Жүгі ауыр, бағасы арзан театр билеті
Жүгі ауыр, бағасы арзан театр билеті
© коллаж: Еркебұлан Дүйсеболат
Театр актері тынымсыз жұмыс істейді. Мұны көрермен әлеу­меттік желіден-ақ бақылап отыр. Алайда еңбегіне сай жалақы алатыны кемде-кем. Біраз бұрын бес жетекші мәдениет ұйымы қызметкерлерінің еңбекақысы 75 пайызға артқаны туралы ақ­парат тараған. Бірақ бұл «ұлттық» статусы бар театрға ғана қатыс­ты. Ал қалғаны «өлместің күйін» кешіп жүр. Оған қоса театр билеті арзан екені тағы бар. Бес жүз теңгелік билет Билет бағасын білу мақсатында ticketon сайтын қарап шықтық. Алматыдағы М. Әуезов атындағы Ұлттық театр, Ғ.Мү­сірепов атындағы балалар мен жасөспі­рімдер театрында да билет бағасы – алты жүз бен екі мың теңге аралығында. Аста­надағы Қ.Қуанышбаев атындағы театрда билет екі жарым-үш мың теңге аралығында белгіленген. Елорда әкімдігіне қарасты Музыкалық жас көрермен театрында билет тоғыз жүз бен екі мың теңге аралы­ғында. Ал Жастар театрында билет бес жүз теңгеден басталады.
«Жастар театрында негізгі билет ба­ға­­­сы – екі мың теңге. Ал студент үшін – жеті жүз, зейнеткер мен балаға бес жүз тең­ге. Есептеп қарасаңыз, театр көрер­менінің 70 пайызы – жастар. Сондықтан актерлердің бір жарым-екі сағат бойы бес жүз теңге үшін ақ тер, көк тер болатынын ойлаңыз. Оған қоса, біздің театр актерлері жанды дауыста ән айтады, би билейді әрі қойылым қояды. Осының бәрі бес жүз теңге деп айту ұят. Аталған мәселені 2016 жылдан бері көтеріп жүрміз. Сондағы нәтижеміз – не­­гізгі билет бағасы мың екі жүз теңгеден екі мыңға көтерілді. Оның өзін айғай-шумен көтердік. Ал студент пен зейнеткер үшін ал­ты жылдан бері баға өзгерген жоқ. Дү­кенге бара қалсаңыз, бес жүз теңгеге не ала­­тыныңызды білмей ойланасыз. Ал театр – рухани дем алатын жер. Актерге жалақы бюджеттен бөлінеді. Бірақ жарнамаға, кеңсе және тұрмысқа арналған тауарға ақша бөлінбейді. Оған билеттен түскен қаражатты жұмсаймыз», – дейді «Жастар театры» көрермендермен жұмыс істеу бө­лімінің басшысы Лазима Мырзахметқызы.
Аталған қызметкердің сөзінше, билетті басып шығару, ұсақ-түйек жұмысқа да театр қаражаты кетеді. Мысалы, мемлекет­тен үш қойылымға ақша бөлінсе, бір спек­такльге билеттен түскен қаражатты жұм­сайды. Оның айтуынша, стандартқа сай, жұп-жұмыр қойылым сахналауға 15 млн қаржы кетеді. Ал театр жоғарыдан осы қаржыны үш қойылымға жұмсауға бөледі. Содан кем-кетікті өз қаражатына жамауға мәжбүр. Оған қоса кейіпкеріміз респуб­ликалық бюджеттен қаржыландырылатын театрда билет бағасы жоғары екенін атап өтті. Соған сәйкес, актер жалақысы да жоғары. Ал «Жастар» театрында жетекші актерлердің өзі қолына 150 мың теңге алады. Лазима Мырзахметова облыстағы театр жағдайы бұдан да төмен екенін қосты. Жалақы бюджеттен бекітілгенімен, билет бағасын көтеруге болатынын айтып шырылдап жүр. Театр ұжымы 2016 жылдан бері Мәдениет басқармасының табанын тоздырып жүр. Осы орайда көрермен тарапынан жекеменшік театр билетінің қымбат екенін жиі естиміз. Жоғарыдағы сайттан мысал ретінде «Жас сахна» жекеменшік театрының бағасын қарап көрдік. Негізгі билет бағасы – 5500 теңге болса, студенттер қойылымды 4400 теңгеге тамашалай алады. Ал биыл ашылған ArtKoshe теат­рында билет 3000-8000 мың теңге аралы­ғында бекітілген. Театр жетекшісімен сөйлескенімізде тәуелсіз театр үшін мұндай баға қою қисынды екенін атап өтті.
