Осы жолы күйші Рақым Тәжібаев ойымызға оралып, ол жайында білмекке ниеттендік. Әрине, есімін естіп жүрсек те, азды-көпті өмірбаянын оқысақ та жалпы тұлға ретінде тану аздық етеді. Сондықтан өзі қатысқан хабарларды қарап шықтық. Бүгінгі жазбамызға «Үзеңгі жолдас» хабарындағы күйші Рақымның әңгімесін арқау еттік.
Рақым Тәжібаев (1946-2011) Алматы облысы Ақсу ауданының Сағабүйен ауылында дүниеге келген. Рақым Тәжібаевтың алғашқы ұстазы – Қазақстанның Халық әртісі Рүстембек Омаров болған екен. Қазіргі Ж. Елебеков атындағы өнер колледжіне «Домбыра бөліміне» емтихан тапсырған 18 баланың ішінде жалғыз өзі оқуға қабылданады. Кейін Абай атындағы педагогикалық институтында музыка пәнінің мұғалімі мамандығын сырттай оқып шығады. «Қазақконцерт» бірлестігімен қатар, сол кезде жаңадан құрылған «Гүлдер» ансамблінде қызмет атқарған.
Рақым Тәжібаевтың орындаушылық шеберлік жайлы ойы:
Біз Құрманғазыны көргеніміз жоқ. Суреттері де жетпеген. Бірақ өзім оның саусақтары жуан болған шығар деп елестетемін. Өйткені сондай қажырлы, тегеурінді күйлерді нәзік саусақпен қалай шығара алады? Мысалы, Нұрғиса Тілендиевтің саусақтары да жуан еді. Әрдайым уқалап отыратын. Күйшілігі сондықтан керемет еді ғой.
Осы саусақ деген соң бір әңгіме еске түсіп отыр. Мағауия Хамзин ағамыз күйші еді ғой. Саусақтары жуан емес, керісінше нәзік еді. Себебі прима домбыра деген аспапта ойнады. (Орыстың балалайкасы сияқты шағын). Мойны кішірек болған соң, перне арасы да жақын. Жуан саусақтар сыймайтын, жіңішке саусақтар ғана сыйысатын. Мағауия күйші осы қабілетін толық пайдалана алды ғой.
Келесі бір әңгімесі өзімізде қатты әсер етті.
«Бірде дастарқан басында отырмыз. Мағауия Хамзин бастаған үлкендер, ел ағалары әңгіме-дүкен құрып, күй шертіліп жатыр. Біз де сол жердеміз. Сол кезде бір ағамыз Мағауияға қарап: «Мына саусақтарын ғажап екен. Дыбыстар қалай шығады? Әр саусақтан күй төгіліп тұр ғой», – деп тамсанды. Мағауия екі қолының саусақтарына қарап отырып, алақанын айналдыра: «Әй, осылардың бәрі қалады ғой ертең жердің астында» деді. Шошып кеттім. Бірақ рас».
Рақым Тәжібаевтың көргені көп. Біреуге аға болып, біреуге іні атанып, алыс-жақынды аралаған өнерпаздың бірі. Сол бір кездер жайлы мына бір естелігі бар.
Біраз мықтылардың жанында жүрдік. «Алтынның қолда барда қадірі жоқ» дегендей, сол кезде алыптардың қасында, биік таудың баурайында жүргенімізді байқамаған да екенбіз ғой. Олар кеткен соң ғана түсіндік. Мысалы, күйші Рүстембек Омаровтың үйінде біршама уақыт тұрдым. Жүсіпбек Елебековпен көп гастрольдерде жүрдім.
Сондай бір уақытта Семейге, Абайдың ауылы Жидебайға бардық. Ауылда арлы-берлі жүрміз. Бірде алыстан бойы ұзын, шоқша сақалды адам азғантай құрылыс жұмыстарын жасап жатыр екен. Жақындадық. Жүсекең «Уа, Ахат» деп қасына барды. Сөйтсе, бұл Шәкәрімнің баласы Ахат екен. «Не істеп жатырсың?» деп сұраған соң Ахат: «Мен әкемнің сүйегін таптым, енді осында қойып, басын көтеріп жатырмын», – деп жауап берді. Кейін үйге апарып, қонақ қылды.
