1 наурыздағы дерек бойынша, биыл елімізде Telegram онлайн-платформасында есірткі сататын 24 интернет дүкен және жалпы аудиториясы 50 мыңнан асатын 12 жарнамалық бот жойылған. Бұл есірткімен күрестің алғашқы сатысы ғана.
Сананы улаған синтетика
337
оқылды

Мұны мемлекет есірткімен кү­рес жүргізу туралы арнайы бағ­­дарлама қабылдағаннан кейінгі тағы бір ілкімді шаруа деп атауға болады. Ен­ді Премьер-Министрдің орынбасары Т.Дүйсенованың үйлестіруімен Ішкі істер министрлігінде жұмыс тобы құ­рылды, оның аясында нашақорлықтың алдын алу және есірткіге байланысты қыл­мысқа қарсы екі іс-қимыл, оның ішін­де әлеуметтік және басқа интернет-ре­сурстар арқылы есірткінің таралу жо­лын кесу бойынша қосымша шара­лар кешені әзірлену үстінде. 

Шынымен де, ғаламтор арқылы сан алуан құйтырқы әрекетке баратын есірт­кі саудасын құрықтап оған тос­қауыл болу бір министрлік емес, барша ел­дің бірігіп, жұмыла жүргізетін әрекеті болуы керек деген ой келеді. БҰҰ мә­лі­­­метінше, әлемде 275 млн нашақор бар. Әрине, бұл нақты сан емес. Деген­мен бұл санның артып кетпесе, кемі­мей­тіні өкінішті. 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев маңызды отырыстардың бар­лы­ғын­да дерлік есірт­­кінің ұлт сау­лығына үлкен зиян әкеліп отырғанын ай­тып, сананы улаған осы бір кеселмен барынша кү­ресу керектігі туралы тиісті тапсырмалар да беріп келеді. Президент тапсырған соң Үкімет Қаулысымен Қа­зақ­стан Республикасының нашақ­ор­лыққа және есірт­кі бизнесіне қарсы кү­рес­тің 2023-2025 жыл­­дарға ар­нал­ған ке­шенді жос­пары бекі­тілді.

Нәтижесінде, 2025 жыл­­ға қа­рай есірткі тұты­ну­шы­лар­дың са­нын азайту, есірт­кіге тәуел­діліктен ұзақ­мер­зім­ді ре­миссия­сы бар кәмелетке тол­­­­ма­ғандар санын 15%-дан 20%-ға дейін арттыру, сондай-ақ есірткі тұ­ты­ну­шыларды 26%-дан 30%-ға дейін ме­дициналық-әлеуметтік оңалтумен қам­ту жоспар­ланған. 

Бұдан бөлек, жаңа синтетикалық пре­параттарды, сондай-ақ азаматтарды медициналық куәландыру аясында алы­натын қан үлгілері мен басқа да био­материалдарды зерттеуді жеделдету үшін сот сараптама органдарының ма­териалдық-техникалық базасы ны­ғайтылмақ. Кешенді жоспарда көрсе­тіл­ген өзге де шараларды жүзеге асыру үшін бюджет есебінен 53,1 млрд теңге бөлу қарастырылған. Қазір алғашқы қадамы жүзеге асырылу үстінде. 

Жастарды құрықтаған жаңа түр

Мамандардың айтуынша, есірткінің уа­қыт озған сайын жаңа түрі пайда бо­лып жатқан көрінеді. Тіпті, дүние­жү­зінде мыңнан астам есірткі түрі ресми тір­келген екен.  Қазақстанда шамамен со­ның 700-ге жуық түрі немесе ана­лог­тары бар. Бүгінде бақылаудағы пси­хи­калық белсенді заттардың тізіміне 89 син­тетикалық есірткі түрі енгізіліп отыр. Бұл кеселдің адам психоло­гия­сы­на санаулы секундта өте қатты әсер ете­­­тінін неврология ғылымы баяғыда-ақ дәлелдеп берген. Полиция есірткінің бұл түрімен күресудің қиындығын ай­тып отыр. Ал сарапшылар әлем бойын­ша аптасына синтетикалық есірткінің 10 жаңа түрі шығарылатынын алға тар­­­туда. 

