Қазақ тарихында ғылымға ұмтылған, жаңа көзқарастарды қабылдай алған, білімді, сауатты қыздардың орны ерекше. Әрине, уақыттың, сол кездегі қоғамдық көзқарастың қандай болғанын тап басып айту қиын. Десе де Нәзипа Құлжанова, Хұсни-Жамал Зұлқарнайынқызы, Аққағаз Досжанова, Мәдина Бегалиева, Алма Оразбаева сынды біраз оқыған, қазақ әйелінің ғылымға ұмтылуы үшін күрескен тұлғалардың тарихта ойып тұрып орын алары сөзсіз. Міне, сол ізді жалғаған, қажет десеңіз, өзгеше сүрлеу салған ғылымдағы қазақ қыздары өте көп. Әрі олардың ел игілігі үшін істеп жатқан жұмысы да ерен. Сондықтан біз бұл жолы Назарбаев университетіндегі Гүлнұр Калимулдина, Мүнзия Әбутәліп, Әсем Жакупова есімді жас ғалымдарды сөзге тартып, олардың ғылыми жұмысын көпке таныстыруды жөн көріп отырмыз. Сол себепті Aikyn.kz сайты қазақтың жас ғалым қыздарына бірқатар сұрақ қойып, шағын дөңгелек үстел ұйымдастырған еді. Ғалымдардың зерттеп жатқан тақырыбы да қызық. Мәселен, ғалым Гүлнұр Калимулдина адам денесінің табиғи қозғалысынан электр энергиясын алуды зерттейді. Мүнзия Әбутәліп тиімді әрі экологиялық таза мембраналар жасап шығарумен айналысады. Демек суды тазартудың жаңа әдісін ойлап табады. Ал Әсем Жакупова болса, қазіргі таңда аса қауіпті саналатын сүт безінің қатерлі ісігіне қарсы ем табатын жобамын айналысып жатыр. Ендеше аталған материалымызды көзі қарақты, мәртебелі оқырмандарымыз қазақтың жас ғалым қыздарын тани жүрсін деген ниетпен ұсынып отырмыз!
- Ғылымға қалай келдіңіз? Қызығушылығыңыз қай кезде басталды? Неліктен осы саланы таңдадыңыз?
Гүлнұр Калимулдина: Мен ғылымға мектеп кезінен бастап қатты қызығамын. Әлі есімде, 9-сыныпта оқып жүргенімде, республикалық деңгейде ғылыми жобамды қорғауға қатыстым. Сол кезде алабота өсімдігінен сабын жасаудың тиімді жолын ұсынып, 4-орын алдым. Ал ол уақытта 4-орынның өзі жүлделі орын саналған. Сондықтан жүлделі орын иегерлері қалаған университетіне грант ұтып алатын. Бірақ мен 9-сыныпта оқитындықтан, бұл мүмкіндікке ие бола алмадым. Дегенмен осы оқиға мені түрлі ғылыми іс-шараларға, олимпиадаларға белсенді қатысуға ынталандырды.
Мектептегі ең сүйікті пәнім физика еді. Табиғат құбылыстары әрдайым қызықты әрі жұмбақ болып көрінді. Осы қызығушылығым мені Қазақ-Британ техникалық университетіне жетеледі, онда бакалавриат бағдарламасын үздік аяқтадым. Кейін Манчестер университетінде магистратура дәрежесін алдым. 2012 жылы Назарбаев университетінде оқытушы ассистенті болып жұмыс істей бастағанда, ғылыммен тереңірек айналысуға мүмкіндік алдым. Бұл қызығушылық мені әйгілі Токио технологиялық институтына жетеледі. Онда Инженерия докторы дәрежесін небәрі екі жарым жылда оқып алдым. Бұл – Жапониядағы өте сирек кездесетін жетістік. Сол уақыттан бері жаңа материалдарға деген қызығушылығым арта түсті. Бұл – менің бүгінгі ғылыми бағытымның негізі.
