ҰБТ – бала тағдыры сынға түсетін сәт

Жас қырандардың қанатын қатайтып, түрлі кәсіп иесі иесі болуға асығатын жүйеде үлкен бетбұрыс басталды. ҰБТ-ға қатысты тәсілдеме қайта қаралады: реформа қандай өзгерістерді қарастырады? Мыңдаған жас неге тест тапсырмай-ақ диплом алудың жолын іздеп жүр? Неге ҰБТ сұрақтары күрделеніп барады?

Білім бәйгесінің бәсі биік, жүгі ауыр

Педагогтар мен даярлау курстары мамандарының айтуынша, қазіргі ҰБТ сұрақтарына жауап табу жыл өткен сайын қиын­дап барады. Бұл сыннан сү­рін­бей өткісі келетін бала тек мек­теп бағдарламасымен шекте­ле алмайды: ол қосымша репетитор жалдауға мәжбүр. Тіпті, тә­жірибелі ұстаздардың өзі тест тап­сырмаларының америкалық жә­не еуропалық үлгілерден алын­ғанына, соның салдарынан ере­сектердің өзі шешімін таба алмай, дәрменсіз күй кешетініне ша­ғым­данады.

Осыған орай әлеуметтік желі­де кейбір қоғам белсендісі санаулы түлектің негізгі ҰБТ-да өз бе­­­тінше 140 балл жинай алғанына се­німсіздік білдірді. Олар тіпті ака­демиялық адалдықты тексеру үшін ең жоғары жетістікке жет­кен талапкерлерге сынақты қай­та тапсыртқызу керек деген ұсыныс тастады. Қоғамдық ре­зо­нансқа Ғылым және жоғары білім министрлігі үнсіз қалмады. Министр Саясат Нұрбек ҰБТ онсыз да қатаң бақыланатынын және қай­та тексерудің қажеті жоғын мә­лімдеді. 

– Біріншіден, кіреберісте ме­талдетектор арқылы тыйым са­­лынған заттардың бар-жо­ғын арнайы оқытылған қыз­мет­­керлер мен инспекторлар мұ­қият тексереді. Екіншіден, кү­шейтілген қауіпсіздік шаралары қамтамасыз етіледі. Бұдан кейін тестілеудің өзін бақылау да цифрландырылған. Аудиторияларда бүйірден және жо­ғарыдан түсіретін екі бірдей ка­мера орнатылған. Алгоритм өте қатаң: ол тест тапсырушының іс-қимылын секунд сайын дененің 17-18 нүктесі бойынша бақылап отырады: күмәнді әрекеттері, әлденені жасырын пайдаланғаны байқалса, мұның бәрі тіркеледі, – деді С.Нұрбек.

Бейнежазбалар талап-арыз беру­дің ескіру мерзімі аяқ­тал­ған­­ға дейін бірнеше ай бойы сақ­талады. 2026 жылғы ҰБТ аяқ­­­­талғаннан кейін 31 қазанға дейін бейнежазбаларға талдау жүргізіледі. Тыйым салынған заттарды пайдалану, ережелерді бұзу фактілері анықталған жағдайда ҰБТ нәти­же­лері бірден жойылады. 

Министрліктің дерегінше, ҰБТ-ны өткізудің екінші аптасын­да 200-дей ереже бұзушылық анық­талды. 103 талапкер смартфонды, смарт көзілдірікті, микро құлаққапты, шпаргалканы және басқа тыйым салынған затты алып кірмек болғаны үшін тестілеуден шеттетілді. Тағы 75 адам тестілеу ке­зінде ережелерді бұзғаны үшін аудиториядан шығарылды, олардың нәтижелері жойылды. Өзге адамдардың орнына кіру фактілері анықталмапты. Бұл ретте министрлік тестілеу ке­зінде электр жарығы өшіп қал­ған, компьютерлер өздігінен қай­та жүктелген немесе басқа да тех­­­­никалық іркілістер болған жағ­дай­ларды бөлек қарастырмақ. Ми­нистр жоғары балл жинаған талапкерлердің арасында ауыл мек­тептерінің түлектері барын қосты.

