Қоғам бірте-бірте дамып, жаңа әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырғаннан кейін, әлемнің, мемлекеттің, ұлттың, қала берді жеке адамның өткен тарихына қатысты өз түсінігі болуы қажет. Мұны тек адамның ой-қабілеті емес, күллі ғаламдық мәдениет жасап жатқан «тарихи сана» деп ұғынғанымыз абзал. Иә, қазіргі ақпараттық, нарықтық технологияның мүмкіндігі алыстан менмұндалап шақырып тұратын заманда тарихи нысандардың, соның ішінде археологиялық нысандардың маңызы жоқ сияқты көрінер. Бірақ шын мәнінде олай емес. «Адам не үшін өткенін қадірлеуі керек, адам не үшін өткен мұрасын көзінің қарашығындай сақтауы керек?» деп сұрарсыз. Әрине, сұрағыңыз заңды, орынды. Дегенмен бұдан да орындырақ, бұдан да заңдырақ бір дүниені айтпасқа болмас. Өркениет ошағына айналған кез келген дамыған мемлекеттер – қалай десеңіз де, өткенінен сабақ алған, бағзы мұрасын аялап ұстап отырған елдер. Қажет десеңіз, бұл көштегі қоғамда ең басты құндылық – тарихи мұра. Ал бізде ше?..
Жақында ғана Мәжіліс депутаты Асхат Аймағамбетов археологияға қатысты заң жобасы дайын екенін мәлімдеп, ендігі кезекте оны тек талқылау мен қабылдау қалғанын айтқан еді. Депутат мамандармен басқосу кезінде талқыланған негізгі мәселе ретінде заңсыз қазба жұмыстарына бақылау жасауға тоқталды. Міне, сол әлі күнге дейін өзекті саналатын елдегі археологиялық мәселелердің біріне қазір «қара археология» мәселесі жатады. Әрине, «қара» деген ат таңып, археологияны түске бөлгеніміз археолог мамандарға ұнай қоймас. Десе де, аталмыш мақалада «қара археология» дейтін бейкәсіби терминді тақырыпты түсінікті қылу мақсатында қолданып отырмыз...
«Қара археологтер» салған із
Күні кеше осы мәселеге қатысты Aikyn.kz сайты Қазақстандағы археологиялық нысандардың жай-күйін білу үшін жауапты комитетке ресми сұрау салған еді. Салаға жауапты Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитетінің дерегінше, Қазақстанда қазір Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде жалпы 12 мыңнан астам ескерткіш тіркелген. Оның 80 пайызға жуығы – археологиялық ескерткіштер. Біздегі сол «қара археологтердің» қызығушылығын тудыратын объектілер: қорымдар, қорғандар, яғни көне дәуірдің жерлеу орындары. Кейбір жағдайда ұрылар «бұрынғы байлар алтын тығып кеткен» деген сияқты аңыздардың негізінде іздейді. Мұны министрлік өкілі де растап отыр.
– Соңғы жылдары «қара археологтердің» ізі Жетісу, Алматы, Шығыс Қазақстан, Маңғыстау облыстарында тіркелген. «Қара археологтер» Жетісу облысының Ақсу ауданындағы, Талдықорған қаласының маңайындағы ежелгі қорғандарда, Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Жамбыл аудандарындағы сақ қорғандарында, Маңғыстау облысының Алтынқазған діни-қабір кешенінде, Шығыс Қазақстандағы сақ қорғандарында анықталып, құзырлы органдардың қаперіне жеткен, – дейді Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитеті төрағасының орынбасары Айдын Қапашев.
Сонымен қатар комитет өкілі қорғандар далалық жерде болуына байланысты «қарақшыларды» ұстау едәуір үлкен мәселе екенін айтып отыр. Себебі хабар жетіп, тоналған жерге жеткенше, «қара археологтер» құрал-сайманын жинастырып, кетіп қалады. Және Мәдениет комитеті оны бақылау қиын дүние екенін айтады.
