынан «жеті жетім» атанған достарының бәрімен сол үйде жиі кездесіп жүрдім. Олар: Кәрібай Ахметбеков, Серік Әбдірайымов, Бексұлтан Нұржекеев, Кәдірбек Сегізбаев, Қуанышбай Құрманғалиев және Орағаңның өзі. Бұл жетеуге төменгі қабаттағы көршісі Сағат ағамыз келіп қосылады. Әшірбек Сығайды да осы топтан жиі көретін едім. Бастары біріге қалса, үстелді күрегейлей отыра қалып карта соғады. Карта ойнап отырып, әңгімелері – тек әдебиет төңірегінде. Тіпті болмағанда театрдың жаңа қойылымдарын талқыға салып жатады. Батыс-шығыс жазушыларының мықты білгірі Сағат ағам әлемдік әдебиеттің жаңалықтарымен, жаңа шыққан кітаптар жайлы ой бөлісіп жатады. Бұлардың қоғамында суретшілер туралы әңгіме жоқ, галереяда жаңадан ашылған живопись көрмесі туралы жұмған ауыздарын ашпайды. Ақыры мен амалсыз әдебиет туралы әңгімелеріне құлақ түруге мәжбүрмін. Бірде қалқиып қасында отырған баланың суретші екенін естіген Сағат ағам «сен біздің газетке суреттер, штрихтар салып тұрсаңшы, давай, сен ертең бізге келіп кет» деп ұсыныс жасаған. «Кел» деген соң ертесінде салып ұрып, газет редакциясына бардым. Ол жерде мені секретариат қызметкері Жанат Елшібековпен таныстырды. Арада көп уақыт өткен жоқ, Жанат ағам мені өзінің туған інісіндей жақын тартып, бір-бірімізге бауыр басып кеттік. Алуан очерктер мен әңгімелерге суреттер салғызады. Олар жарқ етіп газетке шығып жатады. Осылайша, барған сайын газетпен байланысым нығая түсті. Бірде газеттің басшысы Сейдахмет Бердіқұлов ағамның өзі шақырып, үлкен бетке көлемді әрі саяси плакат-сурет салдырып, жеке тапсырма берді. Артынша ол ағамыз жауапты хатшы Серікке, сосын Жанатқа «бұл бала әлі студент екен, қарны ашып жүрмесін, былай сараңданбай, қаламақыны баса қойыңдар» деп тапсырма берген көрінеді. Бастығы солай деп тұрған соң ағаларым аянсың ба, содан бастап айымыз оңынан туып, қалтамыз шытырлаған ақшаға толды. Соның арқасында ол жылдары тұрмыстан ешқандай таршылық көргеміз жоқ. Ауыл шаруашылығы мен Мал шаруашылығы дейтін институттарда оқитын кластастарым, жерлестерім «Стипендия алғанша қарызға бере тұршы» деп менен жиі-жиі ақша сұрайтын болды. Бірақ солардың алған ақшаларын қайтарған кезі тағы есімде жоқ.
«Бардан ауысады, балдан жұғысады» дегендей, жүре келе мен де бірдеңелер жаза бастадым. Жазда каникулға ауылға кетерде Жанат ағам «Әй, бауырым, сендердің ауылдарың бұғы бағады деседі ғой, сен газетке бір суреттеме жазып ала келсеңші?» деп тапсырма беріп жіберген. Шамам келгенше бірдеңе жазған болдым, ол жарқ етіп газетке шығып кетті. Соңынан суретшілер туралы мақалалар жазып, қолымды жаттықтыра бастадым. Кейінірек Оралхан мен Сағат «Жұлдыз» журналына ауысып кеткен еді. «Лениншіл жастан» таныс ағаларым «маған марал туралы жаз» деп журнал үшін тапсырма берді. Сол тапсырмамен «Маралдар маңып барады» деген көлемді очерк жазып шықтым. Орағаң ол жазғанымды редакцияламапты, ештеңесін өзгертпепті, тек очерктің ең соңына «әлдеқайдан тарс етіп мылтық дауысы шықты» деген жалғыз сөйлемді қосыпты.
Жазу-сызуға келген алғашқы жолым осылай басталған еді!
