Қызылжар кітапханасында
Қызылжар кітапханасында
833
оқылды
1905-1907 жылдардағы революциялық қозғалыс кезінде Петропавл уезінде әртүрлі 47 кітапхана болды. Тарих ғылымдарының докторы В.Галиевтің Шоқан Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының материалдарында жарияланған «Петропавл мұсылман кітапханасы» мақаласында осындай дерек келтірілген. Петропавл қалалық кітапханасы 1885 жылы ашылған. Ал 1903 жылдан бастап Петропавл станциясында теміржол кітап­ха­насы жұмыс істей бастады. Петропавл қалалық кітапхана-оқу бөлмесі 1909 жылы құрылды. ХХ ғасырдың басына қарай Петропавл қаласында бастауыш және орта оқу орындарының тұтас жүйесі қалып­тасып үлгерді, әрі олардың әрқайсысының өз кітапханасы болды. Мәселен, татар ақыны Ғабдолла Тоқа­й­дың «Тоқай. Өлеңдер» атты кітабында (1909 жыл) «Ақмола облысы Петропавл қаласының мұсылман әйелдер приходтық училищесі» деген мөр басылған. 1910 жылы Қазан қаласынан басылып шыққан «Қырғыздарға арналған орыс тілінің прак­тикалық сабақтары» оқулығында «Ақмола облысы Петропавл уезінің Сухотин екісыныптық мектебі» деген мөр бар. Сонымен қатар оқушылардың үйірме­лері жанында да кітапханалар болғанын аңғарамыз. Оған дәлел – Қазан қаласында 1911 жылы татар тіліне аударылып басы­лып шыққан Лев Толстойдың «Счастье в чём?» очеркінің мұқабасында және бірінші бетінде «Бірлік» Петропавл мұсылман оқушылар үйірмесі» деген мөр бар. ЖЕКЕ КІТАПХАНАЛАРДЫҢ ҚҰНДЫЛЫҒЫ Сондай-ақ Петропавлда көптеген орыс, татар, қазақ зиялыларының жеке кітапханалары да болған. Тарихта олардың кейбіреуінің аты-жөні мәлім: Исан-Ғазы Булатов, Пётр Казанцев, Иван Буторин, Ахмед-Валей Ибрагимов, Гайнутдин Шикаев, Сағит Нұрғалиев, Зәкіржан Әлханов, Халима Такинова, Закир Қадыров, Ғарифолла Зейнуллин. Олар Л.Блюментальдің, ағайынды Овся­нников­тардың, А.Ганшиннің кітап және жазу дүкендерінен, газет-кітап киоскілерінен сатып алған кітаптарынан жеке кітапхана жасаған. Жекелеген кітаптарда «Мүсілімов және Айдаровтың кітап саудасы», «Нияз-Мұхамед Сүлейманов, Петропавл», «Нияз-Мұхамед Сүлейманов, Омбы» деген сауда белгілері бар. Айтпақшы, ақ­мо­ла­лық буржуазиялық тап өкілі Сүлей­манов кітап саудасымен айналысып қана қоймай, діни трактаттар да жазған. Кейін Омбы мешітінің имамы болып, кеңінен танылды. Қазақ зиялысы Исан-Ғазы Болатовтың осы күнге дейін сақталып қалған кітап қоры бүгінде қызығушылық туғызып отыр. Бұл – татар, тәжік, парсы, араб және орыс тіліндегі көркем әдебиет, діни, меди­циналық, балаларға арналған кітаптар, қоғамдық-саяси басылымдар. Молда Болатовтың кітапханасында әсіресе ислам діні жайлы кітаптардың орны бөлек: «Ислам тарихы», «Орынбор, ХХ ғасырдың басы», «Ұлы пайғамбарлардың тарихы», «Ғибадат мәселелері», «Құран сүрелері» деген кітаптар болған. Мұсылмандардың киелі кітабы – Құранның алғашқы қолжазбасы (авторы халиф Осман бин Аффан) Ташкентте болса, Булатовтардың отбасылық архи­вінде сол қолжазбаның көшірмесі сақ­таулы. Діни кітаптар арабшадан әлемнің басқа тілдеріне аударылғаны мәлім. Исан-Ғазы Саржанұлының жеке кітапханасында орысшаға аударылған сондай кітаптардың бірі бар. Ол – ресейлік мүфтий, татар діншілі Ғалымжан Баруди­дің 1906 жылы Қазан қаласында жарық көрген «Ислам негіздері» кітабы. Көркем әдебиетке келсек, атақты және аса белгісіз авторлардың кітаптары баршылық: «Кавказ тұтқыны» (Қазан, 1908 жыл), «Сурат кофеханасы» (Қазан, 1908 жыл), философиялық-діни еңбектер: орыс жазушысы Лев Толстойдың 80 жылдық мерейтойына орай шығарылған «Не ексең, соны орасың» (Қазан, 1908 жыл) кітабы. Лев Толстойдың шығарма­ларына қоса, Н.Гогольдің, А.Герценнің, И.