Сарапшылардың айтуынша, білім беру дипломатиясы Еуропалық одақтың жұмсақ күш стратегиясының негізгі элементі саналады. Біз қазақстандықтарға тегін оқуға мүмкіндік беретін шетелдік университеттерді шолып көрдік.
Еуропаның жұмсақ күші танктер мен санкциялар арқылы емес, аудиториялар мен кітапханалар, академиялық еркіндік пен студенттік мобильділік арқылы да жұмыс істейді. Бұл саясаттың алдыңғы мысалдарының бірі – Erasmus Mundus және Erasmus+ бағдарламалары. Екеуінің мақсаты, мерзімі, оқу түрі жағынан айырмашылығы бар. Erasmus+ бағытының ерекшелігі – оған Еуропалық одаққа кірмейтін мемлекеттің студенттері де қатыса алады. Мысалы, Қазақстан Еуропалық одақтың мүшесі болмағанымен, студенттер Erasmus+ арқылы Еуропа елдеріндегі оқу орнында тегін оқи алады. Бағдарламаның атауы ретінде нидерландық ғалым, философ Эразм Роттердамскийдің есімі алынған. Ол өмір бойы білімін жетілдіру жолында Еуропаның көптеген елі мен қаласында еңбек етіп, сонда өмір сүрген.
– Бұл бағдарламаларға студенттер де, жоғары оқу орнын бітірген жастар да қатыса алады. Бірақ бағдарламаның шарты қатал. Erasmus+ арқылы бакалавриат, магистратура, докторантура студенттері академиялық ұтқырлықпен ауысып оқи алады. Шартты оқу мерзімі 3-12 ай болғанымен, көбіне студенттер алты ай, яғни бір семестр ауысып оқиды. Ал Erasmus Mundus бағдарламасы шетелдік магистратурада толық грантпен оқуға мүмкіндік береді. Бағдарламаға тапсыру үшін сіздің қай университетте оқығаныңыз немесе ол оқу орнының Erasmus+ келісімі болуы маңызды емес. Кез келген үміткер тәуелсіз кандидат ретінде Еуропаның жетекші университеттеріне өтініш беріп, магистрлік білім ала алады, – дейді осы бағдарламаның түлегі Айым Тауасар.
Оқу тегін, өмір сүру қымбат
Қазір «Еуропаға оқуға түсуге көмектесеміз» деген агенттік жарнамалары желіде толып тұр. Дегенмен Италияға оқуға түскен Гүлбаршын Нұрханның айтуынша, ниеті бар жан шын кіріссе, өз күшімен Еуропалық оқу грантын ұтып ала алады.
– Мен қазір Италияның Рим қаласындағы Tor Vergata университетінде Туризм мамандығында магистратурада оқып жатырмын. Еуропаға оқуға түсу қиын емес. Ең бастысы, ағылшын тілін білуің керек. Бакалавр дипломың болса, құжаттарды дұрыс жинап, тапсырсаң болғаны. Еуропалық университеттер белсенді, жақсы көрсеткіштерге жеткен студенттерге шақыру жібереді. Ең қиыны – виза алу. Италияға оқуға түсіп тұрсаң да саған виза бермеуі мүмкін. Ал виза алудың өзіндік талаптары бар. Елшілік барлық құжатқа, есепшоттағы қаржыға тесіліп қарайды. Виза алып болғаннан кейін ол жақтан шәкіртақы алуға тапсыру қажет. Италияда оқуға тапсыру процесі өте баяу жүреді. Қазақстан сияқты цифрланбаған. Құжат қабылдау жағы қиындық тудырады, – дейді Гүлбаршын Нұрхан.
Оның айтуынша, Еуропада сабаққа келіп, келмегеніңді қатты тексермейді. Бірақ емтихан тапсыруыңды қадағалайды. Ол жақта емтиханның уақытын өзің таңдайсың. Тіпті, бір айда бірнеше рет тапсыруға да болады. Біздің университеттермен салыстырғанда, емтихан тапсырудың стресі азырақ. Егер дипломыңда ағылшын тілінен жақсы жетістіктер болса, кейбір гуманитарлық мамандықтарға IELTS тапсырмай-ақ түсуге болады. Ол үшін мотивациялық хатты жоғары деңгейде толтыру керек.
– Ал Италияда жұмыс істеу үшін инталиянша міндетті түрде білуің керек. Себебі халық өз мәдениетін, тарихын құрметтейді. Университетте инталиянша үйрететін курстар бар. Италия мәдениеті мүлдем басқа халық. Олар жұмысқа қатты берілмей, барынша жайлы өмір сүреді. Үнемі күліп, бір-біріне жылы сөз айтып жүреді. Біз түскен мамандыққа еуропалықтар көп түспейді. Сондықтан ТМД-дан түскен студенттер өте көп. Италия өздері игермеген грантты шетелдік студенттерге бөледі. Ал шәкіртақы, жатақхананы беру әр қаласында әртүрлі. Римде тіпті үш уақыт ыстық тамаққа талон береді. Біз пәтер жалдап тұрып жатырмыз. Бір бөлме екі адамға айына 600-700 мың теңге шығады. Ол жақта өмір сүру қымбат. Сондықтан қосымша жұмыс істеу үшін ағылшынша немесе италиянша, испанша білу керек, – дейді Гүлбаршын Нұрхан.