– Алғаш жарық көрген шығармаңыз қандай еді? Ол жылдары кез келген шығарма (туынды) әдеби сыннан өтетін. Белгілі жазушылар бағыт-бағдар беретін еді. Суретшілікті таңдаған жанның әдебиетке келуіне кім бетбұрыс жасады?
– Жетпісінші жылдардың ортасында Алматыда жас жазушылардың республикалық кеңесі өтетінін естідім. Байқасам – менің қаламгер достарым да, таныстарым да ала шапқын, әлдебір ұлы-жіңгір оқиғаға дайындық үстінде жүр.
Сұрастырып білсем, кеңеске қатысу үшін көркем бір дүние жазып ұсыну керек екен. Ондай тәртіпті естіп алдым да, мен де дереу өзімше әңгіме жазып, комиссияға ұсына қойдым. Ұсынғаныммен, мен пақыр «штаттан тыс» сырттан кірген бөтен жан екем, секция жетекшісі Зейнолла Қабдоловтың кең пейілімен ғана қабылдандым.
Секцияда алты-жеті жас қаламгердің жазғандары талқыға салынды. Есімде қалғаны – бізден жасы біршама үлкен ағамыз Мархабат Байғұт пен Дидахмет Әшімхан досымның әңгімелері мақталды. Ең соңында, «штатта жоқ» мен қалдым. Бұрқыратып жазғанымды сыдыртып оқып шықтым. Бөлме іші танадай тыныштық, бәрі үнсіз. Тегі менің жазғаным мына жұртқа қатты ұнап, тілдері байланып қалған шығар деген де ой келді. Не заматта Қалихан ағам орнынан тұрып, Зейноллаға қарап бір күрсініп алды да: «Зеке, бұл жігіт менің інім еді. Суретшілер училищесінде оқиды. Рұқсат етсеңіз, байлам сөзді мен айтайын?» деді. Мен жүрегім лүпілдеп, ағамнан бір мақтау сөз күтіп тұр едім:
«Әй, бауырым, басты қатыратын жазғыштар сенсіз де бізде жетеді. Сен, әйда бар, әдебиетте шатағың болмасын, суретіңді сал да жайыңа жүре бер!» дегені. Арғы шеттегі орындықта өзі сырықтай арық, біздің секцияның тағы бір мүшесі отырған, сол кісі отқа май құйғандай: «Қалеке, жөн сөз айтып тұрсыз, бұл жігіт бұл жерге әдебиетті қалпақпен қағып алайын деп келген сияқты?» – деп мұртын сипап өтті.
Қаным басыма шапшып, енді жазушы атаулыны желкемнің шұңқыры көрсін деп, қағаз-қаламымды жинап есікке беттеп бара жатыр едім, Зейнолла ағам тоқтатты. «Сен суретші екенсің ғой? Ал суретшінің көзқарасы басқаша болады. Қалихан өз ағаң болған соң айта береді. Сен ағаңның сөзін көңіліңе ауыр алма! Тоқтамай да, тоқырамай да жаза бер, шырағым!» – деді.
Мен, осылайша, талан-таражға түспей аман қалдым.
Зейнолла ағамыз біліп айтыпты. Жасында суретшіліктен алған білімің бәрібір өз ыңғайына қарай бұра береді екен. Дүниетанымың да, көзқарасың да сол ыңғайда қалыптасады екен. Әлі күнге адамның бетіне қарасам – жарық пен көлеңкенің қалай түсіп тұрғанын қызыға байқап тұрасың. «Шіркін, мына кісінің келбетінен портрет жазып жіберсе» деп ойша құлшынып тұрасың. Әсіресе, күз айларында орман-тоғайды аралағанда пейзажға қатты қызығамын. Күз табиғатына қарасаң көзің тоймайды! Бояудың алуан түрін көресің, бір ғана сары бояудың өзі нешеме реңкпен құлпырып кетеді! Сол көріністерді суретші ретінде жан жүрегіммен сезінген мен табиғатты төгілтіп сөзбен жазуға да машықтанып алдым. Көре білген жанға табиғат палитрасы деген көркемдіктің көкесі, ертегідей ғажап әлем ғой!