Мүнзия Әбутәліп: Химия ғылымына деген қызығушылығым бала кезден басталды, нақтырақ айтқанда, 5-6-сыныптарда. Менің ағам өте білікті химия мұғалімі еді. Ол мектеп оқушыларына түрлі тәжірибелер көрсетіп, алдымен сол тәжірибесін үйде жасап көретін. Мен үнемі оның қасында жүріп, жасаған дүниелерін қызыға бақылайтын едім. Химиялық реакцияларды көргенде, маған ғылым сиқыр сияқты болып көрінетін. Қоршаған ортадағы заттардың қасиеттері, олардың бір-бірімен әрекеттесуі, өзгеруі қатты таңғалдырды. Сол себепті химия пәні мектеп бағдарламасына енгеннен бастап, оны ерекше қызығушылықпен оқи бастадым. 11-сыныпты бітірген соң, еш ойланбастан химия саласын таңдап, осы бағытқа бет бұрдым.
Жоғары білімімді әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Химия факультетінде үздік нәтижемен тәмамдадым. Ғылымды тереңірек зерттеу үшін, тек бакалавр білімі жеткіліксіз екенін түсіндім, сондықтан осы оқу орнында магистратураны жалғастырдым. Магистратурада оқып жүрген кезімде, АҚШ-та қысқа мерзім ішінде білім жетілдіру мүмкіндігіне ие болдым. Нью-Джерси штатында орналасқан Роуэн университетінде академиялық тәжірибеден өттім. Ол жерде ғылымға арналған заманауи зертханалар мен озық технологияларды көріп, жаңа деңгейге көтерілгенімді сезіндім. Бұл орта мені шабыттандырып, өзіме «Мен бұл жерге қайта ораламын!» деп серт бердім.
Осы мотивациямен әрі қарай ҚазҰУ-да Ph.D. докторантураға түстім. Менің шетелдік ғылыми жетекшім Массачусетс технологиялық институтының (MIT) түлегі, профессор Нуражи Нуршат болды. Оның арнайы шақыруымен Ph.D. докторантуралық зерттеу жұмыстарымды Техас технологиялық университетінде аяқтадым. Қазіргі таңда Назарбаев университетінің Астана Ұлттық Зертханасында жетекші ғалым болып жұмыс істеймін.
Әсем Жакупова: Менің ғылымға деген қызығушылығым мектептен басталды. Оқу ордасын бітіретін жылы құрбыммен медицина университетіне ашық есік күні бардым. Сол кезде адам ағзасы мен сол жердегі процестерге қызыға бастадым. Кейін медицина университетіне түстім. Алайда сол жылы Болашақ бағдарламасы бойынша бакалавриатқа АҚШ-қа баруға мүмкіндік ашылды. Құжаттарымды тапсырып, ақыры биотехнология мамандығына тұрақтадым. АҚШ-та бұл сала өте дамыған еді. Ағылшын тілін жақсы меңгергеннен кейін сол жақта оқу арманым еді!.. Сабақтың көбі тек биология пәнімен шектелмей, сондай-ақ химия, физика, жоғары математика, статистика деген техникалық бағытта да болды.
Ол маған ғалым ретінде әрі тұлға ретінде қалыптасуыма әсер етті. Өйткені ғылым саласына дәлдік, нақты фактілерді білу және де болжам жасау деген қабілеттер қажет. Осы саланы таңдауымның тағы бір себебі – адамдарға көмектесу, аурулардың алдын алу мен емдеу. Осы жағынан да зерттеу жүргізу, яғни ғылым менің өміріме мағына берді.
- Ғылыми жобаларыңыз туралы айтсаңыздар. Соңғы уақытта айналысып жүрген ең маңызды жобаларыңыз қандай?