Біздің елде 2015 жылдан бастап «син­тетикалық есірткінің» жаппай таралуы байқалған көрінеді. 2019 жылы Қазақстанда шамамен 11 келі синтетика тәркіленсе, 2020 жылы 100 келі  болған. 2021 жылы 160 келі есірткі тәркіленсе, өт­кен 2023 жылы құқық қорғау орган­дары 168 келі 494 грамм мефедрон мен альфа-PvP тәркілеген. ІІМ деректеріне сәйкес, бүгінде Қазақстанда ең көп та­рал­ған есірткі түрі – «синтетика» екен. 

Алғашында Қазақстанға темекі қос­па­лары бар «спайс» деген түрі  келген. Уа­қыт өте түтіні жоқ темекі деген түр – «снюс» құпия саудаланған. Кейіннен есірткі әлемін «кристалл», «жылдам­дық», «ваннаға арналған тұз» деген түр­лі атау жамылған синтетикалық зат­тар тез жаулап алды. Ең сорақысы, бұл дерттің тырнағына ең бірінші болып жа­ны жаңалыққа құмар жастар ілігіп жатыр.

«Син­тети­каның» тартқызар зар­да­бы өте ауыр. «Не иісі, не дәмі біліне бер­­мей­тін синте­ти­калық заттар ақыл­дан айы­рып, ағ­заны тіпті ірітіп жібере­ді», – дейді онколог дәрігерлер. Адамға 2-3 жылда өлім құш­тыруы мүмкін мұн­дай қауіпті түрге еліктеген жастарды құт­қару өте ұзаққа созылады екен. 

Денсаулық сақтау министрлігінің ақ­паратына сәйкес, 2024 жылдың 1 қаңтарында Қазақстанда психоактивті заттарды қолдану салдарынан психи­ка­лық мінез-құлық бұзылыстары диаг­но­зымен 108 722 адам динамикалық ба­қы­лауға алынған. Оның ішінде 18 329 адам есірткіге тәуелділікпен тіркеуде тұр. Оның 91%-ы – ерлер (16 817), қалғаны – әйелдер (1 512). Сондай-ақ тәуелділердің ішін­де 2 734 адам – (15%) 18 бен 29 жас ара­лығындағы жас болса, тіркеуде 66 ба­ла мен жасөспірім бар екен.

Кейбір деректер бойынша, Қазақ­станда бас бостандығынан айырылған аза­маттардың 10 пайызы – есірткі қыл­мы­сы үшін жазасын өтеп отырған­дар. 

Курьер кінәсі

Желілерде курьер, яғни жүк жет­­­­кізуші болып жұмыс іс­тей­­тін жа­сөспірімдердің қолға түсіп қа­­лып жат­қандығын көзіміз шалып қа­­лады. Әрине, ол есірткі тасы­мал­дау­шы ретін­де заң алдында жауап беруі хақ. Бірақ ең өкініштісі, сол жастарды бұл жұ­мыс­қа жегіп отырғандардың кім екені көп жағдайда белгісіз болып қала бе­реді. Мысалы, осыдан бір жылдай уа­қыт бұ­рын атыраулық оқушы есірткі та­сы­малдағаны үшін 7,5 жылға сот­талып кет­кен болатын. Оқушы Telegram желі­сін­дегі хабарламаны көріп, табыс тап­пақшы болған. 

Ал жуырда алматылық 27 жастағы ер адам басқарған осындай курьерлік топ­­тың қолға түскені белгілі болды. Ал­­­ма­ты қаласы бойынша есірткі қыл­мы­­сына қарсы күрес басқармасының бас­­шысы Ерлан Әлмағамбетовтың ай­туынша, күдікті синтетикалық есірткі та­сымалдаумен айналысқан. 

«Күдікті біздің көзімізге біраз уақыт бұ­рын түскен болатын. Ол син­те­ти­ка­лық есірткіні белсенді қолданушы ғана емес, оның тұрақты таратушысы екені де алдын ала анықталған. Мақсатты же­дел және арнайы шаралар сотталу­шы­ның қылмыстық әрекетінің басқа бағы­тын анықтауға мүмкіндік берді. Ол «синтетиканы» өндіруші болып шықты. Ер адам Алматы облысы Қарасай ауда­ны Іргелі ауылындағы үйлердің бірінде өндіріс ұйымдастырған. Бір сөзбен айтқанда, әмбебап есірткі сатушыны әшкереледік», – дейді ол.