– Оралхан Бөкей «Біздің жақта қыс ұзақ» деп еді. Сіз «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді» дейсіз. Өр Алтайдың биігі сұлу болғанымен, етегіндегі халықтың әлеуметтік мәселесі азаймай тұрған секілді. Бұл шығармаңыз шыққанда ағаларыңыз қандай баға берді?
– Сексенінші жылдардың соңына қарай Горбачевтың «қайта құру» дейтін лаңы басталғанын білесіздер. Артынша ғасырлар бойы аңсаған егемендік тізгіні қолға тиіп, қазақ қоғамы социализмнен бірден капиталистік қатынастарға қарғып кетті. Содан біздің ағайын капитализм дегеннің жөні осы екен деп, нарық дегеннің жолы осы екен деп, бел шешіп, білек сыбанып жаппай жекешелендіруге кірісті. Қысқа мерзімдік жарыс басталды. Колхоз-совхоздар таратылды, қора толы қоғамдық малды ауылдастарға қыл үстінен бөліп, үлестіріп тастады. Ауылдастар мұндай бөлісті – көктен түскен тегін олжадай көріп, жаппай сойысқа кірісті. Қонақ шақыру, той-томалақ көбейді. Өзіміз де куәміз, бір қой екі бөтелке араққа «бартерге» айырбасталып жатты.
Сол жылдары Катонқарағай ауданының әкімі Жәнімхан Құндызбаев бірер қора қой мен жылқыны жасырып, алыс бір таудың қойнауына айдатып, сырт көзден жасырып қалыпты. Әкімнің сол қулығын жылға жеткізбей бір қазақ біліп қойып, үстінен домалақ арыз жазып жіберіпті. Оны естіген облыстың басшысы «үкіметтің саясатын түсінбеді, тапсырманы орындамады» деген сылтаумен Жәнімханды орнынан жұлып тастағанына біз де куәміз.
Кейін Жәнімхан ағамнан сыр тартып, көп малды неғып өйтіп жасырып жүргенін сұрадым. Сонда ол кісі басын бір шайқап алды да, баяғыдағы «жаппай жүгері егіңдер» деп ұрандатқан Хрущевтің заманын мысалға келтірген. Сол сияқты «жекешелендіру» деп жалаулатқан бұл шу да бір күні басылар, заман өзгерер деп үміттеніпті Жәкең. Соның ақырын шыдап күтіп, уақытша жасыра тұрса, түбінде әлгі қоғамның малын өкіметке қайта қайтармақ болыпты.
Мен «Өр Алтай» романында ел тарихының осы бір дүбәра кезеңдегі алуан оқиғаны қамтуға тырыстым.
– Осы оқиға сіздің роман жазуыңызға себепкер болды ма?
– Егер романның жазылу жайын таратып айтсам, ол былай болды...
Қазақ елі Тәуелсіздік тізгіні қолына тиісімен Абайдың 150 жылдық тойына дайындыққа кірісіп кеткенін бүгінде біреу біледі, біреу білмейді.
Тойға дейін әлі төрт жылдан астам уақыт бар-ды...
Бұл тосын идея, алдын ала бұл дайындық – сол кездегі вице-премьер Мырзатай Жолдасбеков ағамыздың бастамасы-тын. «Тәуелсіз ел болған екенбіз, ендеше Қазақстанның да, қазақтың да атын жалпақ Әлемге Абай арқылы танытуымыз керек» деп облыс басшылары мен министрлерге, шетелдерде жүрген дипломаттарымыз бен зиялы қауым алдына міндеттер қойып тастағаны біздің де жадымызда.
Осы Абай тойына дайындық жөніндегі комиссияның бір отырысында мәдениеттанушы білімдар ағамыз Мұрат Әуезовтің бір толғамы есімде қалыпты. Ол өз әкесі Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына қалай кіріскені туралы, оған не себеп болғанын сыр еткен. Сондағы ұққанымыз – бір кездегі қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған, түрме деген болмаған қазақ сахарасының мәрт өмірі келмеске кетіп бара жатыр. Әсіресе, он жетінші жылғы төңкеріс қазақ қоғамын танымастай өзгертіп жіберді. Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан қарым-қатынасына ақау түсті, тіршілігі бұзылды, тірлігі ұсақтап кетті. Сол заманның куәгерінің бірі Мұхтар Әуезовтің өзі еді. Әуезов төңкеріске дейінгі қазақтың өмір-тіршілігін көркем тілмен кейінгі ұрпаққа жеткізбек ниетте болды.