Г.К: Қазақстанға оралғаннан кейін жаңа әрі әлі толық зерттелмеген ғылыми бағытпен айналысамын деп шештім. Бұл бір жағынан қызық, екінші жағынан қорқынышты қадам болды. Бастапқыда әріптестерім сол бағытты тым футуристік, іске аспайтын жоба деп санады. Дегенмен көп еңбек етіп, өзімді дамытуға, ізденуге, оқуға ден қойдым. Біздің негізгі мақсатымыз – кинетикалық қозғалыстан электр энергиясын алу. Демек адам қозғалысы, вибрация трибоэлектрлік немесе пьезоэлектрлік материалдар арқылы механикалық энергияны электр энергиясына алмастырады. Аталған материалдарды киілетін етіп шағын құрылғыларға орнатып, содан соң қозғалыс арқылы зарядтауға болады. Алғашында футуристік болып көрінген идея бүгінде әлемдегі ең қызу зерттеліп жатқан тақырыптардың біріне айналды. Біз – ТМД елдері арасында осы бағытта жұмыс істейтін алғашқы ғылыми топпыз. Қазіргі таңда әлемдегі ең беделді ғылыми топтармен ынтымақтастық орнатып, жоғары нәтижелерге қол жеткіздік. Көптеген еңбегіміз үздік ғылыми журналдарда жарияланды, бірнеше патент алдық. Біз синтездеген материалдар тоқсыз жұмыс істейтін тактильді сенсор ретінде керемет нәтижелер көрсетіп келеді. Қазір осы трибоэлектрлік сенсорларды коммерцияландыру бағытында жұмыс істеп жатырмыз. Әріптесім Азамат Ешмұхаметов екеуіміз сенсорларды жасанды интеллектпен біріктіріп, робототехника саласында сәтті қолданып жатырмыз. Біздің сенсорларымыз жеңіл, икемді әрі нарықта аналогы жоқ.
М. Ә: Мен енді полимер ғылымдарының маманымын ғой. Полимер ғылымы – өте ауқымды әрі маңызды сала. Өйткені ол заманауи технологиялар мен күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналған. Полимер ғылымдары – химия, физика және материалтану тоғысындағы пәнаралық бағыт. Қазіргі уақытта осы сала бойынша бірнеше ірі ғылыми жобамен айналысып жатырмын. Соның бірі – суды тазарту мен тұщытуға арналған полимер негізіндегі мембраналар жасау. Ауыз судың тапшылығы – әлемдік деңгейдегі өзекті мәселе. Бүгінде шамамен 4 миллиард адам, яғни жаһанда халықтың екі-үштен бірі, жылына кемінде бір ай бойы қатты су тапшылығын сезінеді. Жер бетінің 70%-ын су алып жатса да, оның 97,5%-ы тұзды су. Тек 2,5%-ы ғана тұщы су, соның ішінде ішуге жарамды мөлшері тіпті аз. Осыған байланысты біздің зерттеуіміздің мақсаты – тиімді әрі экологиялық таза мембраналар жасап шығару. Қазіргі таңда бұл бағытта елеулі нәтижелерге қол жеткіздік.
Назарбаев Университетіне келгеннен кейін жасаған ең үлкен жобаларымның бірі – өткізгіш полимерлерді әзірлеу. Бұл жұмысқа екі жылымды арнадым. Біз әртүрлі өткізгіш полимер наноқұрылымдарын, соның ішінде 2D үлдірлер, 3D құрылымдар мен олардың композитін қарапайым синтез тәсілі арқылы жасап шығардық. Полимерлердің бұл түрі электр өткізгіш таспалар, медициналық сенсорлар мен роботтық құрылғыларда қолдануға қолайлы. Металлдармен салыстырғанда, полимерлер өте икемді, майысқақ келеді. Әртүрлі химиялық ортаға төзімді, шірімейді, арзан әрі тот баспайды. Сондықтан да қазіргі таңда өткізгіш полимерлер жұмсақ электроника саласында кеңінен қолданыс тауып отыр. Бұл зерттеулердің нәтижелері Advanced Materials (IF: 28), Advanced Composite and Hybrid Materials (IF: 26), Langmuir (IF: 4) сынды жоғары импакт-факторлы халықаралық журналдарда жарық көрді. Жоба зерттеулері әлі де жалғасып жатыр.