– Оған қоса, еліміздегі қорымдардың басым бөлігі ерте заманнан тоналып кеткеніне де назар аударған жөн деп санаймыз. Жоғарыда атап өткендей, археологиялық ескерткіштердің елді мекендерден алыс, тыс орналасуына орай қоршау орнатып, камера қою – тиімсіз шаралар. Себебі «қара археологтер» үшін бұл шаралар ешқандай кедергі емес, – дейді комитет өкілі А.Қапашев.
Жергілікті тұрғындар да араласа бастады
Ал белгілі археолог, ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Алғашқы өңдеу лабораториясы бөлімінің жетекшісі Данияр Дүйсенбей «қара археологияның» елде қатты көбейіп бара жатқанына алаңдайды. Сөзінше, бұлай жалғаса берсе, қорымнан зат ұрлау қалыпты жағдайға айналмақ.
– Қазіргі таңда «қара археология» өте қатты дамып жатыр. Оған қатаң заң, қатаң шара қолданбаса, бұл – өте қауіпті мәселе. Себебі тұтас археологиялық ескерткіштерімізден айырылып қалуымыз мүмкін. 2010 жылдардан бастап Қарағанды облысы және Ұлытау облысы аумағында зерттеу, барлау жұмысын жүргіздік. Сол кезде мына 2017 жылға дейін «қара археологтер» тығылып жүретін. Мысалы, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының Ақтау ауылдық округінен олардың бір мұртты обаны қазып тастағанын өз көзіммен көрдім. Барлау жұмысы барысында археологтер оны табады, орнын анықтайды, сипаттамасын жасап, кейін облыстық ескерткішті қорғау инспекциясына құжаттама бойынша береміз. Ескерткіш «мұртты оба» деп аталады. Сол мұртты обаны тіркеп кетсек, екі күннен соң қазып тастаған екен. Бірақ ол уақытта «қара археологтер» тығылып жүретін, ауыр техникалары болмайтын. Сосын олар аз топ еді. Ал қазір бұған жергілікті тұрғындар да араласа бастады. «Біз неге осылай қазып, пайда тауып көрмейміз?» деген ой туындаса керек, – дейді ол.
Археологияға жатпайтын тастар
Иә, сарапшының айтып отырған сөзі орынды. Қазір қарапайым адамдардың, яғни археологияға қатысы жоқ болса да, «артефактіні арзан бағаға сатамыз!» деп желіде алаулатып-жалаулатып ашық саудаға көшкендер де бар. Біз анықтап көрген 2-3 жағдайда жарнама иелері артефактіге қатысты тосын сұрақ қойғанымызды біліп қойды ма екен, әйтеуір әңгімені әрі қарай созбады. Мәселен, желіде «ежелгі археология артефактісін 10 мың теңгеге сатамын» деген бір жарнама тұр.
Сатушымен сөйлесіп, суреттің түпнұсқасын сұратқан едік. Содан соң оны осы саланың білгірі, белгілі археолог, ғалым Жәкен Таймағамбетовке көрсетіп, анық-қанығын білдік.
– Өзің көрсеткен тастарды мұқият қарап шықтым. Бұл – археологияға жатпайтын тастар. Бұлардың көбі – кристалданған жай ғана минералдар. Тек осылардың ішіндегі бір тас палеонтологияға жатуы мүмкін. Бірақ ол да нақты емес, – дейді Жәкен Қожахметұлы.
Бұдан түсінгеніміз, қазір «археологиялық құнды зат» деп кез келген тасты арзан бағаға сататындар желіде ашық саудасын жүргізіп жатыр. Кейде көзбен көріп, қолмен ұстамаған соң, бұндай жағдайға археологтердің өзі де тап болады екен. Археолог Данияр Болатбекұлы да бұндай жағдайдан хабардар.
– Бірде ауылдағы досым хабарласып, «Күн сәулесі РА бейнеленген артефакт табылды» дейді. Суретін жібереді. Қарасам, айнытпай салынған екен. Бағасы 10 мың теңге тұрады екен. Басында неге арзан деп таңғалдым. Кейіннен барып тексерсем, жай ғана тасқа салынған сурет болып шықты. Сұрастырсақ, сатушы кездейсоқ сатып алған екен. Өйткені кез келген нәрсеге «көне» деген марканы қосу – затты өткізудің тәсілі, – дейді ол.