Мұрат ағамның айтқан осы сөзі мені үлкен толғанысқа қалдырған... Тоқсаныншы жылдардың басы ғой, жазда жайраң қағып ауылға барамыз. Туған ауылымызды біз баяғыдай көріп жүрсек, бұлардың мінездерінде үлкен өзгеріс пайда болыпты. Доп қуалап бірге өскен достардың бұрынғыдай арсалаңдап бізді қарсы алуы жоқ, әркім күйбеңдеп өз шаруасынан қолдары босамай жүргендері. Былайша айтқанда, «әркім өз күлшесіне күл тартқан заманға» тап болыппыз. Мен үшін осы тосын, жат көрініс Мұрат ағамыздың «Абай жолының» қалай жазылғаны туралы әлгі әңгімесін еске түсірген. Болмасаң да ұқсап бақ деген ғой, ендеше «бір кездегі аңқылдаған ауылдастарымның жаймашуақ тірлігін мен неге жазбасқа» деген ой келген. Роман идеясы солай туды. Осылайша, «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді» деген атпен нарыққа кіріп жатқан ауыл тірлігін бейнелеген роман жеке кітап болып «Білім» баспасынан көп таралыммен жарыққа шықты. Содан бері бұл роман қазақ тілінде он мәрте, орыс тілінде үш рет, сосын ағылшын тілінде басылыпты.
– «Жазушының кейіпкері – өмірдің өзі, яғни қаламгердің өз өмірінен алынады» дейді. Сіздің кейіпкеріңіз кім? Қоғамда бар адамдар ма?
– Жасымызда жата-жастанып, Паустовскийді оқыдық. Бұл жазушының өмір шындығын сол қалпында, сазды музыкадай сызылтып көркем сөзге түсірген асқан шеберлігін үлгі тұттық. Мөлдіретіп табиғатты суреттеуді жеркезбе геолог Григорий Федосеевтің жазбаларынан үйрендік. Кейін рухы өзімізге жақын Виктор Астафьевті ұстаз санадық. Сол Виктор Петровичтің ертеде теледидар экранынан бір айтқаны мәңгі есімде қалыпты... Үй салу үшін алдымен оның төрт жағына төрт діңгек орнатады. Көркем проза да солай, ол жазушы қалаған үй секілді. Сол үйдегі төрт діңгектің екеуін ойдан шығарсаң да, екеуін... тым болмағанда біреуін тіреу етіп қалдыруға тиіссің. Егер өйтпей, өзіңше бәрін ойдан шығарсаң – ол жазғаның ешкім сенбейтін, ешкімді иландыра алмайтын, өмірдің шындығынан алшақ ертегі немесе фантастика болып шығады. Сондықтан прозада жазушы қара жерден алшақтамауға, одан кіндігін үзіп алмауға тиіс дегендей ой өрбіткен.
Астафьев айтқан осы қағидатты мен мықтап ойымда сақтап қалыппын. Содан да шығар, «Өр Алтайда» ойдан шығарылған кейіпкер жоқ. Бәрі де жасымнан естіген әңгімелердің желісімен, ауыл тұрмысының рухында, кейін өзім көрген, араласқан ағаларымды еске ала отырып, үзіп-жұлып жазып шыққан дүние. Орыс әдебиетінде мұндай жанрды «повествование в рассказах» деп жатады. Мен бұл романда «ағаларым оқып қалып, бәле салып жүрер» деген қауіппен көпшілік кейіпкерлердің аты-жөндерін өзгертіп алғаным рас. Қауіп келмес деген кейбірінің ғана аттарын өзгертпей, іс-әрекеттерін сол қалпында жасырмай қағазға түсіргем. Соған байланысты кейін бір қызық жағдай болған... Кезінде ел басқарған, тәуір қызметтер атқарған, сөйтіп қартайып зейнетке шыққан бір ағамыз әлдебір жазда ауылға барғанда томпаңдап маған реніш білдіргені бар. «Өзекті жанға бір өлім, біз де мәңгі емеспіз, сен неге әлгі кітабыңда менің атымды тура жаза салмадың? Тым болмаса атым тасқа басылып қалар еді ғой!» деп базына айтсын... Қайтеміз, ағаның ренішін мойындап, басымызды атша шұлғып, үнсіз көтеріп алдық.