Мына бір келесі ойы өнерпаздың ізденісіне арналған. Бұл жайлы бұрын да естігеніміз бар. Мағауия күйшіні көргендер айтып жүретін. Мына естелік естімеген, оқымаған өнерпаздарға пайдалы болады деп есептейміз.
«Мағауия күйшімен бірге гастрольдерге көп шыға бермейтінбіз. Өйткені «Қазақконцерт» бір сапарға бір әнші мен бір күйшіні ғана жіберетін. Қатарынан екі домбырашыны жіберу өте сирек еді. Бірақ реті келгенде Мағауия Хамзинмен бірге барып жүрдік.
Сондай сапарлар естен кетпейді ғой. Ол өзі сөзге көп жоқ еді. Концерттен, дайындықтан тыс уақытта екі ғана ермегі бар еді. Бірі – балық аулау, екіншісі – домбырасын жөндеу. Бір қызық айтайын, Алматыдан шыққандағы домбырасы, қайтып келгенде кейде мүлдем өзгеріп кететін. Әрдайым эксперимент жасап жүретін. Бірде шанағын ашып, бел тақтайын ауыстыратын. Енді бірде шанақтың үстіне шанақ қоятын.
Эксперимент жасауды өте жақсы көретін. Бірде шампан бөтелкесінің қақпағын алды да қызып тұрған пышақпен жона бастады. Жоғары бөлігін жонып тастаған соң, оң қолдың сұқ саусағына киіп алды. Сол кезде оған тағы бір икемдеп алды. Оймақ сияқты киіп алып, күйлерді шерткенде дыбысы таза шығатын. Оның киіп алғаны да көп байқалмайтын. Әлгі қақпақ ақ түсті ғой, оның саусағы да ақшыл болғандықтан, мүлдем байқалмайтын. Осылай қалтасына бірнешеуін салып жүретін».
Мағауия Хамзин әрдайым дыбыс іздеп жүретін. Құрманғазы оркестрінде өмір бойы прима домбыра тартып шықты. Өзі тартқан күйлерінен де сол дыбыстарды шығара алатын. Біз көргенде көбіне «ля» нотасымен шертетін, бүгінгі домбырашылар «соль» нотасынан аспайды. «Ля» нотасымен домбыра тарту оңай емес, ішек қатты болып тартылады. Саусақтың күші керек. Егер келтіре алсаң, мөлдірдей таза дыбыстар шығатын еді. Соны көріп біз де эстрада-симфониялық оркестрмен бірге шығарма тартқанда «ля» нотасына бұрап орындайтынбыз.
Рақым Тәжібаев хабардың соңында ағынан жарылып, келесідей айтты. «Қазіргі заманда телеарна пайда болған соң бәрі танымал. Бірақ аз уақыт көрінбей қалсаң халық ұмытады да кетеді. Ал сол Мағауия Хамзин, Жүсіпбек Елебековтердің заманында ондай болған жоқ. Халық бір-біріне аңыз қылып айтып жүретін. Ауылына келгенде ғана жүздерін көріп, қошеметке бөлейтін. Бүгінде Рүстембек, Мағауия мен Жүсекеңдердің бейнесі қалған видео көп емес те шығар. Бірақ ешкім де ұмытқан жоқ. Ұмытылмайды. Осындай адамдар халықтың жүрегінде мәңгі қалады».
Күйші Рақым Тәжібаев секілді өнерпаз өз дәуірінде ұлт өнеріне өлшеусіз үлес қосты. Уақыт өзгерсе де, шынайы талант ешқашан ұмытылмайды. Бүгінде біз сол өнерпаздардың артында қалған мұрасын тыңдап, олардың орындауындағы сирек жазбаларды тамашалап, шеберліктеріне таңдай қағамыз. Өйткені олар тартқан күй – ұлт рухының үніндей. Олардың есімі халық жадында мәңгі сақталады.
Рүстем НҮРКЕНОВ, музыка зерттеуші