Көненің көзіндей болған бұл құнды жәдігерлер облысқа қарасты Шиелі ауданының аумағында орналасқан. Нақтысы, Шиелі ауданының Еңбекші ауылынан 50 шақырым жерде жатыр. Жалпы аумағы 500 гектарды құрайтын бұл ескерткіш Қаратау етегіндегі Сауысқандық шатқалы деп аталады. Ғалымдардың пікіріне сәйкес, бұл тарихи орын осы аймақта осыдан 500 мың жыл бұрын адамдар қоныстанған құтты мекен болғанын көрсетеді.
Жалпы мәліметке сәйкес, петроглиф – тасқа қашалып жазылған жазулар. Әлемде ғалымдар оның пайда болу уақытын палеолит дәуірінің соңғы кезеңімен байланыстырады.
«Жалпы, Сауысқандық шатқалындағы петроглифтердің тарихы тереңнен тамыр тартады. Қаратау жотасындағы тасқа қашалып жазылған жазулар ежелгі бейнелеу өнерінің ұлы жетістігі саналады. Шатқалдағы сызбалар сан түрлі тәсілмен тасқа қашалып, түрлі бейнеде салынған. Әсіресе, петроглифтердегі аң-құс бейнелері сол кезең адамдарының аңшылық пен балықшы кәсібіне арқау болғанын аңғартады. Бір сөзбен айтқанда, Қаратау жотасындағы тасқа таңбаланған жәдігер ғасырды ғасырға жалғап, біздің заманға дейін жеткен бабаларымыздан қалған құнды мұра деп айтар едім», – дейді жергілікті өлкетанушы Әлімжан Ержанов.
Кейінгі кезде ғалымдар осы Сауысқандық шатқалындағы петроглифтердің жойылып кету қаупі туындап тұрғанын айтып, дабыл қағып жүр. Ең өкініштісі, көп жағдайда жәдігерлерді тарихи орынға барған тұрғындар бүлдіре бастағанын айтып, вандализм салдарынан көнеден жеткен құнды мұра құрдымға кетіп жатқанына адаңдаушылық білдіруде. Соған сәйкес оны қорғау бағытында тиісті іс-шараларды қолға алу қажеттігін айтып жүр.
Жанашыр топтың жанайқайы ескерусіз қалмай, бұған дейін бұл мәселені бір топ халық қалаулылары да назарға алады. Нәтижесінде, Қызылорда облысы әкімдігінің арнайы қаулысымен шатқалдағы петроглифтердің қорғау аумағы бекітілген. Жыл сайын аумаққа сенбілік жұмыстары да ұйымдастырылып келеді. Дейтұрғанмен, вандализмге түбегейлі тосқауыл қою үшін ескерткіш аумағы қоршалып, арнайы бақылауға алынуға тиіс деп есептейді.
«Сауысқандық шатқалындағы мәселе әлі де өзекті деп есептеймін. Аталған аумақ қорғау тізіміне енгізіліп, арнайы ескерткіш тақта қойылғанымен, қатаң бақылауға алынбай тұр. Жалпы, Сауысқандық петроглифтерінен бөлек, Жаңақорған ауданы төңірегінде де жартастарға салынған көптеген таңбалар бар. Бұл суреттердің әрбірі түрлі тақырыпты қаузайды. Көп жағдайда тауешкі мен арқардың бейнелері таңбаланған. Негізі, жартасқа арқар мен тауешкінің суреті салынуы да бекер емес. Тарихи дерекке сәйкес, ертеректе тауешкі мүйізі садақ жасауға пайдаланылған деген ақпар бар. Ол заманда құрама садақтың бөлігіне тауешкі мүйізін желімдеген. Мүйіз садақтың сынбауына зор әсер ететін көрінеді. Бірақ осы кезде бұл жәдігерлер жойылып барады. Кейбір келушілер жартастағы таңбалардың үстіне аты-жөндерін жазып, петрогдифтердің түбегейлі жойылып кетуіне кері әсерін тигізіп жатыр. Сондықтан тарихи орынға зерттеу жұмыстарын жедел жүргізіп, қорғау шараларын шұғыл қолға алмаса, қолда бар мұраларымыздан айырылып қалу қаупі басым», – деп өлкетанушы өз ойын толықтырды.
Сауысқандық шатқалындағы жазударды жете зерттеп жүрген жанның бірі – Шиелі аудандық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми қызметкері Бекболат Әбутегі. Музей қызметкері жартастағы жазулардың тарихи мәні зор екенін алға тартады. Оны адамзат мәдениетіндегі маңызды құбылыстың жарқын көрінісі деп есептейді.