Кәрі құрлықта гранттар толық игерілмейді
Жалпы, Еуропа бүгінде айқын демографиялық өзгерістер кезеңін бастан өткеріп отыр. Халықтың қартаюы үдеп, еңбекке қабілетті жастардың үлесі жыл сайын азаюда. Сонымен қатар еуропалық жастардың өздері мектеп бітіре сала жоғары оқу орнына түсуге бұрынғыдай асықпайды. Көпшілігі gap year алып, жұмыс істеп көруді, саяхаттауды немесе кәсіби бағытын кейінірек таңдауды жөн санайды. Осының салдарынан бірқатар елде университеттердегі оқу орындары мен гранттар толық игерілмей қалып отыр. Білім жүйесінің әлеуеті бар, инфрақұрылым дайын, бірақ оны толтыратын студент саны жеткіліксіз. Дәл осы жерде шетелдік студенттерге деген қызығушылық арта түседі. Еуропада білім алу бойынша сарапшы Дәурен Зекеновтың айтуынша, Польша, Италия, Словакия, Греция, Германия, Франция сияқты мемлекеттерде ана тілін білсеңіз, тегін білім алуға мүмкіндік көп.
– Еуропаға кез келген қазақстандық түлек ҰБТ тапсырмай-ақ, грантқа оқуға түсе алады. Ол үшін ең бастысы құжаттарды дұрыс дайындап, университетке өтінімді белгіленген мерзімде тапсыру. Қажетті құжаттардың толық тізімі әр жоғары оқу орнының ресми сайтында көрсетіледі. Алайда практикада бәрі соншалықты оңай емес. Интернеттегі ақпарат кейде ескірген, кейбір маңызды детальдар толық түсіндірілмейді немесе әр университеттің өз ішкі талаптары болады. Бұған қоса, виза рәсімдеу кезінде күтпеген нюанстар шығып жатады. Дәл осы бюрократиялық кедергілер көптеген қазақстандық студенттің Еуропада оқу мүмкіндігін шектеп отыр, – дейді сарапшы.
Енді «Еуропаның қай елдерінде грант алуға мүмкіндік көп?» деген сұраққа жауап іздеп көрсек. Ойымызға бірінші келетіні – Норвегия. Норвегиялық студенттердің шамамен 10%-ы – шетелдіктер. Мұнда оқудың артықшылығы – емтихандар болмайды және ағылшын тілінде оқу мүмкіндігі қарастырылған, кемшілігі – баспана мен тамақ қымбат. Норвегияның мемлекеттік университеттерінде оқу тегін, бірақ университетке байланысты семестрлік 30-70 еуро төлеу керек. Екінші, Грекия университетіне түсу үшін емтихан тапсырудың қажеті жоқ, бірақ заманауи грек тілін білу немесе курстардан өту қажет. Үздік аттестат мүмкіндігіңізді айтарлықтай арттырады. Оқу ақысы мемлекеттік университеттерде шетелдіктер үшін тегін, тіл үйренудің бірінші жылы ғана ақылы (760-830 еуро). Университетке қабылдау сертификаттар конкурсы негізінде жүзеге асады. Грекияда студенттерге жеңілдіктер беретін жыл сайынғы әкімшілік алым (шамамен 500-700 еуро) бар: оқу материалдары мен жеңілдетілген тарифтермен тамақтануға жұмсалады.
Үшінші орында – Чехия. Мұнда жоғары білімнің артықшылығы тілді үйрену жылдамдығы мен өмір сүрудің жеңіл болуымен байланысты. Чехия ТМД-дан келген студенттерді ықыласпен қабылдайды, бірақ сертификатты растап, емтихан тапсыру қажет. Оқу ақысы мемлекеттік университеттерде чех тілінде – тегін.
Төртінші, Германия университеттері. Жоғары оқу орнына түсу оңай емес, бірақ мүмкіндік те баршылық. Оқу тегін, бірақ семестрлік төлем деп аталатын төлемді төлеу керек. Университетке байланысты семестрге 100-ден 300 еуроға дейін болады. Бұл кітапхана, асхана, студент билеті және жеңілдетілген жол жүру билетін пайдалану ақысына жұмсалады.
Бесінші орында Аустрия тұр. ТМД елдерінен келген үміткерлерге қойылатын талаптар Германияға қарағанда әлдеқайда жеңіл. Тіл білмесеңіз де, мектептен кейін бірден оқуға түсе аласыз, ал оқуды бітіргеннен кейін олар сізге жұмыс іздеуге уақыт береді. Оқу ақысы мемлекеттік университеттерде тегін, тек семестрлік төлемді төлеу керек. Ол ТМД елдерінің тұрғындары үшін 360 еуродан жоғары тұрады.
Еуропалық мемлекеттер үшін халықаралық студенттерді тарту – уақытша шара емес, стратегиялық қадам. Біріншіден, бұл университеттердің қаржылық және академиялық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Екіншіден, еңбек нарығына бейім, жас әрі білімді кадрлардың легін қалыптастырады. Үшіншіден, ұзақ мерзімде демографиялық теңгерімді жұмсартудың бір тетігіне айналды. Қазақстан сияқты елдерден келетін студенттер бұл жүйеде ерекше орын алады. Бос қалған гранттарды игеріп қана қоймай, еуропалық қоғамға жаңа серпін, мәдениет пен еңбек әлеуетін әкеледі. Ал Еуропада білім алған жастардың бір бөлігі оқуын аяқтаған соң сол елдерде қалып, экономикаға тікелей үлес қоса бастайды.
Осылайша, Еуропаның шетелдік студенттерге ашықтығы демография, экономика және білім беру дипломатиясы тоғысқан прагматикалық саясатқа айналып отыр.
Көктем ҚАРҚЫН