Тарихи мұраны кімдер қорғайды?
Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитетінің мәліметінше, тарихи мұраны қорғау шараларын облыстағы арнаулы тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау, пайдалану саласындағы 16 ұйым, республикалық және коммуналдық музей-қорықтары (олардың саны 15 – ред.) жүзеге асырады. Аталған ұйымдардың штатында егерь, қорықшы, күзетші сияқты қызметкерлер бар. Сонымен бірге бұл мәселе бойынша мал бағатын жандардың, қорғандар маңайындағы елді мекен тұрғындарының да рөлі маңызды. Қолды болған жәдігерлердің санын атауға мүмкіндігі жоқ, себебі нақты артефактілермен қоса анықталған «қара археологтер» тіркелмеген.
– Қазақстан Республикасының «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңының 11-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сай облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдары өздерінің бюджетінен жыл сайын тарихи-мәдени мұра объектілерін мониторингтеу, есепке алу, анықтау жұмыстарына мүмкіндігінше қаржы қарастырып отырады. Жоғарыда айтылғандай, бүгінгі күнге 17 облыстың 16 облысы өз қарамағында арнаулы тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау жөніндегі облыстық ұйымдар құрған. Археологиялық ескерткіштерді қорғау, сақтау жұмыстарында халықтың атқаратын рөлі зор деп атап өттік. Осы орайда, арнаулы ұйымдар мен жергілікті халық арасында өзара ықпалдастық жұмыс қажет және олармен жүздесу, кеңесу, ақпарат алмасу жұмыстары жүргізілумен қатар, кейбір ауылдың азаматтары сол ұйымға қорықшы, күзетші ретінде жұмысқа ресімделеді, – дейді комитеттің ресми өкілі Айдын Боранбайұлы.
«Археология ұрылары» қалай жазаланады?
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 295-бабына сәйкес, археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу – белгiлi бiр лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан 3 жылға дейінгі мерзімге айырылады. Немесе 2 мың айлық есептiк көрсеткiшке дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не 600 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не 2 жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығын шектеуге не сол мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Сонымен қатар көрсетілген бапқа сай:
1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
2) бірнеше рет;
3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;
4) іздестірудің арнаулы техникалық құралдарын (темір іздегіштер, радарлар, магниттік аспаптар, топырақ қабатында археологиялық заттардың болуын айқындауға мүмкіндік беретін басқа да техникалық құралдар) немесе жер қазатын машиналарды пайдалана отырып жасалған дәл сол іс-әрекет – белгiлi бiр лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан 3 жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, 5 мың айлық есептiк көрсеткiшке дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не 1 200 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не 5 жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығын шектеуге не сол мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Сондай-ақ жоғарыда көрсетілген әрекеттерді қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер болса, 5 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылады.
Мемлекеттік тізімде жоқ
Қазақстан заңы мұндай шектеулер қойғанымен, дәл осы «қара археологияда» болып жатқан заңсыздық көп. Бірақ жағдайдың нақты қайда және қалай болғаны айтыла бермейді. Біз әңгімелескен кәсіби маман елдегі көптеген тарихи орын «жергілікті жердің қорғауында емес, мемлекеттік тізімде жоқ» деген сылтаумен кез келген адамның емін-еркін жүретін аймағына айналғанына қынжылады.
– ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінен арнаулы грант ұтқанбыз. Грант аясында барлау жұмысын жүргізген кезде қазақ қоныстарының маңайында жүрген адамдарды көрдік. Бәрінің қолында темір іздегіш бар екен. «Біз ештеңені қопарып жүрген жоқпыз, бұл қазақтың қыстауы ғой» дейді. Сосын олардың әккі болып алғаны соншалық, «қазақтың қыстаулары сіздердегі жергілікті жердің қорғауында жоқ» деп айтады. Бірақ бұл сөздің жаны бар. Себебі мемлекеттік тізімнен бөлек, ол жерде ешқандай тақтайша да жоқ еді, – дейді ол.
