Соңғы жылдары балалар арасындағы жаппай төбелеске көбіне әлеуметтік желілерде тараған бейнежазбалар арқылы куә болып жатамыз.
Әлімжеттік әлсіздің ісі ме?
315
оқылды

Маңғыстауда мектеп түлектері арасындағы, Павлодардағы «Жас сарбаз» облыстық мамандандырылған әскери мектеп-лицей-интернатында болған немесе Қызылорда облысы Байқоңыр қаласында болған жасөспірімдер арасындағы төбелес секілді келеңсіздікке көз жұма қарауға болмайды. Төбелес – әуелі балалар арасындағы әлімжеттікті ушықтырып, бала психологиясының, құқығының бұзылуына алып келу қаупі бар құбылыс.

Сарапшы мамандар балалар арасындағы төбелестің өршуіне тәлім-тәрбиенің ықпалы көп еке­нін айтады. Сонымен қатар буы­ны қатып, санасы орнықпаған бала­лар арасындағы төбелеске кейбір қа­­лыптасқан ұр да жық дүние­та­ным мен ұстаным қауе­сетінің де әсері көп. Кейбір әлім­жеттік мә­селе­лерді «авторитет», «абырой» ұғы­мында бейнелеудің де ықпалы аз емес.

– Біз кезінде үлкендерден, ата-апаларымыздан батырлар жырын, халық ауыз әдебиетінің ерлік дас­тандарын, ертегілерді көп тыңдап өстік. Ерлік, өрлік, елдік мәсе­ле­лердің қалай қалыптасу керегін са­намызға халқымыздың рухани қазыналары арқылы сіңіріп өстік. Қазіргі балалар қазақтың мол ру­хани қазынасынан қол үзіп қалды. Оларды қолындағы теле­фон тәр­биелеп жатыр. Әлеуметтік желі­лердегі елеп-екшелмеген ақпарат тасқыны бірінен кейін бірі бала­лардың санасына әсер етіп, тұрақ­ты мінез-құлықтың қалып­тасуына да кесірін тигізіп жатыр. Салда­рынан балалар шыдамсыз, «тыз етпе», өзімдікі ғана дұрыс дейтін менмен болып өсіп келеді. Егер төбелес төркініне үңілетін болсақ, жеке адамның дүниетанымы мен ұстанымы мәселесіне жолығамыз. Әркім өзінікін дұрыс санау салда­рынан мұғалім, мектеп, бала, ата-ана арасындағы байланысқа бел­гілі бір дәрежеде сызат түсіп, бала тәрбиесін қолдан шығарып алдық па деп ойлаймын, – дейді Мәжіліс депутаты Данияр Қас­қарауов.

Қазір балалар тәрбиесінде әлеуметтік желінің рөлі басым екенін жоққа шығаруға болмайды. Оқу-ағарту министрлігінің баста­масымен UNICEF-пен бірлесе жүргізген Kazakhstan Kids Online ауқымды зерттеуі негізінде Қазақ­станда балалардың интернетті пайдалануымен байланысты елеу­лі сын-қатерлердің бар екені анық­­­­­талған. Зерттеу нәтижесінде ба­лалардың 5%-ы желіге алғаш рет төрт жаста, кей жағдайда тіпті одан да ерте жаста кіреді. Ал 9-10 жас аралығындағы балалар­дың 60%-ы және 11-12 жас аралы­ғын­дағы балалардың 66%-ы әлеу­меттік желілер мен ойын платфор­­­­ма­­ларында өз аккаунт­тарын ашқан. Мұндағы алаңда­тарлық мәселе − балалардың 15,3%-ы күн­делікті және апта сайын неме­се кем де­генде айына бір рет ин­тернетте жа­ғымсыз кон­тентпен бетпе-бет келу арқылы (11,7%-ы) күйзеліске ұшырайды. Бұл өз кезегінде бала­лар арасын­дағы қылмыстың артуына әсер етпей қоймайды.