Негізі, мен жазған «Социализм хикаялары», «Әйел парасаты» сияқты әңгімелер циклдарының бәрінде деректік сипат бар. «Сен осыны жазшы» деп әр жылдары Ақселеу Сейдімбек, Мұхтар Құл-Мұхаммед, Ілия Жақанов, Қырымбек Көшербаев, Талғат Мамашев, Мақсұт Темірбаевтар әңгіме-повестердің жалпы сұлбасы мен сюжеттерін айтып берген. Сондықтан бір нәрсенің басы ашық: менің жазған азын-аулақ дүниелерімде саусақты сорып, басты қатырып бақайға қарап, шыли ойдан құрастырылған шығарма жоқ!
– «Тәуелсіз заманда жазушылар шығармаларын қайта жазса, мүлдем басқа болар еді» деген пікірлер де арагідік айтылып қалады. Дегенмен 18-19 ғасырда жазылған әлем әдебиетінің классикалары әлі күнге оқырманның сұранысына ие. Әдебиетті қайта жазу қажеттілік деп санайсыз ба? Мәселен, сіз қайта жазар ма едіңіз?
– Адамзаттың даму қоғамын ойша саралап көрсеңіз, коммунистер билігінің заманындай қауіпті заман да, қоғам да болмаған сияқты. Әсіресе, сталиндік тоталитарлық зар заманды айтам. Тіпті сонау орта ғасырдағы алаңға шығарып адам өртеген инквизиторлар да ондай сорақы болмаған шығар. Амал бар ма, егер ашық демократиялы елде өмір сүрген болса, Мұхтар Әуезов «Абай жолын» басқашалау жазуы әбден мүмкін еді ғой! Шәкәрімді тұмшаламай-ақ ашық жазып, мақтанышпен халқына атын жаяр еді. Онсыз да қарауылдың ұшына ілініп тұрған ұлы жазушымыз жан-жағына жалтақтап, қысылып-қымтырылып, ертеңгі таңның атуынан үмітін үзбей, ұдайы алаңдаумен жазды. Олай етпесе, ол заманның билігі Әуезов дегеннің атын қазақтың санасынан өшірер еді, ол жазған романды оқымақ түгілі, естімес те едік.
Шүкір, ол заман бүгінде келмеске кетті... Қазір қаламгер атаулы еркіндікте, қалай жазам десе де жолы ашық. Батыс-шығыс әдебиетінің озық үлгілері қолында. Шет тілдерін білетін бір қауым қазақ жастары да өсіп келеді. Сол жастардың кейбірі көркем дүниесін мақаланың қара тілімен жазатындары ғана қынжылтады.
Бір азаматқа осы тілге байланысты сын айтып едім, «бұл заманда ең бірінші терең ой айту керек, қазақ тілі – екінші планда. Менің әңгімем шет тіліне аударылғанда жайнап салады» дегені бар. Ол жігіт қазақтың үйін салғанда кірпішіне қарамайтынын сездірді. Оның үйіне шеттен келіп, біреулер кіріп жатса, өздері өз ыңғайларына қарай жөндеп алар дегендей ой қалдырды.
– Әдебиет қоғамды өзгерте ала ма, әлде?