Сонымен қатар біз арнаулы мақсаттағы полимерлер өздігінен қалпына келетін гидрогельдер жасап шығардық. Олар жоғары су ұстау қабілетіне ие. Бұлар – механикалық зақымданғаннан кейін өз құрылымын қайта қалпына келтіре алатын материалдар. Сол бір ерекше қасиет гидрогельдерді медицинаның әртүрлі саласында пайдалануға мүмкіндік береді. Сыртқы ортаға сезімтал гидрогельдер (pH, температура өзгерісіне жауап беретін) онкологияда дәрілік заттарды мақсатты тасымалдау, иммунотерапияны күшейту мен қатерлі ісікке қарсы жасушалық терапия құралы ретінде зерттеліп жатыр. Оған қоса гидрогельдер адам денесіне енгізілгеннен кейін тіндермен жақсы байланысады. Сөйтіп бұл трансплантацияның сәтті болуын арттырады.
Ә. Ж: Менің докторантурадағы зерттеген тақырыбым – липидтер, оның ішіндегі сфинголипидтер жайлы болды. Олардың жасуша ішіндегі қозғалысы, ауруларға байланысты сфинголипидтердің жасушадағы және ағзадағы деңгейінің өзгеруі. Соның ішіне өсуі немесе төмендеуі жатады. Қазіргі таңда Назарбаев Университетіне жұмыс істеп жатырмын. Соңғы уақыттағы зерттеп жатқан жобам – сфинголипидтердің сүт безінің қатерлі ісігіндегі әсері. Жалпы айтқанда, сүт безінің қатерлі ісігі жасушаларын қысқа тізбекті липидтермен жою әрі белгілі дәрілердің әсерімен салыстыру. Демек бұл болашақта сүт безінің қатерлі ісігіне қарсы ем шығаруға өзінің ықпалын тигізеді деп үміттенемін.
- Жұмысыңыздың ерекшеліктері қандай? Ғылым сізге несімен қызық?
Г.К: Назарбаев университетінде постдокторант, кейін ассистент профессор ретінде қызмет атқара отырып, инновациялық бағытта 5 ғылыми грант ұтып алдым. Негізгі жұмысым – ғылыми зерттеулер жүргізу, студенттерді ғылымға баулу, сабақ беру, оларды дамыту мен ынталандыру. Қазіргі таңда ғылыми тобымда 15-ке жуық зерттеуші жұмыс істейді. Басты мақсатым – оларға ғылымды жаңа деңгейге көтеруге көмектесу, сапалы ғылыми жаңалықтар ашу. Жапонияда алған білімім мен тәжірбиемнің арқасында өзіме де, командамдағы зерттеушілерге де жоғары талап қоямын. Соның нәтижесінде студенттеріміз шетелдік жетекші университеттерде магистратура мен докторантура бағдарламасына оңай түсіп жатыр. Олар ғылымның шын қызығын көргеннен кейін, бұл бағытта әрі қарай жалғастыруға үлкен мотивация алады.
Сонымен қатар студенттерге сабақ беру – үлкен жауапкершілік. Қазіргі тез дамып жатқан технологиялар дәуірінде студенттердің жаңа дағдыларды игеруі маңызды. Менің сабақтарым инженерия саласындағы инновациялық бағыттарды қамтиды: «Микроэлектр механикалық жүйелер және микрожүйелер технологиясы», «Жұмсақ материалдар механикасы», «Қоршаған орта туралы ғылым» мен «Инженерияға кіріспе».
М. Ә: Мен жоғарыда атап өткен және басқа да ғылыми жобалармен белсенді түрде айналысамын. Бұл бағытта маған зерттеу тобым көмек көрсетеді. Қазіргі уақытта жетекшілігімде 3 Ph.D. докторанты және 1 магистрант ғылыми жұмыс жүргізіп жатыр. Олардың бірі – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінен, ал екіншісі – Сәтбаев университетінен.