Оқу ағарту министрлігі бас­пасөз қызметінің бізге берген мәліметіне сүйенсек, министрлік мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп білім беру ұйымдарын техникалық қауіпсіздік құрал­дарымен жарақтандыру, норма­тивтік-құқықтық актілер енгізу жұмыстарын жүзеге асырып, бала­ларды қорғау жөніндегі кешенді жоспар және буллингке қарсы бағдарлама қабылдады. Психо­логиялық қызметтердің жұмысын күшейтуге басымдық беріп отыр. Сондай-ақ министрліктің мәлі­метінше, биылдан бастап еліміз бойынша 2 миллионға жуық оқушы «ДосболLike: достық қо­лын соз» акциясына қосылды.

− Бұл бағдарлама биыл наурыз айында пилоттық режимде бас­талды. Сәтті апробациядан өт­кеннен кейін «ДосболLIKE» бағ­дарламасын бүкіл ел аумағында кеңейту жоспарлануда. Аталған бағдарлама қауіпсіз оқу ортасын құру үшін маңызды қадам, онда әрбір бала өзін қорғалған сезініп, өсіп-өркендей алады, − дейді Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрағасы Насымжан Оспанова. 

Маманның айтуынша, бағ­дарлама оқушылар арасында ғана емес, студенттердің жанжалдарға сындарлы жауап беру дағдыларын қалыптастыруға, балалардың әлеу­­меттік-эмоционалдық дағды­ларын дамытуға, тұлғааралық және топ­аралық қатынастарды оңтай­ландыруға, балалардың субъек­тивті әл-ауқатының дең­гейін арттыруға бағытталған. Де­генмен бұл бағдарламаның бала­лар ара­сындағы жаппай төбелес мәселесін азайтуға қаншалықты әсер ететінін уақыт көрсете жатар.

Қазақстанның Еңбек Ері, бі­­лікті педагог Аягүл Миразованың айтуынша, балалар арасындағы төбелес – ең алдымен үйдегі тәр­­­биенің жемісі. 90-жылдардан кейін ата-аналардың балаға қа­райтын уақыты болған жоқ. Тұр­мыстың қа­мымен бала бағусыз қалған кездер болды.

− Қазір баланы еркін өсіру, бетінен қақпау, айтқанының бәрін орындау керек деген түсінік пайда болыпты. Бұл, әрине керек. Бірақ баланың бәрі туабітті ақылды, ақ пен қараны ажырата алатын ке­меңгер болып тумайды. Қанмен келетін қасиет те бар. Алайда бі­­­реу­ге әлімжеттік көрсету − әдеп­сіздік, тәрбиесіздікті білдіреді деп баланың құлағына үнемі құйып отыру керек. Адамдар арасындағы мейірім, сыйластық, бір-біріне қамқор болу секілді асыл қа­­сиет­терді бала бойына жастайынан сіңіре беру керек. Адам бойында жақсы да, жаман да мінез-құлық­тың болатынын бала түйсініп, түсініп өсуі керек. Кешірімді болу­ды үйренуі керек. Отбасын­дағы тәрбиені балабақшада, мектепте жүйелі түрде сабақтастықта, жүйе­лі түрде, жібін үзіп алмай жалғас­тыра отырып, жасөспірімнің бо­йы­на еге білуіміз керек. Ата-ана, мұғалім, бала арасындағы қарым-қатынасты реттей отырып, тұлға қалыптастыруға басымдық берілуі қажет. Балаларға қатаң талап қою­дың ешбір сөкеттігі жоқ. Әрине, баланың сөзін сөйлеп, оны қол­дау­дың жөні бөлек. Бірақ әр нәр­сенің шегі, орны бар екенін ұмыт­пауымыз керек, − дейді тәжірибелі ұстаз.

Сондай-ақ Аягүл Төреқызы «Қанша жерден коммунист болсақ та, Құдай сақтасын, Құдайға тәу­бә» деп бір Алламызды естен шы­ғар­­мадық», – қазір әлеуметтік же­лі­лер арқылы жалған намысты на­­си­­хаттау, ата дінге, ұлттық құн­­ды­­­лық­қа топырақ шашу етек алып кет­кеніне қынжылысын білдірді.

