Бірақ жылдағы әдет бойынша, шаруалардың жерді игеру көлемі, техникалық базасының жаңаруы, егістікке берілетін мемлекеттің қолдауы өте өзекті болып тұр.
Дерек пен дәйек
Үкіметтің дерегінше, егін егу және күзгі жиын-терім жұмыстарын қаржыландыру көлемі былтырғыдай 1 трлн теңге деңгейінде. Оның ішінде техниканы лизингке алуға 300 млрд теңге қаралған. Биыл жалпы егіс алаңы шамамен 23,8 млн гектарды құрамақ. Бұл былтырғымен салыстырғанда 180 мың гектарға көп. Осылайша, егістік көлемі қарқынды өсіп келеді. Әйткенмен, бұл көрсеткіштермен іркіліп қалуға әсте болмайды.
Биыл майлы дақылдар 55 мың гектарға, азықтық дақылдар 242 мың гектарға, арпа 94 мың гектарға ұлғаймақ. Ұйымдастырылған шаруашылықтарда картоп алаңы 10,3 мың гектарға көбейеді. Ал бидай алқабы 125 мың гектарға қысқарып, 12,1 млн гектарға тең болмақ. Биыл жүгері алқабын 265 мың гектарға дейін жеткізу көзделген.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің бізге берген деректеріне қарағанда, су пайдаланудың нақты лимиттеріне сәйкес күріш алқабы да 20 мың гектарға қысқартылып, 80 мың гектарды құрапты. Нақтырақ айтқанда, Қызылорда облысы – 70 мың гектар, Алматы облысы – 5,8 мың гектар, Түркістан облысы – 3,5 мың гектар, Жетісу 1 мың гектар деп бекітіліпті. Тұқым дайындау толық көлемде 2,3 млн тонна болып қамтамасыз етілген. Бүгінде 1,6 млн тонна тұқымның сапасына сараптама жүргізіліпті. Оның нәтижелері бойынша, тұқымдардың 99%-ы кондициялық болып табылады және егіс стандартының бірінші және екінші сыныбына сәйкес келетін көрінеді. Тұқымдарды жаппай тексеру сәуір айының ортасына дейін аяқталмақ. Ақпан айының басынан бастап АШМ тарапынан минералды тыңайтқыштармен қамтамасыз етілуіне апта сайын мониторинг жүргізіледі екен. Сондай-ақ көктемгі дала жұмыстарын қаржыландыруға, 2024 жылы – 580 млрд теңге, 2025 жылы – 649,3 млрд теңге, 2026 жылы 700 млрд теңгеге дейін қаражат қарастырылыпты. Осы ақпараттардың мән-жайын білу үшін Ауыл шаруашылығы министрлігіне хабарласып, ресми жауап алған едік.
– Көктемгі егіс науқанын сапалы әрі уақытылы жүргізу үшін 402 мың тонна жеңілдетілген дизель отыны бөлінді, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін түпкілікті құны орта есеппен литріне 281 теңгені құрайды, бұл нарықтық бағадан 15%-ға төмен. Қазір жанармай құю стансаларындағы орташа баға литріне 330 теңгені құрайды. Ауыл шаруашылығы құрылымдарында 139 мың трактор, шамамен 5,6 мың бірлік жоғары өнімді егіс кешендері, 70 мың сепкіш, 141 мың топырақ өңдеу құралдары бар. 2025 жылы мемлекеттік қолдау шараларының арқасында шаруалар шамамен 25 мың бірлік заманауи техника сатып алып, ауыл шаруашылығы техникасы паркін жаңарту деңгейі 6,5%-ға жетті. Ал тыңайтқыштарды енгізу көлемі 2,3 млн тонна деңгейінде жоспарланған. Биыл көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын жеңілдетілген несиелеуге 700 млрд теңге қарастырылған. 2025 жылғы егіс науқанына ерте қаржыландыру 2024 жылдың қараша айының соңында басталған болса, 2026 жылғы көктемгі дала жұмыстарына несиелеуге өтінімдер қабылдау өткен жылдың қазан айында басталды. Бүгінде фермерлер барлық базалық субсидиялармен қамтылған, – делінген ресми жауапта.
Күріш пен мақта азаймақ
Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша, республиканың оңтүстік өңірлерінде су ресурстарының қолжетімділігін ескере отырып, су көп қажет ететін дақылдар, оның ішінде күріш пен мақта егіс алқаптарын оңтайландыру тапсырмасы бары есте.