«Сыртқы байланысты тауып, каналдардың жолын жабу қажет»
Сонымен қатар сарапшы «қара археологтерге» тапсырыс беріп, құнды жәдігерлерді сатып алатындар өз ішіміздегі емес, сырт жақтағы «тапсырыс берушілер» болуы мүмкін екенін жасырмады.
– Нақты дерек жоқ, бірақ бейресми ақпаратқа сенсек, археологиялық бұйымдарды түрлі канал арқылы шетелге антиквариат ретінде сатады екен. Біздің өзімізде ондай бұйымдарға қызығып, сатып алатындай мәдениет қалыптаса қойған жоқ. Ал шетелде олигархтардың мұндай бұйымдарға қызығатыны жасырын емес. Ол көне болған сайын құндылығы да арта түседі. Менің ойымша, өз ішімізде сыртқы топтармен байланыс орнатқан белгілі бір топтар бар. Ал жергілікті халық, сосын «қара археологтер» соларға өткізіп отырады. «Қара археологияның» көзін жою үшін, алдымен сол сыртқы байланысты тауып алып, каналдардың жолын жабу қажет, – дейді археолог Данияр Дүйсенбай.
Тибет жазуы бар көне мұра
Археолог айтқан пікір біздің де көңілімізге күдік ұялатпай қоймады. Жарнама сайттарының бірінен сондай қымбат артефакті сататын хабарландыру көзімізге түсті. «Айдар» есімді қолданушы XV ғасырға тән, Тибеттен шыққан, ішінде көне Тибет жазуы сақталған антиквариат сататынын жариялапты.
Тарихи мұраның құны – 10 миллион. Жарнама иесінің сөзінше, аталған жәдігер бұған дейін Германияда 50 000 еуроға бағаланыпты. «Гугл іздеуге» салып, сурет туралы ақпаратты қарасақ, жәдігердің шынымен қымбат әрі бағалы екені айтылады. Мәселен, интернеттегі мына мәтінге зер салып көрелік:
«Бұл – моңғол Ганжуры. Құрамына тоғыз түрлі қазына кіретін, ЮНЕСКО-ның әлемдік деректі мұралар тізіміне енеді. Кеше ЮНЕСКО-ның бас директоры И.Бокова Моңғолияның сыртқы істер министрі Л.Болдқа Будда Шакьямунидің өсиеттер жинағының ресми тіркеу туралы куәлігін табыстады. Бұл – ЮНЕСКО-да тіркелген Моңғолияның үшінші деректі мұрасы. Бұған дейін тізімге Моңғолияның екі буддистік жинағы – Лу Алтан товч және моңғол Данжуыр енгізілген болатын.
ЮНЕСКО-да тіркелген Ганжур нұсқасы – 108 томнан тұратын кешенді жинақ, оның ішінде Будда Шакьямуни мен оның ізбасарларының 1 161 өсиеті бар. Бұл фолиант 1819 жылы Моңғолияда жасалып, оған тоғыз дәстүрлі моңғол қазынасы – алтын, күміс, мыс, інжу, лазурит, бирюза, маржан, інжу-маржан (перламутр) және болат қолданылған.
Айта кетейік, ЮНЕСКО-ның материалдық емес әлемдік мұралар тізіміне моңғол халықтарының бірнеше мұрасы да енген. Олардың қатарында Наадам ұлттық мерекесі, хөөмей көмеймен ән айту өнері, қырандар мерекесі, созылмалы әндер және ұлттық музыкалық аспап морин хуур бар», – делінген жарнама сайтындағы аталған жәдігерге ұқсас зат туралы мақалада.
Дұрысы «ұқсаса» дегеннен гөрі «бірдей» деген жөн болар...
