Кино – өнердің кенже баласы болғанымен, тұтынушысы ең көп мәдени құбылыс» деген пікірге келіспеске амалымыз жоқ. Тұтынушының көптігінен миллиондап, миллиардтап қаржы жинап жатқандар да бар.
Дана Әмірбекова, киносыншы: Көрермен талапшыл болса ғана қазақ киносы дамиды
1,127
оқылды

Бірақ бізде қандай тауар өтімді, мәселе – осында! Қырғыз киноиндустриясы түсірген екі бірдей фильм қазақ кинотеатрларында көрсетіліп, көрерменнен оң бағасын алды. Екі фильмнің де жанры комедия емес. Қырғыз фильмдері «комедия түсірсек қана қаржың еселеп қайтады» деген көзқарасты өзгерткен сыңайлы. «Пейіштің» «Таптым-ау сені» не болмаса «Қазақша бизнестен» артықшылығы неде? Белгілі киносыншы Дана Әмірбековамен «Экранда» қырғыз фильмін талдап көрдік. 

Мағынасыз дүниелерден көрерменнің жауыр болғаны сезіледі

– Фильм алты елде таспаланған. Де­мек, алты елдің ортақ өнімі деп айта ала­мыз ба?

– Фильмнің қай елге тиесілі екенін оның түсірілімдерінің қандай елді ме­кен­дерде өткеніне немесе қай елдің актерлері рөл сомдағанына қарап емес, қай мем­ле­кет­тің қаржысына жүзеге асқанына қарап анық­таймыз. Иә, үш-төрт мемлекет бірі­гіп қаржыландыратын фильмдер де бола­ды. Алайда сөзімізге тиек болып отырған фильмнің түсіріліміне қаржы бөлген жал­ғыз мемлекет – Қырғызстан. Мысал ре­тін­де, осыдан жиырма жыл бұрын жа­рық­қа шығып, көрермен тарапынан сын­ға алынған «Көшпенділер» фильмі де Гол­ливудтың танымал актерлері мен ре­жиссерлерінің көмегімен жүзеге асқан бо­­­­латын. Дегенмен қаржы бөлген өзіміз бол­ғандықтан, ол фильм біздің елге тие­сілі. Сол сияқты ғой. 

– «Пейіштен» ұққанымыз – режиссер көрерменнің сұранысын мықтап зерттеген секілді. Жеңіл жанрдан гөрі, осындай ой са­латын фильмдерді көбірек іздейтін сияқ­тымыз. Осы тұрғыдан алғанда, фильм ар­қы­лы «адами қатынасты зерттеудің тетігі қай­да?» екенін біле аламыз ба? 

– Расымен, соңғы жылдары отандық эк­ранымыз бірінен екіншісінің айыр­ма­шылығы онша байқалмайтын арзан ко­ме­диялармен толықты. Бұндай мәнсіз, ма­ғынасыз дүниелерден көрерменнің жауыр болғаны сезіледі. Соңғы жылдары қыруар касса жинап, қоғамда резонанс ту­дырған «Бақыт», «Оян, қазақ!», «Дәс­түр» қатарлы фильмдердің алға шығуы – соның дәлелі. Көрермен қоғам жарасын ашатын, түйткілді тақырыптар мен түрлі жанрдағы фильмдерге сусындап отыр. Себебі комедия – ауруды сездірмейтін дәрі сияқты. Бірақ ол ешкімді емдемейді. Қоғамға жайылған іріңнен арылу үшін оның жарасын ашатын туындылар қажет. Ар­зан күлкіден іргемізді аулақ салып, ада­ми құндылықтарды дәріптейтін адам­затқа ортақ тақырыптарды қаузай оты­рып, қазақтың мәселесін экран арқылы алға тартатын уақыт келді.

«Пейіш» дер кезінде шықты

– «Пейіш» күлдіреді, ойландырады, мұң­ға батырады. Әсіресе, Сириядағы тү­сірі­лім бірнеше факторға негізделген. Ел неге мұндай күйге түсті? Қырғыз қызы не­ге адасты? Жалпы, қырғыз қызы арқы­лы адасқандардың типтік образын көр­сет­кісі келген сыңайлы. Кейбір көрермен фи­льмнің шырқау тұсы да Сирияны көр­сет­кен жері деген пікір айтуда. Сіз қалай ой­лай­сыз? 

– Соңғы жылдары ата-баба дәстүрін ұмы­­­тып, діннің атын жамылған кері ағым­­­ды дәріптеушілердің қарасы күн са­нап ұлғаюда. Қара киімге оранған қара­көз­­деріміздің арасында өз ұлтының салты мен дәстүрінен безініп, дүниетанымына қарсы шығып, болашағына балта шап­қан­дар қаншама?.. Байқасаңыз, кез кел­ген ойлы фильмде әйел бейнесі – ұлттың бейнесі. Әке – мемлекет бейнесі болса, ба­лалар – халық. Бұл тұрғыда режиссер адас­қан әйелді көрсету арқылы адасқан елді, күллі біл ұлтты меңзеп тұр. Өкініш­ті­сі, бұл тек қырғыздарға ғана тән мәселе емес. Қазақ арасында да туындаған жағ­дай. Сондықтан да отандық көрермен та­­рапынан жылы қабылданды деп есеп­тей­мін.

– Қазір кез келген фильмнің касса жи­науы да маңызды. «Пейіш» бұл жағынан да озық шыққан секілді. Жалпы, кино тақы­рып­тық тұрғыдан ұтып отырған жоқ па? 