«Тәуелсіз театр ретінде билет бағасын «шығынымызды өтейді-ау» деген тұжы­рыммен бекітеміз. Алдыңғы қатар баға­сы – сегіз мың теңге, артқы қатарға жай­ғаса­мын десеңіз үш мың теңге. Көпшілік билет бағасының неліктен қымбат екенін сұрап жатады. Біріншіден, қойылым қоятын орынды жалға аламыз. Алматыдағы жеке­меншік театрлардың дені 50 орыннан бастап, 150-170 орынға дейін көрермен жинайды. Яғни, орын саны шектеулі. Мем­лекеттік театрдағыдай үлкен залымыз жоқ. Соның өзінде кейде көрермен тол­май­ды. Ал мұның бәрі жалдау ақысы, де­корация дейтін шығынға әсер етеді. Жасыратыны жоқ, кейде шығынды жап­пайтын кез болады. Бірақ актер қалам­ақысын барынша төлеуге, көтермелеуге тырысамын. Олар да театрдан көп пайда көре алмайтынын біледі. Сондықтан өнерді сүйетін, идеяны қолдайтындар жи­налған. ArtKoshe театры қазақ тілінде қо­йылым қояды. Отандық авторларды қолдайды. Бұған неге акцент қойдым? Се­бебі Алматыдағы жекеменшік театрлар­дың дені орыс тілінде, шетел авторларының қойылымын сахналайды. Қызығы, біздің қойылымға қазақтардан бөлек, орыстар да келеді, түсінеді. Негізі, театр ашу бизнес емес, өнерді сүю. Әлемде шоу жасайтын театрлар ғана бизнес жасайды. Жалпы, көрермен қымбат бағаға билет сатып алуға дайын емес», – дейді ArtKoshe театрының жетекшісі Әннәс Бағдат.
Бұдан бөлек, Алматыдағы Қазақ Ұлт­тық опера және балет театрының, «Астана опера» мемлекеттік опера және балет театрының бағасы басқамен салыстыр­ғанда жоғары екенін білеміз. Мұның се­бебін көбінесе қойылымға бюджеттен бөлінетін ақша көлемімен, шетел режис­сері мен актерын тартумен байланысты­рады. Мұнда кей қойылымға билет бес мың мен жиырма бес мың теңге аралы­ғында кезігеді. Драма театры үшін жоғарыдағыдай баға «Бөрте» қойылымы сахналанғанда белгіленді. Түркістан драма театры екі мың мен жиырма бес мың теңге аралығында билет сатып, аншлаг жинады. Өйткені мем­лекеттік сатып алу сайтында көрсетіл­гендей қойылымда басты кейіпкердің өзіне 650 мың теңгеге костюм тігілген екен. Ал мұндай бюджетке арзан қойылым қоймайтыны белгілі. Күнкөрістен артылмайтын жалақы Билет бағасы жайын айтқанда, жала­қыдан айналып өту мүмкін емес. Өйткені театр актерлері жағдайдың мәз емес екенін сан мәрте айтты. Президентіміз мәдениет саласында қызмет істейтін азаматтарға тиісті көңіл бөлмей келгенімізді алға тарт­қан еді. Соның ішінде театр қызметкерлері мен артистер туралы да айтты. Әсіресе, еңбекақыларының кейінгі жылдар ішінде өспегені тағы бар. Маусым айында Мәдениет және спорт министрі «Ұлттық» статусы бар бес же­текші мәдениет ұйымы қызметкерлерінің жалақысы 75 пайызға көтерілетінін айтты. Айталық, Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры, Құрманғазы атын­дағы Қазақ ұлттық халық аспаптар оркес­трі, Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры, Михаил Лермонтов атындағы Ұлттық орыс драма театры, сон­дай-ақ Қазақстан Республикасының Ұлт­тық кітапханасы «ұлттық» мәртебеге ие. Демек, осы ұйым қызметкерлерінің лауа­зымдық еңбекақысына жаңа коэффициент қосылады. Мысалы, 7-10 жылдық еңбек өтілі бар артистер бұрын 217 129 теңге алса, 1 шілдеден бастап еңбекақысы 379 977 теңгеге көтерілді. Алайда театрдың бәрінде «ұлттық» статусы жоғы сияқты, кез келген театр акте­рінің жағдайы жақсы емес. Өйткені актер еңбек өтіліне, марапаты мен атақ-дәрежесіне сай жалақы алады. Сол үшін өнер ордасына жұмысқа тұрған жас ма­манды қызық та қиын «тағдыр» күтіп тұр. Жас актердің бірден штатқа ілікпейтіні тағы бар. Бастапқы үш не алты ай ішінде штаттан тыс қызметкер ретінде жұмыс істейді. Кейіннен негізгі қызметкер ретінде жұмысқа тұрғанымен, жалақының жоғары болуы басқа да факторға байла­нысты болмақ. «Жастар» театры есепшісі Күміс Тө­леутайқызынан актердің жалақысы туралы да сұрадық. Мысалы, ең төменгі жалақы – 96 473 теңге. Орташа жалақы – 140 436 теңге болса, жоғары жалақы – 315 113 тең­ге. Бұдан түрлі салық ақшасын алып тастағанда қалатыны күнкөріс деңгейінде әзер жететіні белгілі. Ал төмен жалақыға жұмыс істейтіндер туралы айтпаса да түсінікті болар.