– Әдебиеттің қоғамды өзгерткен алтын замандары өтіп кеткен сияқты. Қазір бәрінің қолында смартфон, үйде теледидар... Бүгінгі қоғамдық сананы өзгертіп жатқандар, міне, осылар шығар деген ойдамын. Алайда мені жастардың әлеуметтік желіге соншалықты үйірсек болып кеткендері алаңдатады. Балалардың далаға шығып ойнауы да, табиғатты қызықтап серуендеуі де азайып кетті. Қашан көрсең телефонға жабысып, шұқшиып отырғандары. Әлеуметтік желі бүгінгі заманның ұлы жаңалығының бірі, өмірдегі игіліктің бір көзі екенін мойындаймыз. Одан іздеген ақпаратыңды табатының тағы рас. Бірақ ғалымдар оның адамға тереңдеп білім бере алмайтынын жалықпай айтып жүр. «Абай жолы» секілді төрт томдық кітапты телефоннан оқып шығу мүмкін емес қой! Оқиын десең, ақыры соқыр боп шығасың. Сондықтан игіліктің бәрін ретімен, жөнімен пайдаланған дұрыс. Кітаптың орны бөлек екенін жастарға уағыздаумен жүрген кісінің бірі мына менмін.
– «Тауды ерекше жақсы көрем» дейсіз. Суретшіліктен бөлек, альпинизммен айналысқыңыз келмеді ме?
– Тау десе елеңдеп, басына шыққым келіп тұратын әдетім бар менің. Анау жылдары Шабанбайдың төрінде Әлібек Қаңтарбаев пен Ерен Жұмағұлов, сосын жазушы Қайырды Назырбаев төртеуіміз жер аралап жүргеміз. Бір биікте тізгін тежеп, мен қарсыдағы қарлы шыңдарды қызықтап, суретке түсіріп, топтан біршама уақыт қалып қойыппын. Олар бір сайда мені тыпыршып, тағатсыз күтіп тұр екен. Қаңтарбаев көкем маған тесіле қарап, таңдана басын шайқады да: «Тау десе, осы сенде айықпас дерт бар шығар?» деп шырт түкіріп, түңіліп кеткен.
Әлекеңнің ол түңілісінде шындықтың бары рас еді. Мұзтауға да шықтық, өзге де шың жоталардың біразын шама жеткенше араладық. Эвересті тұңғыш бағындырған шерп Норей Тенцигтен бастап, өзіміздің Қазбек Исмагилов, Анатолий Букреевке дейінгі көптеген альпинистің жазбаларын оқыдық. Содан ба, альпинист болмағаныма кейде өкінетінім де бар. Бергі Алтайда мен бармаған тау, мен баспаған сай жоқ шығар деп ойлайтынмын. Сөйтсем, Ресей, Қытай, Моңғолия шекараларының түйісінде бір ғажайып жердің барын естіп, алдыңғы жылы салт аттармен соны көктей жүріп өттік. Нәтижесінде, «Саңғал таулар, саумал белдер, сағал жондар» атты кітап шығардым. Былтыр жайлауда балық өрлеген шаманы арнайы күтіп жүріп, маусымның басында Шәңген көліне бардық. Шәңгенге жалғыз-ақ өзен құяды екен. Сол өзенге үлкен көлдің миллиондаған балығы уылдырық шашуға шығады. Білетіндер «бұл ғажайып процесс бір апта, әрі кетсе он күнге ғана созылып, сосын балықтар көлге қайтып кетеді» десті. Кішкентай өзенде қарақұрым балықтың өрлеп бара жатқанын қызықтау да бір ғанибет, мәңгі есте қалатын көрініс болды. Соңынан бұдан мыңдаған жыл бұрын жанартау атқылаған «Коронная» дейтін шыңға шықтық. Сол сапардың әсерінен тағы бір табиғат туралы кітап жазам деп жобалап едім, тау биігінен етекке түскен кезде сол көзіме қан құйылып кетті. Содан ала жаз, қоңыр күз бойы көзді емдетіп, Астанада байланып шыға алмай қалдық. Осы сапар маған баяғы бозбала шағым емес екенін, шошаңдап тауға шыға беру бұл жасымда қауіп екенін ескерткендей болды. Осы соңғы Алтай сапары туралы біраз қажет материалдарды, тарихи шегіністер мен тұжырымдарды жинақтап қойдым. Қазір жобада бәрі әзір, өзім де толғанып бәріне дайынмын. Ендігісі – алдағы жоспарлы іс-шаралар бір ретке түскен соң, бұрқыратып жазу ғана қалды.
Әңгімелескен
Гүлзина БЕКТАС