Тургеневтің кітаптары да бар. Жеке кітапханада орыс классиктерінікімен бірге татар ақын-жазушыларының кітаптары да болған. Ең алдымен, демократшыл ақын, татар әдебиетіндегі революциялық азамат­тық лириканың бастамашысы Ғабдолла Тоқайдың кітаптары лайықты орынға ие. Шайырдың жинағында татар және орыс тіліндегі өлеңдері келтірілген. 1900 жылдардың басында апта сайын шығып тұрған «Тәржіман» газетінде (редакторы Қырымның зиялы азаматы, саясаткері, ағартушысы, қаламгер, баспахананың құрушысы мен бастығы Ысмайыл Ғаспыралы) жаңа кітаптар туралы мағлұмат жарияланып тұрған. Мәселен, 1903 жылғы номерлердің бірінде сиясы кеппеген оралдық Камил Тухва­тулин­нің «Бақытты Мәриям» повесі келіп түскені, бағасы 40 тиын екені жазылған. Бұл кезде қоғамда орыс тілі, білімі мен мәдениетіне назар аударыла бастаған болатын. Жергілікті молдалар бұған қар­сылық білдіріп бақты. Исан-Ғазы Болатов көзі ашық, көкірегі ояу болғандықтан, жаңа бағытқа бірден бет бұрғанға ұқсайды. Оған дәлел – жеке кітапханасында «Жә- ді­дшілер туралы сыни мақала», «Ағарту реформасына дейінгі мұсылман мекте­бі­нің оқушысы туралы әңгіме» кітаптарының болғандығы. Бұл кезеңдегі шығармаларда әлеумет­тік мәселелер, қыз-келіншектердің ая­нышты тағдыры сипатталған. Меди­циналық брошюраларда сол кезде кең таралған тырысқақ, аусыл, сондай-ақ маскүнемдік туралы баяндалған. Балаларға арналған әдебиет негізінен әзіл-оспақ, көңілді әңгімелерден құрылған. Х.Хусаиновтың Орынбордағы кітап және жазу дүкенінің 1912 жылы татар және орыс тілдерінде жарық көрген жарнамалық анықтамалығында марапат­тар мен сый­лық­тарға арналған кітаптар ұсынылған. Сыйлықтардың бірін 1914 жылы Петро­павл әйелдер гимназиясының 3-сынып оқушысы Евгения Круглова жеңіп алған. Бұл тура­лы: «Петропавл әйелдер гимна­зиясы педа­гогикалық кеңесінің қаулысы­мен 3-сынып оқушысы Евгения Круглова үлгілі тәртібі мен үздік оқуы үшін марапат­талсын» деген жазба сақталған. Кейін Евгения гимна­зияны алтын медальмен тәмамдап, зейнет демалысына шыққанша Петропавл қала­сындағы мектептерде ма­те­матика пәнінен сабақ берген екен. РЕКВИЗИЦИЯЛАУ ЗАРДАБЫ Мұсылман көпестері мен орыс өнер­кәсіпшілері қайырымдылық жасаушылар мен меценаттар ретінде де танылғаны белгілі. Олар өз қаржысы есебінен мек­тептер мен медреселер ашып қана қоймай, кітап, мерзімді басылым басып шығаруға да ат салысқан. Мәселен, Исан-Ғазы Болатовтың жеке кітапханасындағы кітап­тардың басым бөлігі Қазан қаласындағы «Ағайынды Кәрімовтер» сауда үйінің және Орынбор мен Уфадағы «Кәрімов, Құсайынов және К» әдеби баспаханасында басылып шығарылған. Болатовтардың отбасылық кітапханасында өз кезегін күтіп жатқан түптелген және түптелмеген бірнеше қолжазба да бар. Жалпы, Болатовтардың жеке кітап­ханасы 200 шақты кітап пен мерзімді басы­лымнан тұрады. Бұл – осы күнге дейін сақталып қалған ат төбеліндей кітапханалардың бірі. Себебі Петропавл қаласы Колчак әскерінен босатылғаннан кейін, 1920 жылдың сәуірінде барлық жеке кітапханалар мен музыкалық аспаптарды жеті күндік мерзім ішінде тіркеу туралы қаулы шығарылған болатын. Бұл құжатқа Петропавл қалалық халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі Кайгородов пен қалалық мектеп бөлімінің меңгерушісі Барлебен қол қойған. Бәлкім, бұл тіркеу кейін ревизициялаумен аяқталған болар. Әйтпесе, «Петропавл мешітінің имамы Бегішев» деген экслибрисі, немесе «Акчурин,1913, Петропавл» автографы, «Нияз-Мұхамед Сүлейманов, Петропавл» сауда белгісі бар кітаптар Алматыдағы орталық ғылыми кітапхананың қорында қайдан жүр? Бұған қоса, 20-30-шы жылдары өзге тілдердегі кітаптардың көзі жойылуы мүмкін. Ол кездері араб әліп­биімен жазылған кітаптардың барлығы дінмен байланыстырылып, жойылғаны көпшіліке мәлім.

Лидия МЕЛЁХИНА, өлкетанушы