Бір қызығы, жарнама сайтында сатушыға тікелей хабарласу мүмкін емес. Оған тек хабарлама жазуға болады. Әдетте бұл сайтта тауарын өткізгісі келген адам телефон нөмірін көрсетіп қоятын. Демек, жарнама иесі «бөтен» адамдардан қорғанса керек, қолындағы артефактінің бағалы екенін біліп, нағыз сатып алушыны күтіп отыр. Сондықтан шығар, археолог Данияр Дүйсенбайдың жаңа ғана сөз арасында «бұлардың сыртқы байланыс орнататын каналын тауып, көзін ертерек жабу қажет» деген пікірі орынды деген ойда қалдық.
Кәсіби археологтер археологиялық зерттеу методикасын сақтайды
Қазақстандағы археологияға кейбір жағдайда күмәнмен қарайтын тарихшылар да жоқ емес. Тіпті, ауық-ауық «қара археологтерге көмектесетін кәсіби археологтер болуы мүмкін» деген болжамды да естіп қаламыз. Бірақ біз сөзге тартқан кәсіби археолог бұл пікірдің жаңсақ екенін айтып отыр.
– Айналамда жүрген археологтерден ондай жайтты кездестірмедім. Біздегі археологиялық зерттеудің басты ордасы Әлкей Марғұлан атындағы археология институты ғой. Мәселен, сонда істеген әріптестерімнің қай-қайсысы болса да, бұндай жолға барады деп айта алмаймын. Себебі олар – ғылымға адал кәсіби археологтер. Керісінше, олар сол тоналып жатқан ескерткіштерге жаны ашып жүреді. Бұл мәселенің қайталана беруінің ең басты себебі – қатал заңның жоқ екені, – дейді ол.
Бұдан кейін ғалым Данияр Болатбекұлы кәсіби археолог маманның жұмыс барысындағы ерекшелігіне тоқталып, өзі кездестірген оқиғаны баяндап берді.
– 2017 жылдан бастап, әсіресе 2020 жылдары ауыр техникаларды пайдалана отырып, үлкен обаларды тонау фактісі кездесті. Соның бірі – Абай облысы Аягөз ауданында, екіншісі – Абай ауданында болды. Былтыр ғана қазан айында өз ауылым Байқошқарға бара жатып, жолдан үлкен обаны көрдім. Сол кезде ескерткішті көре кетейін дедім. Сөйтсем, ол жерді қазып тастаған. Трактордың үлкен ізі жатыр. Шамамен 5 күннің ішінде қазылған.
Кәсіби археологтер биіктігі 5-6 метр, диаметрі 100 метр топырақты обаларды қазған кезде оған үлкен күш керек. Сол кезде археологтер қай жерде құрылысы бар, қай жерде құрылысы жоғын анықтап, құрылысына дейінгі жерлерді 1-2 метрге жеткізбей қаза алады. Әрі қарай ауыр техниканы қажет етпейді. Демек, олар археологиялық зерттеу методикасын сақтайды. Мұндай әдіс жалпы халықаралық деңгейде археологиялық практикада қолданылады. Ал мен сізге көрсетіп отырған суретте бұларға (ред. – қара археологтерге) бәрібір. Ешқандай зерттеу методикасын сақтамайды, жерді түбіне дейін қазып, материкке өтіп кетеді. Ал екінші факт Көкбай ауылдық территориясында болған. Ол жерде археологиялық нысанды тонап тастаған. Ескерткіштерге 2021 жылы Арман Бейсеновтің басшылығымен барлау жұмысы жүргізілген. Сол кезде де тарихи нысандарды суретке түсіріп, тіркеп қойғанбыз. Қазір олардың бәрін қазып, қопарып кеткен. Демек, бұндағы негізгі мәселе «қара археологтердің» артында белгілі бір ықпалды топтар тұр деген сөз. Егер біз заңды қазірден бастап қабылдамасақ, олар тонаудың ашық әдісіне көшеді. Қазақстанның археология саласын масқара қылмау үшін бұларға тоқтау салу керек. Сосын мына нәрсені де айтпасқа болмас. Егер сол «археология ұрылары» обаларды ашық тонауға көшсе, жергілікті құрылымдық күштермен тығыз байланыс орнатуы мүмкін деген жорамалым бар. Өйткені соншалық үлкен техниканы жасыру мүмкін емес қой. Ауылдағы ағайынмен тілдесе қалсаңыз, оларды қымбат джиппен жүреді, қолында археологтерде жоқ қымбат темір іздегіш бар екенін айтады, – дейді сарапшы.