– Дұрыс айтасыз. Кино – арзан сала емес. Сол себепті де салынған қаржыңның есе­леніп қайтуы аса маңызды. «Темірді қыз­ған кезінде соқ» демекші, «Пейіш» фи­льмі дер кезінде, уақытылы шықты. Ауыз бекітіп, имандылыққа бет бұрған кө­рерменнің сұранысын ескеріп, фильм­нің көрермен назарына Оразамен тұспа-тұс ұсынылуы сәтті продюсерлік шешім бол­ды. Мүмкін сәл кешірек шыққанда, бұн­дай қызығушылық тудырмас па еді. Өйт­кені бізден кейін Татарстан экран­дарында көрсетілгенде үлкен касса жинай алмағаны белгілі.

Бала – ол әрқашан халықтың бейнесі

– Біз тек көрермен көзімен ғана бағалап отыр­мыз. Кино сыншысы ретінде қандай кемшілігі бар деп санайсыз? 

– «Қоғам ғылым мен білімнен алшақ­та­ған сайын діндар бола бастайды» дейді ғой. Осы ретте діни тақырыптағы фи­льм­дер­дің үлкен экран арқылы жиі ұсы­ныл­уын өз басым құптамаймын. Осыдан бес ай бұрын ғана «Дәстүр» фильмі жарыққа шық­қан еді. Миллиардтап касса жинаған атал­ған фильм басында әлеуметтік маңыз­дылыққа ие зорлық-зомбылық та­қырыбын көтермекші болып басталып, соңы діни экзорцизм мен догматизмды дә­ріптеумен аяқталған еді. Ұлттық сим­во­лымызға айналған қасиетті домбыраға күйе жағып, жамандықтан құтқаратын жал­ғыз жол Аятул-Күрсі сүресі, ал жын­нан қорғауға қауқарлы жалғыз жан молда еке­нін алға тартқан фильмді көргендердің ба­сым көпшілігі жанұялық зомбылық жай­лы емес, теріс ағымдар алға тартатын жын­дар мен шайтандар жайлы ортаға­сыр­лық ой түйіп шыққан болатын.

Ал енді әңгімеміздің өзегіне айналған «Пейіш» фильміне келер болсақ, бұнда да режиссердің көзқарасымен келіспейтін тұ­старым бар. Жоғарыда айтқанымдай, бала – ол әрқашан халықтың бейнесі. Фи­­­­льмдегі бас кейіпкер – ақыл-есі кем, өз ісіне жауап бере алмайтын, ештеңеге сы­ни тұрғыда қарай алмайтын жасөспірім. Ол жанындағылардың айтқанына еш кү­мән келтірмейді, артық сұрақ қоймайды, ойлан­байды. Қарап отырсаңыз, нағыз діншіл фанатиктің бейнесі. Ал режиссер болса, осындай бейнені үлкен экран арқылы романтизациялап отыр. Ол – бір. Екін­шіден, фильмде жұмаққа кірудің жал­ғыз жолы – Меккеге бару екені алға тар­тылады. Демек, жұмаққа кіру үшін се­нің адами құндылықтарың емес, анаң­ды Меккеге жаяу апарғаның маңыздырақ екен. Әуелі бас кейіпкердің анасы ел-жұртқа: «Менің жарымес баламның өзі Меккеге апаратын болды. Ал сендердің сау балаларың қайсыңды апарды?» деген сұ­рақ қояды. Бұл көрермен санасын ма­нипуляциялау. «Жәннат аналарыңның та­банының астында» хадисін тікелей топ­шылаған фильмнен кейін Меккеге ана­сын апарушылардың саны күрт өсті. Жуыр­да ғана әлеуметтік желілерден қарт ана­сын сықырлаған арбаға салып Мек­кеге жол тартқан жігіттің видеосын көр­дік. Ертең олардың тағдыры қалай бол­­мақ? Жалпы, бұндай тақырыптағы фи­­­­льмдерді жарыққа шығарарда өте абай болу керек деп есептеймін. 

– Жоғары рейтинг жинаған екі фильм де қырғыздарға тиесілі. «Приговордың» режиссері қазақ дегенімізбен, оқиға желісі қыр­ғызда өрбіген. Қазақ киносы комедия­дан ұзай алмай жатқан секілдіміз. Неге?

– Қазір жанрлық киномыздың дең­гейі­нің төмендігіне тек сол Батыстың тө­мен санаттағы фильмдерінің әлсіз кө­шір­месінен ұсынып жүрген «киногерлер» ға­на емес, сол фильмдерді қолдап-қол­паш­тап, әлеуметтік желілер арқылы жар­на­малап жүрген көрермен де жауапты. Де­мек, біздің көрермен осындай деңгейлі фи­льмдерге де риза. Әйтпесе, мә­де­ниет­тен жұрдай, адами құндылықтарды аяққа тап­тайтын, белден төмен әзілдерден құ­рыл­­ған бүгінгі өнімдерді ұсынатын про­дю­серлер қанатын кеңге жаймас еді. Қа­ра­саңыз, анайы сахналар мен боғауыз сөз­дері көп фильмдер қаржыны мил­лиард­тап жинайды. Халық осындай фи­льм­дерге билет алудан бас тартып, өзіне де­ген құрметі артқанда ғана өзгеріс бо­лады деп ойлаймын. Көрермен талапшыл бол­ғанда ғана қазақ киносы өседі, өр­кен­дейді. 

– Сұхбатыңызға рақмет!

Әңгімелескен 

Гүлзина БЕКТАС