140 балл иегері атанғанның бірі – Павлодар облысының жалпы орта білім беру мектебінің тү­легі Әсет Әлтайыр. Ол негізгі ҰБТ-ға бір жылдан бері тынбай дайындалғанын жеткізді. Бірнеше рет сынақ тестілеуден өтіпті. Ал 2026 жылғы 26 мамырда Павлодар қаласындағы аймақтық тестілеу орталығына келген Әсет «Математика-География» пәндер комбинациясын таңдап, ҰБТ-ны сәтті тапсырды. Ол бес пән бойынша ең жоғары 140 балды жинады. 

«Көшіру, айла-шарғы болған жоқ. Есте сақтау қабілетім жақсы. 11-сыныптың басынан ҰБТ-ға жүйе­лі түрде дайындала баста­дым. Дәл сол кезде болашақ маман­ды­ғымды нақты таңдадым. «Менеджмент» мамандығына түсуді жоспарлап отырмын», – деді Әсет.

ҰБТ-дағы үлкен бетбұрыс: саннан сапаға

Әйткенмен, ата-аналар та­ра­пынан арыз-шағым же­терлік. Олар ҰБТ сұрақтарын тек мектеп бағдарламасымен шек­­­­теуді ұсынады. Талапкер таң­­­даған мамандығы бойынша толыққанды, терең білімді уни­вер­ситетте алуы керек. «Тума талант, оқып туған бала болмаса, қарапайым мектеп оқушысы Зият­керлік мектептер, Білім-ин­новация лицейі сияқты маман­дан­­дырылған алпауыттармен еш бәсекелесе алмайды», – деп ашы­нады ата-аналар. Өйткені ақылы білім ордалары өз беделін асқақтату үшін оқуда озат шә­кірт­теріне арнайы маман бөліп, олар­ды ҰБТ-ға екі жыл бұрын мақ­сатты түрде әзірлейді екен.

Ел ішіндегі наразылықтың үдеуіне байланысты ҰБТ-ға жауап­­ты тұлғалар баспасөз мәс­­­лихатын ұйымдастыруға мәж­бүр болды. Журналистер оларға сұрақты тө­тесінен қойды: «Қазіргі ҰБТ ақы­лы мектептердің, ақы­­­­лы білім беру және даярлау ор­та­лық­тарының және репети­тор­лардың қалтасын қампайтып, олардың клиентурасын көбейтуге ғана қызмет етіп отырған жоқ па?».

Ұлттық тестілеу орталығы Ал­маты филиалының басшысы Жұмабике Сұлтанованың сен­діруінше, бұл жерде қарапайым мектеп мұғалімдерінің кінәсі жоқ. Мек­тепте қатаң мемлекеттік стандарт бар, педагогтар оны сабақтың шектеулі 45 минуты ішінде орын­­­­дауға міндетті. «Сондай-ақ кейбір педагог өз еркімен са­бақ уақытында, сабақтан тыс, қо­сымша сабақтарда үздік оқу­шы­ларын ҰБТ-ға жеке дайындайды, оны біз білеміз», – деді ҰТО филиалы басшысы.

Ж.Сұлтанованың пікірінше, қо­сымша курстар оқушыға «жет­кі­­ліксіз білімін толықтыру» үшін емес, білімді барынша терең­дету және тест форматына ма­шық­тану, төселу үшін қажет. Бұл ретте мектеп бағдарламасы тұтас­тай алғанда арнайы дағды-ма­шықтарды дамытуға емес, оқы­ту процесіне бағдарланған. Ал ҰБТ сұрақтарының басым бөлігі ло­гикалық және сыни ойлауды талап етеді. 

Соның кесірінен 11 жыл бойы бұ­ған мән бермеген шәкірттердің ата-аналарына дәл мектеп бітіру қарсаңында репетиторларға миллиондаған қаржы жұмсауға, тестілеуге арнайы дайындалуға тура келеді екен.  Олай болса, ҰБТ-дағы жоғары балл қарапайым мек­теп оқушыларының орташа үлгерімінің көрсеткіші емес, нақты талапкерлердің жылдар бойғы нысаналы, мақсатты, тәртіпті әрі қарқынды дайындығының нә­тижесі болып қала бермек. 