Заң жұмыс істемейді
Өзі де талай істің басы-қасында жүрген маманнан тарихи нысандар қалай мемлекеттік тізімге енетінін сұрадық.
– ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінде сараптама жасалады. Оны сол жердегі жауапты археологтер жасайды. Сосын барып, оны қабылдайды. Олардың өзі екіге бөлінеді. Республикалық маңызы бар және облыстық жергілікті маңызы бар. Осы процестерден өтіп, тіркелген соң нысан мемлекеттің қорғауына алынады. Бірақ «мемлекет қорғауына алады» деген – жай ғана сөз. Себебі бізде заң дұрыс жұмыс істемейді. Тіпті, мемлекеттің қорғауындағы да ескерткіштерді тонап жатыр. Мысалы, Қарқаралы жеріндегі Бөрілі қорымында сондай жағдай болған, – деп жауап берді ол.
Грантқа берілетін уақыт аз
Одан кейін археолог ғылымдағы зерттеуге бөлінетін гранттар туралы да айтты. Сөзінше, қазір археология саласында пәнаралық байланыстың сақталғаны өте қажет. Және ол зерттеуге берілетін уақыт көлемін 3 жылдан 5 жылға созу неге маңызды екеніне тоқталды.
– Үш жылдық гранттар бөлінеді. Мәселен, жылына 30 миллион деп есептесек, үш жылға 90 миллион теңге беріледі. Оның 60 пайызы ғылыми-зерттеу тобындағы ғалымдардың жалақысы мен далалық іссапарларына кетеді. Ал зерттеуге тек археологтер қатысады. Осы кезде бізге жаратылыстану әдістері бойынша мамандар қажет болады. Сосын басқа да қаржы көзін іздейміз, ал ол зерттеуді кешеуілдетеді. Сондықтан бізге пәнаралық зерттеуді жүргізетін басқа да мамандар қажет. Олар минералогиялық, трасологиялық және т.б. қосымша зерттеулер жасайды. Сол себепті бізге зерттеу үшін деп бөлінетін үш жыл уақыт өте аз. Ол кемінде бес жыл болуы қажет, – дейді Д. Дүйсенбай.
Саяси маңызы бар
Бәрінен бұрын маманға тарихи нысандарды, тарихи мұраларды сақтаудың маңызы неде екенін сұрадық. Ал ол тарихи мұраны сақтау тек тарих тұрғысынан емес, саяси тұрғыдан да қажет екенін айтады.
– Тарихи маңыздан бұрын оның саяси маңызы бар. Мысалы, бізді бейресми болса да, «Алтын адамдар елі» деп жатады. Біздің территориядан оның сегізі табылды. Одан бөлек, қазақ қорымдарының да көп болуы таза саяси тұрғыдан алып қарасақ, жат пиғылдылардың «қазақ болмаған, тарихы жоқ» деген пікірін терістейді. Осы жердің иесі біз екеніміздің дәлелі де – археологиялық нысандар. Сондықтан болар, өзге мемлекетте тарихи нысандарды бұзған, тонаған адамға қатысты қылмыстық іс қозғалады. Өз өткенін, тарихын сыйлаған ұлт қана болашаққа бет түзей алады, – деп сөзін қорытындылады Д.Болатбекұлы.
Тарихи-мәдени мұраны қорғау туралы заң не дейді?
Жалпы, Қазақстан аумағында жүргізілетін археологиялық жұмыстар Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңымен (бұдан әрі – Заң) біршама реттелген. Бүгінгі күнге осы Заңның 33-бабына сай археологиялық жұмыстар уәкілетті орган бекіткен археологиялық жұмыстар жоспары негізінде жүзеге асырылады. Археологиялық жұмыстарды жоспардан тыс жүргізуге жол берілмейді. Археологиялық жұмыстар жоспарын уәкілетті орган мемлекеттік органдар мен жергілікті атқарушы органдардың, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың ұсыныстарын ескере отырып, алдағы күнтізбелік жылға қалыптастырады. Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 20 маусымдағы Жер кодексінің 127-бабына сәйкес, аумақтарды игеру кезінде жер учаскелері бөліп берілгенге дейін тарихи-мәдени мұра объектілерін анықтау бойынша археологиялық жұмыстар жүргізілуге тиіс.