Ұлт болашағына төнген қауіп

«Синтетикалық есірткі тұтынатын­дар­дың көбеюі ұлт саулығына зор қауіп төн­діруде. Қазіргі ахуал өте күрделі, соң­ғы үш жылда тәркіленген «син­те­ти­ка­ның» көлемі 10 есе артқан. Ең өкі­ніштісі, уақыт өткен сайын мұндай есірт­кі арзан әрі қолжетімді бола бас­таған. Нашақорлар оны әлеуметтік желі мен түрлі мессенджер арқылы емін-ер­кін сатып алып жатқан көрінеді. Есірт­кі­ні, тіпті үйге әкеп беретіндер де бар екен. Бұл – аса қауіпті әрі ауқымды әлеу­меттік кесел. Синтетикалық есірт­кіні өндіруге және таратуға қарсы күрес жалпыұлттық деңгейде жүргізілуге тиіс», – деген еді Мемлекет басшысы өз Жолдауында. 

ҚР ІІМ мәліметінше, синтетикалық есірткіні тарату бойынша Ақмола, Пав­лодар, Алматы Қарағанды өңірлерінде жиі тіркеледі екен. 

«Бұл есірткі түрін әсіресе жастар мен жасөспірімдер көп қолданады. Се­бебі сатып алу да, қолдану тәсілі де аса бір жағдайды қажет етпейді. Кез келген жерде қолдануға ыңғайлы. Оны иіскеп те, тартып та, тіпті ішіп те қолдануға бо­лады. Сондықтан жасөспірімдер әуес­тігі жоғары болмақ. Ал әсері өте жо­ғары. Бірден орталық ми жүйесінің қал­пын бұзады», – дейді Пси­хикалық денсаулық орталығы Нар­кологиялық қызмет бойынша Бас дәрі­гердің орын­басары Гаухар Бектаева. 

Елімізде есірткіден оңалту бойын­­­ша 14 оңалту орталығы жұ­мыс істеуде. Мамандардың айтуын­ша, соң­ғы кездері орталыққа осы син­тетикалық есірткіге құмарлар көп келе бас­таған. Бірақ кәмелетке толмағандар арасында қан­ша адам есірткі дәмін татқаны ту­ралы мәлімет болмай тұр. Мамандардың айтуынша, мұндай дерек болған кезде алдын алу шараларының да нәтижелі болуы мүмкін екен. 

«Алғаш пайдаланған кезден бастап тәуелді болып қалдым. Ата-анамды ал­дадым. Жақындарымды алдап ақша тап­тым. Киімдерім мен  жеке заттарым­ды сатып сол дүниені алып отырдым. Қа­зір ойлап қатты өкінемін. Кейде қи­наламын. Сол кезде әлі де іздеп тұр­ған­дай күй кешемін. Бірақ бұрынғыдай емес», – дейді оңалту орталығында ем қа­был­дап жүрген бойжет­кен. Ең өкі­ніш­тісі сол, бұл дертке қыз­да­ры­мыздың да шырмалып қалып отыр­ғаны. 

БҰҰ мәліметтеріне сүйенер болсақ, соңғы 10 жылда есірткіге тәуелді адам­дардың саны 22 пайызға өскен. Ал қа­зіргі уақытта әлемде шамамен 275 млн нашақор адам бар көрінеді. Оның 500 мыңнан астамы осы дертсалдарынан көз жұмады екен. Ал Қазақстандағы мә­ліметтерге тоқталсақ, ресми дерек­терге сәйкес, қазір бізде есірткіге тәуел­ді 110 мың адам есепте тұр. Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне зер сал­сақ 20 мыңға жуық нашақор ем алу үс­тінде екен. Оның 1,5 мыңнан астамы – әйел, ал 43-і буыны қатпаған жа­сөс­­пірім екен. Түсіне білген жанға осы деректің өзі ұлт денсаулығы мен ұлттық қауіпсіздікке төнетін қатердің зор еке­нін байқатады.

Бердібек ҚАБАЙ