Өкінішке қарай, көптеген өңірлік университетте ғылыми зерттеулер жүргізуге қажетті жағдайлар Назарбаев Университетімен салыстырғанда, әлдеқайда төмен деңгейде. Сол себепті біз тек өз зерттеулерімізбен ғана шектелмей, басқа оқу орындарына да қолдау көрсетіп, жас ғалымдарды тәрбиелеуді өзіміздің борышымыз деп білеміз.
Ә. Ж: Қазір менің уақытымның көп бөлігі ғылыми зерттеулермен айналысу, оларды жоспарлау мен жүзеге асыруға кетеді. Зертханада өзім әрі біздің факультеттің студенттерімен сүт безінің қатерлі ісігінің жасушаларын өсіріп, эксперимент жасап, оны кейін талдап, шыққан нәтижесін мақалаға шығарамын. Зертханадан тыс осы саладағы жаңадан шыққан зерттеулерді оқып, мақала жазамын. Әрі студенттерге генетика, фармакология сияқты пәндерден сабақ беремін.
- Болашаққа қандай жоспарларыңыз бар?
Г.К: Болашақта жасаған прототиптерімізді Қазақстан нарығына енгізгіміз келеді. Қазіргі уақытта стартапты дамыту жолдарын қарастырып, коммерцияландыру гранттарына жоба дайындап жатырмыз. Сонымен қатар біздің технологиямызды медицина және денсаулық сақтау саласында қолдану бойынша зерттеулер жүргізіліп жатыр.
Алғашқы зерттеуіміз трибоэлектрлік сенсорлар арқылы майтабандық (плоскостопие) ауруын анықтауға арналды. Нәтижесінде, жасаған ұлтарақ сенсорларымыз машиналық оқыту технологиясы арқылы адамдарда бұл аурудың бар-жоғын 82% дәлдікпен болжай алатынын көрсетті. Бұл дегеніміз – диагностика орталықтары біздің сенсорларды пайдаланып, пациенттердің жүріс-тұрысын бақылап, аурудың дамуын анықтай алады. Қазір жұмысымыз патенттеліп, үздік ғылыми журналға жіберілді. Келешекте бұл технологияны реабилитация мен спорттық медицина саласында қолдану бағытында дамытуды жоспарлап отырмыз. Біздің сенсорлардың негізгі артықшылығы –икемді, нарықтағы баламаларға қарағанда әлдеқайда арзан және жоғары дәлдікке ие.
М. Ә: Мен Қазақ азаматы ретінде Қазақстанның ғылымын дамытуға бар күшімді салып, осы жолда еңбек етіп келемін. Болашақтағы ең үлкен арманым: Қазақстанды ғылымы дамыған елдердің қатарына қосылып, Америка сияқты ғылыми-инновациялық экожүйесі қалыптасқан мемлекетке айналса деймін. Сондай-ақ өзім жасап жатқан ғылыми жобаларымды өндіріске енгізу – басты мақсаттарымның бірі. Менің ойымша, ғылыми зерттеулер тек теория жүзінде қалмай, нақты өнеркәсіпке енгізілуге тиіс. Осы бағытта:
-Заманауи технологияларды қолданып, сапалы өнім шығару,
- Ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру,
- Қазақстанның химия өнеркәсібі мен ғылымына үлес қосу,
- Жас ғалымдарға қолдау көрсету сынды маңызды қадамдарды жүзеге асыруды жоспарлап отырмын. Ғылым мен өндірісті ұштастыру елдің тұрақты дамуының негізі деп білемін.
Ә. Ж: Болашақтағы жоспарым – өз саламдағы мықты маман, ғалым болып қалыптасу. Липидтердің әр түрлі аурулардағы әсері көп әрі басқа тақырыптарға қарағанда зерттеулер ондай басым емес. Осы саланы Қазақстанда әрі қарай дамытуға өз үлесімді қосуға деген жоспарымды жүзеге асырып жатырмын.
- Қазақстандағы ғылымның дамуы туралы пікіріңіз қандай?
