Жайылымның жұтаңдануы, су тапшылығы, өсімдіктің сиреуі мал шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың жұмысын қиындатып отыр. Енді өңір бұл мәселені шешуде Қытай тәжірибесіне сүйенбек. Бірақ мыңдаған гектар жерді қалпына келтіру үшін көшет отырғызуға қауқар жеткілікті ме?
Мәселенің салдары бірінші кезекте ауылдағы шаруаның қалтасына тиеді. Жайылымның өнімділігі төмендеген сайын малды басқа аумақтарға айдауға, су мен жем-шөпке қосымша шығын шығаруға тура келеді. Ал жайылымы мен су көзіне тәуелді шаруашылық үшін бұл – жай ғана экологиялық мәселе емес, тікелей экономикалық қатер.
Жақында Атырау облысының әкімі Болат Ақшолақов Қытайдың Нинся-Хуэй автономиялық ауданынан келген делегациямен кездесті. Кездесудің негізгі тақырыбы – шөлейттенуге қарсы күрес және тозған жерлерді қалпына келтіру бойынша бірлескен жобаны жүзеге асыру мүмкіндігі.
Қытай тарапы Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті базасында іске асырылған демонстрациялық жобаны таныстырды. Онда көшет өсіру, өсімдік түрлерін сынақтан өткізу және жергілікті жағдайға бейімдеу, құрғақ аумақтарды көгалдандыру технологиялары қарастырылған. Атырау облысында жобаның алғашқы пилоттық алаңы ретінде Исатай ауданындағы Нарын құмдары аймағынан 30 гектар жер ұсынылды. Ал егер тәжірибе нәтижелі болса, Мақат ауданында жобаны 14,5 мың гектарға дейінгі аумақта кеңейту мүмкіндігі қарастырылмақ. Бұл жерде бір нәрсені ажыратып алған жөн. 30 гектар – технологияны сынауға болатын пилоттық аумақ. Ал 14,5 мың гектар – мүлде басқа ауқым. Десе де, мыңдаған гектар жерді қалпына келтіру үшін көшет отырғызудың өзі жеткіліксіз. Оның ар жағында су, техника, маман, күтім, мониторинг және тұрақты қаржыландыру мәселесі тұр.
Жақсылық Ізмағанбетов – 22 жылдан бері атакәсіп ауыл шаруашылығымен айналысып келе жатқан шаруа. Өзі ғана емес, бала-шағасы, немерелері де қазір шаруашылыққа жұмылып отыр.
– Бүгінде қожалықта 129 бас ірі-қара, 235 бас қой-ешкі, 91 бас жылқы және 63 бас түйе бар. Бір қарағанда, жай цифр сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ осы цифрлардың артында біздің күнделікті тірлігіміз, маңдай теріміз жатыр. Мал бағу оңай шаруа емес екенін оны баққан адам ғана түсінеді. Шыны керек, біздің өңірімізде жайылым мәселесі өткір тұр. Малымыз кейде шөп іздеп, қалаға кіріп кетеді. Менің шаруашылығым Атырау қаласындағы «Нұрсая» шағынауданына жақын орналасқан. Шөп іздеген мал көпқабатты үйлердің аулаларындағы жасыл-желекті жеп кетіп жатады. Мұның арты айыппұл, тұрғындармен арадағы дауға ұласып жатады, – дейді шаруа.
Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы Бақтыбек Таубаевтың пікірінше, жайылымды қалпына келтіру мен оны дұрыс пайдалану қатар жүруге тиіс.
– Бір аумақты ұзақ уақыт бойы шамадан тыс пайдалану өсімдік жамылғысының табиғи жаңаруына мүмкіндік бермейді. Сондықтан жерді қалпына келтіру жобасы іске қосылған жағдайда, оның екінші бөлігі – жайылымды басқару жүйесі болуы керек. Яғни мәселе тек «қай жерге қандай өсімдік егеміз?» деген сұрақпен шектелмеуге тиіс. «Одан кейін бұл аумақ қалай пайдаланылады?» деген сұрақ та алдын ала шешілуі қажет, – дейді ғалым.
Облыс әкімі Болат Ақшолақов өңірде заманауи көшет өсіретін тәлімбақ ашу мүмкіндігін зерделеуді ұсынды. Бұл ұсыныстың өзінде бірнеше мәселе жатыр. Біріншіден, Атырау сырттан көшет тасымалдайтын өңір болып қалмауы керек. Екіншіден, жергілікті климатқа бейімделген өсімдіктерді өз аумағында көбейту қажет. Үшіншіден, мұндай нысан ауыл шаруашылығымен қатар, абаттандыру, сәндік өсімдіктер мен гүл өсіру бағыттарын да қамтуы мүмкін. Осылайша, экологиялық жоба жаңа экономикалық бағытқа айналады. Тәлімбақта өсімдік өсіретін мамандар, технологтар, инженерлер жұмыс істейді. Бұл жаңа жұмыс орындарын ғана емес, жергілікті кадрларды даярлау қажеттігін де алға шығарады. Облыс әкімі де осы мәселеге арнайы тоқталып, болашақта Атырау тұрғындарының арасынан тәлімбақта жұмыс істейтін технологтар, инженерлер мен басқа да мамандарды даярлау қажеттігін айтты.
Атырауда шөлейттенумен күресте жиі назардан тыс қалуы мүмкін тағы бір мәселе бар. Қалпына келген жерді қалай сақтаймыз? Егер бір аумақ бірнеше жыл бойы қалпына келтіріліп, кейін оған түсетін шаруашылықтық жүктеме қайта артса, процесс қайта басталуы ықтимал. Сондықтан сарапшылар «жерді қалпына келтіру жобасы жайылымды басқару ережелерімен бірге жүруі керек» деген пікір айтады.
Баян ЖАНҰЗАҚОВА,
Атырау облысы