«Жалпы, Шиелі ауданы аумағындағы Сауысқандық шатқалы – 2004 жылдан бастап зерттеу жұмыстары жүргізіліп келе жатқан тарихи ескерткіштер кешені. Нақты айтқанда, сол жылдары профессор-археолог Мадияр Елеуов «Тұран» экспедициясымен барлау, зерттеу жұмысы барысында осы Сауысқандық шатқалындағы петроглифтерді анықтаған. Одан бері көптеген ғалымдар зерттеп жүр. Оның ішінде Қожа Ахмет Яссауи атындағы Қазақ-Түрік университетінің археология орталығының археологі Сағымбай Мұрғабаев көп еңбек сіңірді. Сол археологтердің дерегіне сәйкес, әу баста шатқалдан 12 мыңға жуық тасқа қашалған суреттер анықталғаны айтылды. Бірақ табиғи және адами факторлардың әсерінен бүгінгі күнге бұл аумақта шамамен 8-9 мың ескерткіш қалғаны жайында жорамал бар», – дейді Бекболат Темірәліұлы.
Музей қызметкерінің айтуынша, көне жазулардың жойылуының бір себебі таудың келесі бетінде орналасқан Ванадий кен өндіру зауытына қатысты екен. Яғни, сол уақытта аталмыш өндіріс орны өнімін жарылыс тәсілімен өндіретін болыпты. Ал жарылыс кезіндегі жер сілкінісінен жартастар құлап, көптеген петроглифтер үйінді астында қалыпты.
«Соған орай 2012 жылдары ескерткіш орнын сақтап қалу мақсатында жоғарыда айтып өткенімдей, Түркістандағы университет археологі Мұрғабаевпен бірлесіп, кен орнының басшылығымен келіссөз жүргіздік. Нәтижесінде, кен орнының жарылыс жасау аумағының шекарасын белгілеп бердік. Уақыт өте келе аталмыш зауыт өнімді жарылыс жасамай алудың тың тәсілін қолданысқа енгізіп, бұл мәселе түбегейлі шешілгендей болды. Алайда әлі де көне таңбаларды тамашалауға келушілердің қолдан жасаған қастандығы салдарынан құнды мұралардың жойылып кету қаупі сейілмей тұр. Соған байланысты құзырлы орындарға өз ұсыныстарымызды айттық. Нәтижесінде, 2019 жылы аудандық бюджеттен қаржы қаралып, ескерткіш аумағының төрт бұрышына қорғау тақтайшадары орнатылды. Алайда мәселе мұнымен шешілді деп айтуға келмейді. Ендігі кезекте аумақты қорғау мақсатында ескерткішке кіреберіс қақпаға бақылау бекеті ретінде кішігірім керуен сарай салып, ол жерге вахталық негізде ауысыммен жұмыс істейтін екі штат бөлінсе дұрыс болар еді. Бұл бірінші кезекте, арнайы маманның ескерткіш аумағын қорғауға ықпал етіп қана қоймай, туристерге түсіндіру жұмыстарын жүргізуге, тазалық жұмыстарын қадағалауға үлесі зор болар еді. Осы орайда бұл аумаққа керуен сарайын салуға мүмкіндік бар екенін айтқым келеді. Нақты айтқанда, ескерткіш орналасқан аумақта Ванадий кен орнының жұмысшылары жататын жатақхана орналасқан. Осы жатақханаға электр бағаналары тартылып тұр. Осы электр бағаналарын пайдалана отырып, арнайы керуен сарай ғимаратын салып, аумақты жарықтандыруға, келушілер қауіпсіздігіне қажетті басқа да мүмкіндіктер жасауға болады. Сондай-ақ аумақ тазалығын қамтамасыз ету мақсатында арнайы қоқыс жәшіктерін орнату жөнінде де ұсыныстар айттық. Бірақ, өкінішке қарай, әлі күнге дейін бұл ұсыныстарымыз қанағаттандырылмай тұр. Бүгінде аталмыш мәселе әлі де талқыланып жатса керек. Дегенмен де бұл орында қорғау шаралары жедел қолға алынбаса, тарихи құндылықтарымыздан түбегейлі айырылып қалуымыз мүмкін. Ең бастысы, көне жәдігерлерді көзіміздің қарашығындай сақтап, келер ұрпаққа аманаттау азаматтық парызымыз екенін естен шығармаған абзал», – деп музейдің ғылыми қызметкері ойын түйіндеді.
Қалай дегенде де, Қаратаудың қойнауындағы тасқа таңбаланған көне жәдігерлерді қорғау кезек күттірмейтін мәселеге айналып тұр. Археолог мамандар қолда бар құндылығымызды сақтап қалу шарасы бүгіннен бастап қолға алынбаса, ертеңгі күні бәрі кеш болуы мүмкін деп алаңдап отыр. Шынында да, петроглифтер кешенін күтіп-ұстау жұмыстары жүйелі жүргізілсе, әлі талай ғасыр тарихи құндылығымыз келешек ұрпақтың рухани азығына айналары сөзсіз.
Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,
Қызылорда облысы