Бүгінгі кезең – медианарықтың негізгі ны­са­ны саналатын оқыр­ман, тыңдарман және кө­рерменнің тұтыну еркін­дігі дәуірлеген уа­қыт.
Отандық подкастинг әлі әуесқой деңгейде – Айнель Әмірхан

Өйткені дәстүрлі медиа негізін сақ­тап қалса да, цифрлы технологияның әсерінен күн санап өңін өз­гертуде. Осындай жаңа заманның ақпараттық өні­мінің бірі – подкаст. 

«Подкаст» дегеніміз не?

Қарапайым сөзбен айтқанда, подкаст – бұл белгілі бір тақырыпқа арналған аудио блог, бір адамның монологі немесе бір­не­ше адамның әңгімесі. Оны арнайы сайт­тар­да онлайн тыңдауға да, құрылғыға жүк­­­­теуге де болады. Ондағы әр шығарылым  же­ке тақырып немесе оқиғаға арналады. Не­гізінде, оны аудио форматындағы YouTube деп қарастыруға да болады. Бірақ бү­гінде тыңдарман тарту мақсатында ви­део форматындағы подкасттарды да кез­дестіруге болады.  

Шын мәнісінде, «Подкастинг» терми­ні­нің өзі 2004 жылы Ipod және broadcasting, яғни «радиохабар» деген сөздерден қыс­қар­тып алынған. Алайда подкасттың ра­дио­дан басты айырмашылығы – жанр мен та­қырыпты өз бетінше таңдау еркіндігі мен кез келген уақытта тыңдау мүмкіндігі. Яғни, тыңдаушылар нені және қашан қосу керегін өздері таңдайды. Подкасттың жанр­лары (ауызекі, деректі, көркем) және та­қырыптары бойынша ерекшеленеді. Қа­зір маркетинг, кино, музыка, саясат, спорт, сән, әзіл, ойындар туралы подкаст­тар­ды кездестіре аласыз. Мұндай контентті жа­саушылар қатарынан бұқаралық ақ­парат құралдарын, брендтер, белгілі бір сер­вис өкілдері мен кәсіпкерлерді, бло­гер­лер және қарапайым пайдаланушы­лар­ды көруге болады. Подкасттар бірреттік не­месе мерзімді, яғни эпизодтары тұрақты түр­де жарияланып отыратын болып бөлі­не­ді. Ұзақтығына келер болсақ, бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін созылуы мүмкін.

Подкаст аудиториясы бүкіл әлемдегі се­кілді елімізде де дамып келеді. Яндекс зерт­теулерінің мәліметтеріне сүйенсек, пай­даланушылардың подкастингке деген қызығушылығы соңғы жылдары 4 есе өсіп, тыңдаушылар саны ондаған миллионға жеткен. 

Осы орайда нарықтағы алғашқы қазақ­тіл­ді подкастерлердің бірі Айнель Әмір­хан­ның пікірімен бөлісуді жөн санадық.

«Сандық микрофонның» салмақты міндеті

Подкасттың әу бастағы функциясы – телефон, микрофон немесе диктофоны бар кез келген адамға өз ойымен бөлісуге мүмкіндік беру. Қазір біз айтып жүрген медиасауаттылық, ақпаратты тұтыну мә­де­­ниетін алар болсақ, адамдар ақпарат­ты тек­сере бермейді. Аудитория кез келген жа­зылушысы көп немесе тыңдармандары бар адамдарға сенеді. Сондықтан біздің қо­­ғамда подкаст жүргізуді мойнына алған кез келген адамның журналистік білімі бол­уы керек немесе өз саласының маманы бол­уы қажет. Пайда табудан бұрын білге­ні­мен бөлісу немесе қандай да бір өзекті мә­селеге қоғам назарын аударуды негізге ал­ған жөн. Бұл, әрине, адамның жеке жауап­­кершілігінің шеңберіндегі дүние. Бірақ конституциямыз сөз бостандығын шек­темейтіндіктен және сөз еркіндігі бар қо­ғам қалыптастырғымыз келгендіктен, біреу­ге жаса немесе жасама деп талап ете ал­маймыз.

Мен подкаст саласына 2019 жылы кел­дім. Бастапқыда бұл мен үшін хобби бо­ла­тын. Кейіннен қоғамдық маңызы бар мә­се­лелерді көтеру және өз ойыңды жет­кізу маған жақын болғандықтан, 2022 жы­лы толық фрилансқа шығу туралы ше­шім қабылдағанда, осы подкастинг са­ла­сын кәсіби деңгейде жүргізуді таңдадым. Қа­зір өзімді кәсіби подкастермін деп айта ала­мын. Оған менің бэкграундым рұқсат бе­ре­ді, себебі мен әл-Фараби атындағы Қа­­зақ ұлттық университетінің журна­лис­тика факультетін бітіргенмін. Сондай-ақ «Саясаттану» мамандығы бойынша ма­гистрантпын. Жақында Роберт Гордон уни­верситетінде PR саласы бойынша оқуым­ды тәмамдадым. Жалпы, подкас­тым­ның дүниеге келуіне де осы жерде ал­ған білімім әсер етті.