Сүрінген тұяқ пен игерілмеген грант

Енді жүйе түбегейлі өзгеріс­тер алдында тұр. Мысалы, ҰБТ-ны 4 рет емес, 1 рет тапсыру ұсынылды. Премьер-министрдің орын­басары –Мәдениет және ақ­­­­­парат министрі Аида Балаева бүгінгі түлектердің есею ке­зеңін­­дегі, үлкен өмірге аттар ал­­­­­дындағы басты емтиханы – Ұлттық бірыңғай тестілеу жүйесін трансформациялау қажетін мә­лім­деді. Әңгіме білім сапасына ба­сымдық беріп, талапкерлерді ірік­теудің мүлдем жаңа кезеңіне кө­шу туралы. Ол жаһандық бә­се­ке мен еңбек нарығындағы сер­пінді жаңғырулар білім мен құ­зыреттілікті бағалау тәсілдерін де қайта қарауды талап ететінін атап өтті.

«Бүгінде білім беру тренд­те­­­­­рінде, еңбек нарығында, құ­зы­­рет­тіліктер мен талаптар бойын­ша үлкен трансформация жү­ріп жа­тыр. Біз қазіргі жүйенің кем­ші­ліктерін анықтап, түзетуіміз ке­рек. Атап айтқанда, ҰБТ-ны бір­неше рет тапсыру мүмкіндігі та­лапкерлерді сапалы іріктеу мін­детін толық көлемде шеше алмай отыр. Сондай-ақ бүгінде ЖОО-лар­дың әр салаға бейімі бар нағыз таланттарды өз бетінше іздеп, іріктеу құқығы шектеулі. Бұл, ең алдымен, адами капиталды да­мы­тудың басты драйвері, алтын дің­гегі саналатын педагогикалық ЖОО-ларға қатысты. Осыған бай­ла­нысты бірқатар шара қа­былдау қажеттілігі туындады», – деді вице-премьер.

Ұсынылып отырған іс-ша­­­­ралардың қатарында – ұс­таздар ұясы болып табылатын пе­дагогикалық ғылым ордаларына түсу кезінде тестілеу жүйесін де, арнайы емтихандарды да ұш­­тастыратын аралас-гибридті бағалау жүйесін енгізу бар. Келесі жыл­дан бастап педагогикалық ма­мандықтарды таңдаған жастардың ҰБТ нәтижелерімен қатар, ауызша емтихандарының қорытындылары да ескеріледі. Мұндағы басты бағдар – талапкердің сыни ойлау қабілеті мен коммуникациялық дағдыларын, сөйлеу мәдениеті ар­қылы білімінің терең әлде таяз­дығын бағалау болмақ. Бұл процесте халықаралық сарапшылармен бірлесіп әзірленіп жатқан жаңа Admissions Insight Test тестілеу тап­сырмаларына үлкен орын бе­рі­леді. Ол 2027 жылдан ҰБТ фор­матын өзгертудің іргетасын қа­лайды. 

Бұдан бөлек, мемлекет дайын­­­­­дық бағдарламаларына (Foun­dation) шартты түрде қабылдау тә­жірибесінен бас тартады. Ве­домствоның мәліметінше, мұндай студенттердің 60%-ға жуығы оқу жылы ішінде ең төменгі шекті деңгейден аса алмайды. Үкімет ҰБТ трансформациясы – жүйеден бас тарту емес, таланттарды нысаналы, жан-жақты және әділ ірік­теуге жасалған қадам екенін нақтылады. Басқаша айтқанда, Қазақстан жастардың басым көп­шілігіне жаппай жоғары бі­лім беріп, қолақпандай дип­лом табыстауға енді тырыспайды. Тек дарындысы, білімдісі іріктеліп, ілгері озады. Қалғанына не ақылы оқу немесе колледж бі­тіріп, қарапайым жұмысшы мамандықтарын игеру қалмақ.

Бұл ретте аудиторлар өткен жыл­дардың өзінде мыңдаған грант талапкерлерге сол бойы тара­тыл­мағанын анықтады. Бұл үрдіс алда үдеуі де ықтимал. Жоғары аудиторлық палатасының мүшесі Тілеген Каскиннің мәліметі бойынша, қазақстандық түлектердің үлкен бөлігі ҰБТ-ны айналып өту­ге тырысады. Аудиторлардың тек­серісі ЖОО жүйесінде қорда­лан­ған күрделі мәселелерді әш­кереледі.