− Қазір теріс ағымдағы уа­ғыз­дардың дәурені жүріп тұрғанын өздеріңіз де білесіздер. Естіп те, көріп те жүрміз. Балаға сырттан әсер ететін күш көп болып тұр. Мұның бәрі ұлттық тәрбиені ман­сұқтауға дейін жетті. Қазақ «балам үйде, қылығы түзде» дейді. Сон­дықтан еліміздің болашағы жас буын ұрпақты қоғам болып, мем­лекет болып бәріміз жұмылып елдік, мемлекеттік, ұлттық мүдде тұрғысында тәрбиелеуге атса­лысуымыз керек, − деді ол.

Кейбір зерттеулерге көз жү­гіртер болсақ, елімізде әрбір үшін­ші оқушы әлімжеттікті ба­сынан өткереді екен. Ал мұндай мәсе­лелерді көп жағдайда балалар ата-анасынан жасырады. Елі­міздегі суицидтің өршуіне бала­лардың өзіне жасалған әлімжеттікті жасы­руының да әсері бар екені жасырын емес.

UNICEF-тің дерегіне сәйкес, 2023 жылдың басындағы жағдай бойынша Қазақстан суицид статистикасы бойынша 178 елдің ішінде 19-орында тұр. 100 мың тұрғынға шаққанда 17,6 жағдайдан келеді. Ал балалық шақтың ұзақ­тығы мен қорғалу индексі бойын­ша 180 елдің ішінде 50-ші орында тұр. UNICEF сарапшыларының айтуынша, өңірлер арасында суицидтің өршуі байқалады. Өз-өзіне қол салудың жоғары дең­гейі − Түркістанда (36 жағдай). Өз-өзіне қол салу әрекеттерінің өсуі Түркістан (30-дан 46-ға де­йін), Ақтөбе (16-дан 21-ге дейін), Аты­рау (8-ден 14-ке дейін) облыс­тарында анықталған. Көріп отыр­ғанымыздай, елімізде, әсіресе өңір­лерде балалар арасында өз-өзіне қол жұмсау статистикасы артпаса, азаймай отыр. Сондықтан жасөспірімдер арасындағы кез келген әлімжеттік мәселесіне бей­жай қарауға болмайды.

− Ахуалды ушықтырмай, кең көлемді әлеуметтік зерттеулер жүр­­гізіп, балабақшадан бастап, ЖОО-ға дейінгі тәрбие жұмыс­тарының қаншалықты тиімді еке­ні, қоғамдық-әлеуметтік орта­ның қазіргі жағдайы және оның ұрпақ тәрбиесіне қалай әсер етіп жат­қаны, отбасындағы тәрбие мә­се­лелері жан-жақты, әрі шын баға­лануы қажет. Осы әлеуметтік зерт­­теулері нәтижесіне сүйене оты­рып, Ішкі істер министрлігі өз­­­дері­нің ұрпақ тәрбиесіне бай­ла­нысты жоспарларына тиімді өз­­ге­­рістер енгізуге тиіс. Кәмелет­тік жасқа толмағандардың істері жө­ніндегі учаскелік полиция инс­пек­торларының қызметін ұйым­дастыру қағидаларын қайта қарау маңызды, − дейді Мәжіліс де­пута­ты, «AMANAT» партиясы фрак­ция­­сы­ның мүшесі Аманжол Әлтай. 

Қазір қоғам ертеден негізі қаланған отбасы институты, бала тәрбиесі институты секілді қа­лып­тасқан дәстүрлі қағи­да­лардан қол үзіп қалды. Салдарынан ата-ана мен бала арасындағы рухани бай­ла­ныс әлсіреді дегенді жиі естиміз. 