Интернет «толқынында»

Бүгінде подкаст толыққанды медиа құ­ралы болып қалыптасты дегенмен келісе қоймаймын. Өйткені подкаст дегеніміз – аудио форматта шығатын ақпараттық ме­диафайл. Бірақ біздің қоғамда оны кө­біне YouTube форматында елестетеді. Яғ­ни, құлаққап киіп алған бірнеше адамның мем­лекеттік арналар мен басылымдарда кө­теріле бермейтін тақырыптарда әң­гі­мелесуі, сөз арасында емін-еркін эмо­ция­сын білдіруі деп қабылдайды. Бірақ шын­туай­тында мұның негізгі форматы – RSS ар­қылы таралатын аудиофайл. Бізде бү­гін­де нақты статистика жоқ, дегенмен елі­міз­де подкаст тыңдайтын адамдардың қатары сон­шалықты көп емес. Танымал тұлға­лар­дың өзінде тыңдармандар саны 2000 не­месе 5000 болуы мүмкін. Әрине, біз қазір қа­зақтілді аудитория туралы айтып жатыр­мыз. Бұл жерде нақты статистика бойынша корреляция жасау қиынға соғады. Ал орыс­тілді контентті қазақстандықтардан бө­лек сол тілді меңгерген өзге де ұлт өкіл­дері тыңдайды. Сол себепті біз ауқымды кең аудиторияға шықтық, бұл да бір те­леарнамен, YouTube-пен немесе белгілі бір басылыммен бәсекеге түсе алатын медиа құра­лына айналды деп айта алмаймын. Сон­дықтан оны қазір медиа құралына қо­сымша ретінде ғана көре аламыз. 

Мысалы, шетелдік подкаст саласын қа­­райтын болсақ, онда ірі медиа ресурс­тар­дың жеке подкасттары бар. Бұл – то­лық­қанды бөлек редакция жұмыс істейтін ақ­парат құралы. Ол жерде сапалы дүниелер айтылады, журналистік зерттеу жүргізіледі, қандай да бір ғылыми тақырыптарға, жаңа­лықтарға байланысты дүниелер тура­лы сөз қозғалады. Яғни, ол сапалы жур­на­листік еңбекті талап ететін дүние. Ал бізде кей­де дайындықсыз дүниелер кездесіп қа­ла­тынын көреміз. «Бұл – еркін формат, реф­лексия дегендей, біз ойымызды ғана ай­тамыз немесе белгілі бір сарапшыға сұрақ қоямыз, ол бәрін айтады» деген көз­қараспен қарауға болмайды. Осы се­бепті бізде бұл сала кәсіби деңгейден гөрі әлі әуес­қой форматта дамып келеді деуге бо­ла­тын шығар. Көптеген адам үшін ойын ер­кін жеткізу құралы ретінде өз жолын тап­қанымен, медиа құралы ретінде өзінің фор­масын, форматын тапты немесе «жұл­дызды шағын» өткеріп жатыр деп айта алмаймыз.

Тобықтай түйін

Меніңше, подкаст саласына үш жол­мен келуге болады. Біріншіден, мен се­кіл­ді жеке қызығушылықпен, қандай да бір ізденіспен келу. Өз нишаңды, ауди­то­рияң­ды табу және оны монетизацияға дейін жеткізу ұзақ уақыттық шабысты, ізденісті та­лап етеді. Себебі сен шақыратын қо­нақ­ты зерттейсің, сұрақтарыңды әзірлейсің, тақы­рыпты тереңірек зерттейсің, үлкен командаң болмағандықтан, осындай жұ­мыс­тың барлығын жалғыз жүзеге асы­руыңа тура келеді. Сондықтан бастапқыда бас­қа табыс көзің болмаса, ұзақ уақыт под­каст жасауға мүмкіндігің бола бер­мей­ді. Екінші жол – үлкен корпорациялар ар­қылы келу. Бізде «Мәншүк медианың», Vlast.kz-тің подкасттары бар. Сол секілді бюджеті, талабы, адамы бар үлкен медиа корпорациялардың подкастын дамытуға бо­лады. Үшіншіден, танымал тұлғалар ар­қылы келу. Осыған дейін олар кітап жаз­ды, Instagram арқылы монетизацияға шық­ты. Енді көбіне адамдар құлаққап тағып алып, жүгіргенде немесе автобуста кетіп бара жатып, жалпы кез келген жерде тыңдайды деген оймен подкаст жасайды. Бұл топқа жататын адамдар пайда таба бас­тағанға дейін бұл ресурсты ары қарай да қолдануы мүмкін. Яғни, монетизацияға шықса, командасын бағуға және өзі көз­деген қаржылық деңгейге жетуге мүмкіндік бер­се. Бірақ бұл санаттағы подкастерлер под­каст қай күні ақша әкелуді тоқтатады, сол күні ресурстан шығып кетуі мүмкін.

Мен жаңадан подкаст саласына кел­генде, достарыма, Instagram-да сұрайтын адам­дардың бәріне «подкаст жасау оңай, телефоның, айтар ойың болса болды, жаса, тырысып көр» деп айтатынмын. Қа­зір бізде нарық шағын болғанына қара­мас­тан, бәсеке тым жоғары. Себебі подкаст жүр­гізуді бірнеше жыл бұрын бастаған адам­дарға қарасаңыз, оларда дыбыс са­пасы да, шақырылатын қонақ деңгейі де жоғары. Бұл YouTube-қа шығу, инстаграм немесе Telegram-да парақша ашып, жаңа ау­диторияны бағындыру секілді ауқымды жұ­мыстарды  талап етеді. Сондықтан қа­зіргі подкастинг бұрынғыдай кез келген адам дөңгелетіп әкете алатын дүние деп ай­та алмаймын. Өйткені бұл осындай ұзақ ша­бысты талап еткенімен, жылдам табыс әке­ле бермейтін сала. Аудиторияңды  қа­сықтап жинайсың, оны толықтай зерттеп, тың­дарманның талғамына сай дүние ұсынуға тырысасың. Сондықтан қазір ме­нің пікірім осыдан төрт жыл бұрынғы пі­кі­рімнен өзгеше.

Жазып алған 

Камила ЕРКІН