«Жалақы мәселесін қозғап жүргенімізге бірнеше жыл болды. Мені алаңдататыны – жастардың жағдайы. «Халық саны аз, жастар шаңырақ көтеруге асықпайды» деп жатамыз. Мардымсыз жалақыға жұмыс істеп жүрген жас қайтіп бас құрасын? Отыздан асса да үйленбеген театр актер­лерін білемін. Тұрмысқа шыққан актри­салар болса, бала санын көбейте алмай жүр. Себебі бала-шағаны қалай асырай­тынын ойлап бас қатады. Қаншама отбасы жатақхана жағалап жүр. Қаншама актер реті келсе екі-үш жұмысты қатар алып жүр­гісі келеді. Түнделетіп такси жүргізетін ак­терлерді танимын. Мұның бәрі – күн­көрістің қамы. Ал тұрмыс қажытқан жерде өнер өрге жүзе ме? Қ.Қуанышбаев теат­рында елге белгілі актер дегеннің өзі ары кетсе, екі жүз мың теңге айлық алады. Бұ­дан ешқандай атақ-дәрежесі, ма­рапаты жоқ жастың қанша алатынын есептеп көріңіз. Облыстық театрлардың жағдайы тіпті мүшкіл. Жүргенов ака­демиясын, «Шабытты» бітіріп жатқан жас актер жетерлік. Соның бәрі Астана мен Алма­тыда жүр деп ойлайсыз ба? Үлкен қалада тұрақтай алмағандар облыс театрына барады. Оған қоса театр билеті арзан. Салыстырып қарасаңыз монша бағасы одан жоғары. Қазір жан тазартып, рухани байитын ортадан тәнді тазалайтын жердің бәсі биік екені қынжылтады», – дейді бел­гілі театр және кино актері Нұркен Өтеуіл.
Ал аталған театрда он үш жыл қызмет етіп жүрген актер Жасұлан Ерболат әлі баспанаға қол жеткізбегенін айтады. Бас­тапқыда театрдағы жұмысын 27 мың теңге жалақымен бастаған. Жылдар өте 36 мың, 50 мың, кейіннен 97 мың теңгеге кө­теріл­ген. Қазір еңбек өтілін есептей келе 150-160 мың теңге көлемінде жалақы ала­ды. Ол театр актерінің жанкешті еңбегі ла­йық­ты бағаланбайтынын алға тартып отыр.
«Біріншіден, театр актерінің жұмыс уақыты нақты емес. Мысалы, таңғы он шамасында жұмыс уақыты басталса, түнгі бірде аяқталуы мүмкін. Әрине, бізді ешкім қинап жатқан жоқ. Бұл – жанкештілік, рөлге құрмет. Кейде бір рөлді жетеріне жеткізу үшін режиссермен бірге түнгі екі-үшке дейін отыратынымыз бар. Тіпті, де­малыс күндерін де қойылым дайын­дығына арнаймыз. Қарасаңыз, осындай кестемен екі-үш жерде жұмыс істеу мүмкін бе? Ал алатын жалақымыз төмен. Төле­нетін ақша шай-пұлға жетпейді. Жалда­малы пәтер бағасы шарықтап тұр. Азық-түлік болса қымбат. Кейінгі бір жыл ішінде 150 мың теңгеге күн көре алмайсың. Біз­ден де аз алатын актерлер бар. Солар қалай күнелтіп жүргеніне таңданамын. Өнер қызметкерге үй алуға мемлекет тарапынан ешқандай жеңілдік жоқ. Ал арнайы бағдарламамен үй алайын десе, жағдай жар бермейді. Мұндай жалақымен бастапқы жарнаны жинай алмайтынымыз рас. Он үш жыл ішінде үйге ақша жинай алма­дым. Декорация, костюмге жауапты қыз­меткерлер болса 80-90 мың теңге айлықты місе тұтып отыр. Бізді тек өнер емес, тұр­мыстың ауыртпашылығы мазалап жүр. Осы айтқанымызды оқып, жоғарыға сө­зімізді жеткізер жан болса қуанар едік», – дейді актер Жасұлан Ерболат.

Айзат АЙДАРҚЫЗЫ