− Қазақ «Тәрбие басы – тал­бесік» деп бекер айтпайды. Шын­дығында, біз кейінгі уақытта от­басы институтын құлдыратып алдық. Қазір толық отбасылар саны кеміді. Баланы анасы немесе әкесі ғана тәрбиелеп отырған, жалғызбасты жанұя көп. Са­л­да­рынан бала тәрбиесі ақсап тұр. Меніңше, бала үнемі бақылауда болуы керек. Балаға ата-ананың мейірімі, ата-ана махаббаты ауа­дай қажет. Ата-ана сүйіспен­шілі­гіне бөленіп өспеген баланың бойында психоэмоционалды күй өте күрделі жағдайда қалыптасады. Сондықтан шамшыл, кекшіл, өкпешіл балалар өсіп, қалыпта­сады. Бұл – үлкен мәселе. Ата-ана мың жерден жұ­мысбасты болса да балаға көңіл бөлуі, назар аударуы керек. Мы­салы, халықаралық мектеп­терде үнемі ата-аналар күні ұйым­дас­тырылады. Ата-аналар бір-бірімен танысып, әртүрлі спорт ойынына, конкурстарға, жарыстарға қаты­сып жүреді. Бала­мен бірге уақыт өткізеді. Осы тәжі­рибені жалпы білім беретін мемлекеттік мек­тептің бәріне енгізу керек. Бала­лардың психоло­гиялық мінез-құлқын бақылауға алу керек. Ба­­ла­лар арасындағы кикілжіңді ушықтырмай, татула­суға үйрету керек, − дейді Сенатор­лар кеңе­сінің мүшесі, қоғам қайраткері Динар Нүкетаева.

Оның айтуынша, балалар ара­сындағы төбелес баланың келе­шек өміріне де әсер етіп, бала пси­хо­логиясында ізін қалдырмай қой­майды. Әскердегі әлімжет­тік­тің болуына бала бойында кішкен­тайынан қалыптасқан кекшілдік­тің немесе менмендіктің де тигізер ықпалы бар.

− Бәрімізге мәлім, соңғы жыл­дары әскердегі әлімжеттік сал­дарынан әскерлеріміз мүгедек бо­лып оралып жатқаны немесе тіпті өлім-жітімнің тіркеліп жат­қаны да жасырын емес. Сон­дықтан әлімжеттік мәселесін зерт­теу керек. Бүгінде обал, са­уап, ұят деген ұғымдарды те­ріске, жоққа шығаратындар шоғыры өсіп келе жатқанын байқаймын. Бұл – ұлттық тәрбиеге төнген үлкен қауіп, − деп Динар Нүке­таева кеңестік кезеңде әскерде қалып­тасқан біреуді өзіне бағы­нышты қылып, қысым көрсету, бі­реуді кекету-мұқату секілді әлім­жеттік ұғымдардың әлі де бол­са жойыл­мауына алаңдау­шылық білдірді.

Мемлекеттік деңгейде алаң­датушылық тудырып отырған балалар арасындағы төбелес, әлім­жеттік мәселесінде ата-ана­ларға, оқу орындарына қойылатын талап пен тәртіп қатаң қада­ға­ланбақ. Оқу-ағарту министрлігі мектептерге әлемдегі ең үздік тә­жірибе – финдік Kiva анти-бул­линг бағдарламасын енгізуде. Сон­дай-ақ барлық мектепте «Бір­тұтас тәрбие бағдарламасы» қолға алынып жатыр. Нәтижесінде, әр өңірде бала құқықтары жөнінде уәкіл қызмет ете­тін болады. Егер баланың құқығы мен мүддесі бұ­зылған жағдайда ата-аналар, ба­лалар және басқа да арыздану­шылар сол уәкілдерден көмек сұ­­рай алады. Олар баланың құ­қықтары мен заңды мүд­делерінің бұзылғаны жөніндегі өті­ніш­терді, жергілікті атқарушы органдар мен басқа ұйымдардың әрекеттеріне немесе әрекетсіздігіне қатысты шара қабылдайды. Ал бұл шара­лардың нәтижесі келешекте өз жемісін беруге тиіс.

Қалай десек те, жасөспірімдер арасындағы жаппай төбелес мәселесі – қоғамда, бала психо­ло­гиясында жақсы әсер қалдыр­­майтыны шындық...

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