Кемертоғандағы археологиялық нысандардың «жойылуы»
Енді мақалаға тақырып болған маңызды мәселеге келейік. Елімізде «қара археологияның» қарқын алуымен қатар өрбитін тағы бір маңызды мәселе бар. Ол – тұрғын үй салу мақсатында археологиялық нысандарды жойып жіберу. Жалпы, Орталық Азияда мұндай үрдіс жиі жолығады. Сондықтан халықаралық ұйымдар аталған мәселені басты назарға алып, дабыл қағып отыр. Мәселен, uclcaal.org сайтында Urban Expansion and Kurgan Loss in Almaty, Kazakhstan деген атаумен мақала жарияланған. Мақаланы жазған – бас кеңсесі Англияда орналасқан Central Asian Archaeological Landscapes ұйымы. Әлемнің ең мықты зерттеушілері, археологтері топтасқан ұйымда тарихи және археологиялық нысандарға қатысты зерттеулер жиі жарияланып тұрады. Сонымен олардың мәліметінше, Алматы іргесіндегі аймақта бұрын болған 95 қорғанның айналасы екі жарым жыл ішінде 74-і жойылып, тұрғын үйлер салынған. Мәселені зерттеген ұйым дереккөз нақты болуы үшін спутниктік суреттерді жүктеп, 2014 пен 2018 жылдардағы жағдайды салыстырған. Ал мақала 2021 жылы жарияланған.
Мақаламен танысып шыққан соң, біз де картадан бұл жерді іздей бастадық. Сөйтсек, белгіленген аумақ Алматы облысы Қарасай ауданы Іргелі ауылдық округіне қарасты Кемертоған ауылы екен.
Сондықтан мақала мен мұнда көрсетілген суреттерді салаға жауапты комитетке жолдап, ресми пікір білдіруін сұрадық. Көп ұзамай, Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитетінен мынадай жауап келді:
– Жалпы, Алматы қаласының жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде (Алматы қаласы әкімдігінің 2021 жылғы 17 наурыздағы №1/191 қаулысымен бекітілген) 12 археологиялық ескерткіш бар. Ал Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімінде (Алматы облысы әкімдігінің 2024 жылғы 16 тамыздағы №258 қаулысымен бекітілген) 664 археологиялық ескерткіш бар. Осы ескерткіштер қолданыстағы заңнамамен көзделген тәртіппен міндетті түрде қорғалуға және сақталуға жатады. Бұл ретте, арызыңызда көрсетіп отырған кейбір мәселелердің жергілікті атқарушы органдардың құзыреті екенін ескере келе, аумақтық тиесілігіне қарай Алматы облысының әкімдігіне жүгінуді ұсынамыз, – делінген жауапта.
Жоспарда жоқ археологиялық нысандар
Сөйтіп, Алматы облысы әкімдігіне сауалымызды жолдап, «аталған аумақта қандай археологиялық нысандар болды?», «обалардың орнына үй салу заңға қайшы емес пе?», «бұл жерлерде қанша үй мен жер бар?», «тұрғын үй кешені салынса, қандай компанияға тиесілі?» деп сұрадық. Біраз күн бірнеше басқарманы «айналған» сауалымызға Қарасай ауданының сәулет және қала құрылысы бөлімі жауап берді. Аталған бөлімнен «2014 жылы да, одан кейін де ауылдың бас жоспарын жасаған кезде ешқандай археологиялық нысан болмады» деген жауап алдық.