– Аудит жүргізілген ке­зең­­де ЖОО-ларға жоспар­лы ба­қы­лау іс жүзінде жүргізіл­ме­ге­ні әш­кереленді. Негізгі ақ­па­рат­тық жүйелер өзара интеграция­ланбаған. Білім алушылардың кон­тингенті, гранттар, кредиттер мен мәртебелері бойынша мә­ліметтер негізінен қолмен ен­гі­зіледі. Бұл шетелдік жоғары оқу орындарынан ауысу арқылы ҰБТ талапта­рын айналып өту фактілеріне соқ­тырды, – деді Кас­кин. 

Кейбір түлек алдымен ҰБТ нә­тижелерін талап етпейтін шет­елдік, негізінен ресейлік уни­­­вер­ситеттерге түсіп, артын­ша қа­зақ­стандық оқу орнына ауысатын жағдайлар тіркелген. Ауди­торлардың ақпаратына жүгінсек, мысалы, бір ғана 2022 жылы ин­женерлік мамандықтар мен ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (ІТ) бойынша 9 мыңнан астам грант игерілмей қа­лыпты. Аудиторлық палата мү­шесі жыл сайын ЖОО-лар 20 мың­ға жуық IT-маман шы­ғар­а­ты­нына, бірақ оның тек 30%-ы өз мамандығы бойынша жұмыс істейтініне назар аудартты.

Жалпы, 2026 жылы мектепті ша­мамен 215 мың түлек бітірген. «Жоғары білім беру жүйесі 2025-2026 оқу жылын тұрақты режимде тәмамдады. ҰБТ-ға қатысу үшін 239 мыңнан астам адам тір­келді, ішінде колледж түлектері мен өткен жылдардың мектеп бі­тіру­шілері де бар. Шамамен 200 мыңы  биылғы түлектер. ҰБТ өт­кізу бойынша барлық мүдделі мем­лекеттік органның үйлесімді жұ­мысы қамтамасыз етілді», – де­ді Ғылым және жоғары білім ми­нистрі Саясат Нұрбек.

Оның айтуынша, ҰБТ 10 мамыр мен 10 шілде аралығында өту­де. Биыл ҰБТ форматы өзгеріссіз сақ­талды. Талапкерлер тестілеуді екі рет тапсырып, грант конкур­сы­на ең жоғары нәтижемен қатыса ала­ды. 2026 жылдың 10 мамырында басталған негізгі ҰБТ-дан 100 мыңдай адам өтіп үлгерді. Ара­лық нәтиже көрсеткендей, әзір­ге талапкерлердің 63%-дан ас­­­тамы шекті балл жинаған (ал­дың­ғы аралық қорытындыда 65% болған). Бірақ түпкілікті қо­­­рытындысы шілдеде белгілі бо­­лады. Басты 5 пән бойынша ор­таша балл 63-ті құрады. Та­лап­­­керлердің 71%-ы тестілеуді қа­зақ тілінде, 29%-ы орыс, 164-і ағылшын тілінде тапсырды.

Биыл жоғары білімді кадр­ларды даярлауға арналған мемлекеттік тапсырыс көлемі өспеді. 2026-2027 оқу жылына 89 457 мемлекеттік грант бөлінді. Оның 75 371-і – бакалавриатқа, 11 007-сі – магистратураға, 3 079 грант  докторантураға арналған. Грант­­­­тардың 60%-ы қайтадан ин­женерлік-техникалық, ІТ жә­не ауыл шаруашылығы маман­дық­тарына бағытталды. 21%-ы педагогикалық кадрларды даяр­лау­ға бөлінді.

Мемлекеттік гранттар конкурсына қатысуға өтініштер қабылдау 13-20 шілде аралығында өтеді. Жоғары оқу орындарына қабылдау 25 тамызда аяқталады. Ал 28 тамыз бен 10 қыркүйек аралығында ЖОО-ларда І курс студенттерін бейім­­деу апталығы өтпек. Ел бо­­­лашағының тұтқасы болар бі­лік­ті кадрларды әділ іріктей ал­са ғана ҰБТ мемлекетіміздің стратегиялық дамуы мен серпінді жаңғыруының басты драйверіне айнала алады.

Айхан ШӘРІП