Соғыс басталғанда, ер-азаматтардың дені майданға аттанды. Елде қалған қарттар, әйелдер мен балалар тіршіліктің бар тауқыметін көтерді. Бесіктен белі шықпаған балалар ерте есейді. Олар ойын баласы болудың орнына күнкөрістің қамын ойлап, ауыр еңбекке жегілді. Аштық пен жоқшылықты үнсіз көтерді. Көбі үшін балалық шақ деген ұғым болмады десек, артық айтқандық емес. Жазушы Дулат Исабековтің «Біз соғысты көрген жоқпыз» шығармасындағы кейіпкердің сөзі сол кезеңнің бейнесін дәл береді: «Қырқыншы жылдары бала болған жоқ… бәрі ерте есейді». Бұл сөзді тұтас ұрпақтың жанайқайы деп қабылдау керек.
Сол ұрпақтың бірі – тыл ардагері Құрманбек Шоқанбайұлы. Оның өмір жолы – мыңдаған тағдырдың бір үзігі. Бірақ сол бір үзіктің өзінен-ақ тұтас дәуірдің келбетін көруге болады. «Біз ересек адам сияқты жауапкершілік арқаладық», – дейді қария. Шынында да, он-он бір жастағы балаға өгіз жегіп, жүздеген шақырым жолға шығару бүгінгі көзбен қарағанда сенгісіз көрінеді. Алайда ол кезде таңдау болған жоқ. Елге керек жүн-жұрқа, тері-терсек дер кезінде тапсырылуға тиіс. Олар жеңіске үлесін осылай қосты.
Өгіз жеккен арба, аптап ыстық, жауын-шашын, ұзақ жол. Мұның бәрі кішкентай бала үшін үлкен сынақ еді. Бірақ ең қиыны, жауапкершіліктің салмағы болатын. Арбадағы жүк бүлінбей жетуі керек. Сол сенімді ақтау үшін бала жүрегі қорқынышпен күресті, шаршаумен алысты. Иә, ауылдан қалаға дейінгі 120 шақырым жолды еңсеру ешқашан оңай болмады.
«Қазір көп нәрсені еске түсіре алмаймын. Қанша заман өтіп кетті ғой. Бірақ өгіз жеккен арбада кетіп бара жатқан шақтарымды еш ұмытқан жоқпын. Өйткені арбадағы затты бүлдірмей, шашпай-төкпей қалаға апарып, сенімді қолға тапсыру керек дейтін жауапкершілік зор болды. Одан жаз шыққанда, өгізге оқыра тиеді. Оқыра тигенде, жануарың арбаны бір жаққа, адамды бір жаққа лақтырып, тапырақтай жөнелуі мүмкін. Сол үшін ауылдан шыққанда, бір аяғына тұсау салып береді. «Бас жібінен қолыңды босатпа», – деп тапсырады. Өгіз шанышқалап кетіп, оған әлім келмей қала ма деп жол бойында үнемі үрейленіп отыратынмын. Солай көктемде, жаз кезінде, кейде шақырайған күн астында, кейде жауын-шашынды күндері бірнеше жыл бойы тасыдым», – дейді Құрманбек қария.
– Ата, сонда сіз жалғыз өзіңіз тасыдыңыз ба әлгі жүн-жұрқаны? – деймін мен.
– Әрине. Адам тапшы ғой, қарағым. Кәрі кісілер жарамайды. Шешем «баламды жібермеймін» деп айта алмайды. Ауылда басқа балалар да бар еді. Бірақ оларға басқа жұмыстарды бөліп берген. Басқа балалар бір-бірімізді сирек көретінбіз, – дейді қария.
Құрманбек ақсақалдың балалық шағы осылай өтті. Ол жалғыз емес еді. Оның қатарында дәл осындай тағдырды бастан өткерген мыңдаған бала болды. Бүгінде олардың қатары сиреп барады. Ресми деректерге сүйенсек, елімізде 33 мыңнан астам тыл ардагері ғана қалған. Иә, уақыт тоқтамайды, тарих куәгерлері біртіндеп ортамыздан кете бермек.
Құрманбек Шоқанбайұлы 1930 жылы қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Шилі ауылында дүниеге келген. Бір әулеттен тараған он үш баланың тек үшеуі ғана аман қалып, өмірдің ащы дәмін ерте татқан. Соғыстан кейін ол пошта саласында еңбек етіп, бейбіт өмірдің құрылуына да үлесін қосты. Өмірін еңбекпен өрген жанның тағдыры да берекелі болды. Өзі де он үш бала тәрбиелеп өсірді. Бүгінде ұрпағы еліміздің әр түкпірінде түрлі салада еңбек етіп жүр.
Қазір қария Астанада кенже ұлы Жанқылыштың қолында тұрады. Жасы ұлғайғанымен, еңбекке деген ықыласы сол күйі сақталғаны көрініп тұр. Жанқылыштың айтуынша, қария ауылға барса да, қол қусырып отырмайды. Яғни, еңбек оның болмысына айналған. «Қарашаңырақта Құттықадам дейтін ағам бар. Әкем алты ай қыс қалада, алты ай жаз ауылда тұрады. Бертінге дейін атқа мініп жүрді. Тек кейінгі жылдары ғана кәрілік жеңіп келеді», – дейді кенже ұл.
Тыл ардагерлерінің балалық шақтағы еңбегі – ерлік туралы дастан. Бірақ бұл ерлік дабыра мен даңқ үшін жасалған жоқ. Олар тіпті өздерін батыр санаған да емес. Себебі өмір сүру үшін, бір жағынан жеңісті жақындатуы үшін солай жасауға тиіс еді.
Айгүл СЕЙІЛ