Омбудсмен тек белгіленген формалды талаптарды тексеріп қана қоймай, учаскенің қолжетімділігін көзі көрмейтін адам тұрғысынан бағалайды.
– Адам сайлаушы ретінде бүкіл жолды өз бетінше жүріп өте ала ма – осыны түсіну маңызды, – дейді К. Сейтжан. – Кіреберісті табу, ғимарат ішінде бағдарлау, қажетті ақпаратты алу, ең бастысы, өз таңдауын өз бетінше әрі құпия түрде жасау мүмкіндігі болуы керек.
Көптеген мүгедектігі бар адамдар үшін болмашы болып көрінетін бөлшектердің өзі елеулі кедергіге айналуы мүмкін: қолайсыз орналасқан тактильді мнемосхема, түсініксіз навигация немесе үнемі сырттан көмек сұрау қажеттілігі. Мұны Кенжеғұл Сейтжан өз тәжірибесінен жақсы біледі. Ол сайлау учаскелерін ұйымдастыруға жауапты қызметкерлерді мұқият болуға шақырды.
– Мүгедектігі бар адамның көзқарасымен бүкіл бағытты өзіңіз жүріп өтіп көріңіз – көптеген кедергілер бірнеше минуттың ішінде анық көрінеді, – деп атап өтті омбудсмен. – Қолжетімділік – есеп үшін қажетті элементтердің болуы емес. Бұл – адамның сол элементтерді шын мәнінде пайдалана алу мүмкіндігі.
Практикалық тексеру кейде құжаттардан байқалмайтын мәселелерді анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндағы басты міндет – кемшіліктерді жай ғана тауып қою емес, учаскелік комиссияларға кемшін тұстарды көріп, сайлау басталғанға дейін алдын ала түзетуге көмектесу.
– Тексеру барысында ортақ мәселе анықталды: әртүрлі учаскелерде мнемосхемалар әрқалай жасалып, әртүрлі орналастырылған. Олардың көлемі, ақпараттың орналасуы, белгілері және тағы басқа элементтері өзгеше, – деп атап өтті Кенжеғұл Сейтжан. – Көзі көрмейтін сайлаушы үшін мнемосхема – қабырғадағы жай ғана міндетті тақтайша емес. Ол адамның кеңістіктің қалай ұйымдастырылғанын өз бетінше түсініп, сол жерде бағдарлануына көмектесуі керек. Сондықтан бұл жерде түсінікті әрі ыңғайлы бірыңғай тәсіл қажет.
Қазақстан Халық партиясы кандидатының пікірінше, сайлау учаскесінің қолжетімділігін тек пандустың, тактильді жолдың немесе тақтайшаның бар-жоғына қарап бағалауға болмайды. Ең маңыздысы – өңірлердегі жағдайдың әртүрлі екенін түсіну. Бір жерде мәселе әлдеқашан шешілсе, басқа жерде елеулі кемшілік бар. Ал кей жерлерде талап формалды орындалғанмен, адамға инфрақұрылымды өз бетінше пайдалану қиын.
ОСК-дағы кездесу барысында жұмыс тобының мүшелері мнемосхемалардың, ақпараттық тақтайшалардың және Брайль қарпімен жасалған материалдардың сапасын жеке талқылады. Іс жүзінде қажетті элемент орнатылғанмен, оның ішінде қате кездесетін жағдайлар бар.
– Жақсы жаңалық – бүгінде бұл жұмыстың айналасында мықты сарапшылар командасы қалыптасып келеді, ал мемлекеттік органдар қызығушылық танытып, сындарлы өзара іс-қимылға дайын екенін көрсетуде, – деп түсіндірді Кенжеғұл Сейтжан. – Барлық мәселе бір күнде шешілмейді. Бірақ анықталған әрбір мәселе нақты міндетке, ал міндеттің нақты өзгеріске айналуы маңызды.
Мониторингке мүмкіндігі шектеулі мамандарды тартудың маңызы зор. Олар қолжетімділікті формалды түрде емес, нақты пайдаланушының көзқарасы тұрғысынан бағалай алады.
– Сайлау құқығы әр азаматқа тиесілі, – деп қорытындылады Кенжеғұл Сейтжан. – Біздің міндетіміз – әр адамның бұл құқықты өз бетінше және тең жағдайда жүзеге асыра алуына жағдай жасау.