Г.К: Соңғы жылдары Қазақстанда ғылым саласы жақсы дамып келеді. Әсіресе жас ғалымдар үшін жаңа мүмкіндіктер ашылды. 2020 жылы алғашқы ғылыми грантымды дәл осы жас ғалымдарға арналған бағдарлама арқылы ұтып алдым. Қазақстан Республикасының Ғылым және Жоғары білім министрлігінің қолдауымен алғашқы зертханалық жабдықтарды сатып алып, осы инновациялық бағытты елімізде дамытуға мүмкіндік алдым.
Алайда көптеген ғалымның ортақ тілегі – ғылыми гранттардың мерзімін 3 жылдан 5 жылға дейін ұзарту. Себебі инновациялық жетістіктерге жету үшін ұзақ мерзімді зерттеулер қажет. Мысалы, біз импакт-факторы 15 болатын әлемнің үздік 10% журналына мақаламызды жариялау үшін 2,5 жыл бойы қажырлы еңбек еттік. Ғылыми сапаны қамтамасыз ету үшін мұқият әрі ұзақ мерзімді зерттеулер қажет. Осы бағытта еліміздің ғылым саласы әрі қарай дамиды деп сенемін.
М. Ә: Артықшылықтары бар, әрине. Мемлекеттік қолдау артып жатыр. Ғылымға бөлінетін қаражат көбейіп, түрлі гранттық бағдарламалар іске асып отыр. Жас ғалымдарға мүмкіндік көп. Назарбаев Университеті, ҚазҰУ, ҚБТУ сияқты оқу орындарында зерттеу орталықтары дамып келеді. Халықаралық ынтымақтастық орнады. Шетелдік университеттермен, ғылыми орталықтармен бірлескен жобалар бар, Жасыл технологиялар мен IT саласы дамып және жас ғалымдарда шетелде білім алу мүмкіндігі мемлекет тарапынан арнайы бағдарламалармен бағытталған.
Кемшіліктер де жоқ емес. Ғылымға бөлінетін қаржы жеткіліксіз. Жалпы ішкі өнімнің 0,13%-ы ғана ғылымға жұмсалады (әлемдік стандарт бойынша 1-3% болуы керек). Кадр тапшылығы бар. Ғалымдардың жалақысы төмен болғандықтан, көп мамандар шетелге кетіп барады. Зертханалық базаның әлсіздігі де – үлкен мәселе. Заманауи құрал-жабдықтардың тапшылығы ғылыми зерттеулерді тежейді, әсіресе өңірлік университеттерде. Менің ойымша, әр өңірден заманауи зертханалар ашу керек. Ғылым мен бизнес байланысы әлсіз әрі ғылыми жаңалықтардың өндіріске енгізілуі баяу. Нақты химия саласынан бір мысал келтірейінші. Мәселен, біз химиялық заттарды және құрал жабдықтың барлығын шетелден сатып алатындықтан, оларды тапсырып беріп алу 4 айдан 1 жылға дейінгі уақыт алады. Себебі біз оны тікелей сатып ала алмаймыз, міндетті түрде елдегі аралық компаниялардан аламыз. Ал олар құнын жоғарлатады. Сөйтіп көп уақыт күту ғылыми зерттеу жұмысын бәсеңдетеді, ал АҚШ-та ондай жұмыс 2-3 күнді ғана қажет етеді.
Ә. Ж: Жалпы менің ойымша, Қазақстандағы ең мықты ресурс – адам мен оның біліктілігі. Елімізде мықты мамандар да, ғалымдар да бар. Олар өздерінің саласында еңбек етіп жатыр. Қазіргі таңда ғылым көпсалалы бағдарда дамып келеді. Мысалы, биологияда тек қана биология емес химия, физика, статистика, фармакология деген сияқты өзара байланысатын салаларды қамтитын зерттеулер жасалып жатыр. Осыған орай біз де отандық ғалымдармен бірігіп ортақ зерттеулер жасап отырмыз.