Биыл су тапшылығы тағы да сезілетін түрі бар. Әсіресе, оңтүстікте су тапшылығы қалыпты жағдайға айналып барады. Сондықтан суды аз тұтынатын, өнімді дақылдар егілмек. Ауыл шаруашылығы министрлігі деректемелері бойынша, оңтүстік өңірлерде су лимитіне байланысты күріш алқабы 20,2 мың гектарға қысқартылды. Мақта алқабы 162,4 мың гектарды құрайды. Оның ішінде 79,8 мың гектар – тамшылатып суару, 82,6 мың гектар – дәстүрлі суару. Тамшылатып суару алаңы 29,8 мың гектарға ұлғайып, дәстүрлі әдіс 12 мың гектарға қысқарады.
Қазақстан фермерлер қауымдастығының Шымкент, Түркістан облысы бойынша төрағасы Тұрғанбек Оспанов көктемгі дала жұмыстарына дайындық басталғанын айтып өтті. Оның сөзіне қарағанда, шынында да, оңтүстікте күріш пен мақта оңтайландырылып, жүгері дақылына басымдық берілмек. Оның пікірінше, бұл – су тапшылығына байла-нысты қолданылып отырған әдіс.
– Биыл Түркістан облысында күріш алқабын азайтып, орнына жүгері егу қарастырылады. Соған сай 150 мың тоннаға дейін, 25 түрлі өнім шығаратын «Шардара жүгері» зауытына 19 млрд теңге инвестиция жасалып, құрылысы бітіп, нығайту жұмыстары жүргізілуде. Егер 30-35 мың гектар жерге жүгері егілсе, 240-250 мың тонна өнім алу көзделеді. Облыстық бюджеттен 1 млрд-қа дейін техника алынды. Сондай-ақ әр аудан халқының санына, жер ыңғайына қарай картоп, сәбіз, пияз сияқты дақылдар егу керек. Сонда азық-түлік тапшылығы болмайды. Достық арнасы арқылы Өзбекстаннан шілде айында мақтаға қажетті су ала алмаймыз. Өйткені ар жағындағы Қырғызстан, Тәжікстанға да су керек. Өздері де егінге сол уақыттарда көптеп су алып жатады. Кейінгі 7-8 жылда нарықта мақта өтімділігі тұралап, шаруалар шығынға батуда. Негізі, ексең, мақта – шыдамды дақыл. Сол себептен жүгері дақылына ойысу керек болып тұр. Облыста жүгері терең өңдеуге бергені үшін әр тоннасына 30 мың субсидия беріледі. Егілген жағдайда өнімін өткізуге мол мүмкіндік жасалады. Ал жылда Тоқтағұл су қоймасында 9-10 млрд текше метр су болатын. Қазір 7,2 млрд текше метр ғана су бар. Ал 6,5 млрд текше метрден азайса, бері қарай ағып өтуі қиындайды. Осылайша, су тапшылығына байланысты, суды аз тұтынатын, өнімді мол беретін дақылдарға көшу қажет болып тұр, – дейді ол.
Үкімет мәліметінше, 2026 жылы еліміз бойынша 2,3 млн тонна тыңайтқыш шашу жоспарланып отыр екен. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 500 мың тоннаға артық. Бүгінде 414 мың тонна тыңайтқыш жеткізуге шарттар жасалған, оның 187 мың тоннасы жөнелтіліпті. Егіс науқаны басталып кеткен оңтүстік өңірлерге небәрі 30 мың тонна бағытталған сияқты. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді жеңілдетілген дизель отынымен қамтамасыз ету мәселелері қаралуда.
Тоқетері, осы жылы шаруаларға ақжолтай жаңалықтар болатын көрінеді. Құзырлы орган дерегі бойынша, фермер-лер үшін базалық субсидиялар қолжетімді. Тұқымдар, тыңайтқыштар, өсімдіктерді қорғау құралдарын сатып алу субсидияланады, сондай-ақ инвестициялық субсидиялау шеңберінде ауыл шаруашылығы техникасы мен су үнемдеу жабдықтарын сатып алуға жұмсалған шығындар өтеледі екен. Жалпы, шаруашылықтар мен диқандарды қолдау жүйелі жалғасса, егін бітік шығып, қамба толып, азық-түлік халыққа қолжетімді болады деген сенім бар.
Олжас ЖОЛДЫБАЙ