Қарасай ауданының сәулет және қала құрылысы бөлімі, бөлім басшысы Ерлан Ырғызбайұлы Сұлтанов:
– Қарасай ауданының Іргелі ауылдық округіне қарасты Кемертоған ауылында (хатқа тіркелген қосымша картасында белгіленген аймақ) орналасқан аумақ Қарасай аудандық мәслихатының 2022 жылы №18-4 шешімімен бекітілген Кемертоған ауылының бас жоспары бойынша, тұрғын үй құрылысы қарастырылған аймақта орналасқан тарихи археологиялық нысандар қарастырылмағанын айтады. Қарасай аудандық мәслихатының 2022 жылғы шешімі бойынша да, бекітілген Кемертоған ауылының бас жоспары бойынша көпқабатты тұрғын үй салу қарастырылмаған және де салынып жатқан жоқ екен, – дейді.
250 тұрғын үй, 300 жер телімі бар
Бірақ гугл картада көрсетілген спутниктік суреттерде аталған аумақта қазір бірнеше үй бары анық көрініп тұр. Және CAAL (Central Asian Archaeological Landscapes) ұйымы жариялаған бұрынғы суреттерде бірнеше төбенің бар екенін байқауға болады. Ұйым мұны «қорғандар» деп жазған.
– Сұратылып отырған Кемертоған ауылында орналасқан аумақта обалар, қорғандар, археологиялық нысандар Кемертоған ауылының бас жоспарында қарастырылмаған. Кемертоған ауылында орналасқан сұратылған аумақта шамамен 250 тұрғын үй құрылысы тұрғызылған және 300-ге жуық жер телімі бар, – дейді жауапты басқарма.
Қарасай ауданы қала құрылысы құжаттамасының тапсырыс берушісі – Алматы облысының Сәулет және қала құрылысы басқармасы. Сондықтан шенділер бас жоспарды әзірлеушілер Алматы облысының Сәулет және қала құрылысы басқармасымен жасалған шартқа сәйкес, жұмыстарды мемлекеттік сатып алу бойынша ашық конкурс қорытындысы негізінде бекіткенін айтып отыр.
– Сондықтан бас жоспарды әзірлейтін орындаушылар бас жоспарды жобалау кезінде аумақты қауіпті табиғи және техногендік әсерлерден қорғау процестерін, табиғи ортаны және тарихи-мәдени мұраны анықтап, бас жоспарға қосып белгілейді, – дейді Қарасай ауданының сәулет және қала құрылыс бөлімінің ресми өкілі Дәрмен Жапаров.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні
Сонымен, халықаралық ұйым жариялаған мақалада Алматы іргесіндегі археология нысандарының қалай жойылып бара жатқаны дәлелді түрде айтылады. Ал бұны Қарасай ауданы әкімдігі жоққа шығарып отыр. Сол себепті Бас прокуратураға да ресми сауал жолдап едік. Бірақ бізге келген жауапта нақты ештеңе айтылмапты және олар да өз жауабын Қарасай ауданы әкімдігіне сілтеп отыр. Сондықтан «бұл жерде заңбұзушылық жоқ па?» деген сауалымызға жауап берген орындаушы «Н. Тазабековке» де хабарласып көрдік. Мүлдем байланыса алмадық. Жалпы, егер аталған факт рас болса, заң бойынша «Тарих және мәдениет ескерткішінің орнын ауыстыру және оны өзгерту» туралы 29-баптың екінші тармағында айтылғандай, Тарих және мәдениет ескерткішінің орнын ауыстыруға және оны өзгертуге тыйым салынады. Сонда осы жерде заңды екі сұрақ туындайды. Кемертоғандағы жерлер заңсыз берілген бе? Әлде халықаралық ұйым жалған ақпарат таратып отырғаны ма?
Міне, осы сұраққа нақты жауап іздеу үшін UCL CAAL (Central Asian Archaeological Landscapes) ұйымына да сауал жолдадық. Әзірге олардан жауап келмеді. Бірақ әлеуметтік желідегі аккаунтта ұйым біздің хатымызды алғанын және жауап дайындап жатқанын жазды. Ендеше, істің ақ-қарасын анықтау әлі де біраз уақытқа созылғалы тұр...