Қазақ ғылымының жарық жұлдызы, Ғылым академиясының тұңғыш президенті Қаныш Имантайұлы Сәтбаев – еліміздің ғылымын дамытуға өлшеусіз үлес қосқан тұлға. Ол Қазақстан жеріндегі пайдалы қазбалардың мол қорын ашып, оның экономикалық дамуына ықпал етті. Тек геологиямен ғана шектелмей, ұлттық мәдениетке де көңіл бөлген. Сонымен қатар Қ.Сәтбаев қазақ ғылымының іргетасын қалап, жас ғалымдарға жол көрсеткен қайраткер ретінде есте қалды. Қаныш Сәтбаев жайлы музыка зерттеушісі Борис Ерзаковичтің естелігінен сыр шертпекпіз.
Мақала 1979 жылы Ғылым академиясының хабаршысында жарық көрген. Әуелі Ахмет Жұбановтың қасында еріп, үзеңгілесі атанған, кейін Қ.Сәтбаевтың қарамағында қызмет атқарған Борис Ерзакович мақаласының жанры ғылыми талдау емес, естелікке жақын.
Алдымен автор Қаныш Имантайұлының тұлғалық қасиетін сипаттайды. Оның өнерге жақындығы бәріне де белгілі еді. Жауапты басшы қызметінде отырғанына қарамастан, опера мен театр, филармония концерттеріне жиі барып, көрермен ретінде қатысатын. Бұл оның жастық шағынан келе жатқан әдеті еді дейді. 1920 жылдары саяси алаңнан көріне бастаған тұлғалар сияқты, Қаныш та қазақ өнерінің тағдыры сол кезден-ақ алаңдатты деп жазады Ерзакович. Әсіресе, оның «Қазақстанның ұлт театры туралы» атты мақаласы жай ғана мақтау емес, кәсіби талдау мен әртістердің шеберлігіне қатысты сыни пікір де айтылады.
«Қаныш Сәтбаев халықтың музыкалық мұрасының өте білгірі болған еді, – дейді Ерзакович.
Ол Ыбырай Сандыбайұлы, Жаяу Мұса, Естай әнші, Майра Уәлиқызы секілді өнерпаздармен жеке таныс, дәмдес болған екен. Ал Әміре Қашаубайұлы, Иса Байзақов, Қалибек Қуанышбаев, Қали Байжанов, Жүсіпбек Елебеков, Елубай Өмірзақовтармен жақын дос болған.
Қазақ музыкасына берген пайдасының бірі – А. Затаевичке жазып қалдырған көптеген әні дейді. Борис Гиршевич: «Сәтбаевтың айтқан әндері таудан аққан бұлақ сияқты, қазақ әні құрылымының ерекшеліктерін, жанрлық түрлілігін, интонациялық байлығын анық көруге болады», – деп жазған.
«Менің онымен алғаш танысқан кездесуім әлі есімде» деп бастайды Борис Ерзакович.
– Ол бізді бірден баурап алды. Арасында әзіл қосып, нақты тапсырма беріп жиналыс өткізген. Қаныш Имантайұлы жаңадан ашылған өнертану секторының нақты міндеттерін айқындап, тек музыка емес, театр, сурет салу және кино өнеріне де назар аудару керектігін айтты. Ол бізге мұрағаттық құжаттарды жинап, революцияға дейінгі авторлардың еңбектерін түгендеуді тапсырды. Әсіресе, секторға өз саласының мамандарын шақыруға ниетті екен.
«Қазақтың академиялық драма театры» еңбегі жарыққа шыққан соң, Қаныш Имантайұлы «облыс театрлары жайлы зерттеу жазыңдар» деп тапсырма берген екен. Оның пікірінше, академиялық театр – жол бастаған өнер ордасы болғанымен, аймақтардағы ұжымдар да мәдениеттің дамуына қосып жатқан үлесі өлшеусіз. Нәтижесінде, «Облыстық қазақ театрлары» кітабы дайындалады.
Борис Ерзаковичтің жазуынша, сектордың басты міндеті ретінде Қ. Сәтбаев музыкалық фольклорлық экспедицияларға шығу қажеттігін баса айтқан. Тапсырма түскеннен кейін бұл іс ретке қойылып, жыл сайын сектордың қоры түрлі ән мен күйге толықтырылып отырған.
Қ.Сәтбаевтың тапсырмасымен А.Затаевичтің бұрын жарияланбаған қолжазбалары мен Жаяу Мұсаға қатысты құжаттар Ғылым академиясы кітапханасының қолжазбалар қорына алынған.
– Мен Қаныш Имантайұлының қабылдауында көп болдым. Әр барғанымда мені мұқият тыңдап: «Егер секторға, оның қызметкерлеріне бірдеңе қажет болса, айтыңыз, жасырмаңыз, шамамыз келгенше бүгін болмаса да, алдағы уақытта қажетіңізді өтеуге дайынбыз», – дейтін.
Тағы бір кездескенде «Халық композиторлары жайлы жалпы жазбай, жеке-жеке зерттеу арнасаңыздар болады. Олардың әрқайсысының ән мен күйі дара шығармашылық» деген еді.
Кейін Абай, Кенен, Жаяу Мұса, Ақан сері, Біржан сал, Мұхит, Үкілі Ыбырай секілді халық композиторларына арналған музыкалық ноталық жинақтар баспадан жарық көреді.
Қаныш Сәтбаев – тек ғылымның ғана емес, ұлттық мәдениеттің де өркендеуіне зор үлес қосқан тұлға. Борис Ерзаковичтің естеліктері оның музыкаға деген терең қызығушылығын, халық өнеріне деген шынайы қамқорлығын айқын көрсетеді. Ғылым мен өнерді қатар қолдап, фольклорлық мұраны сақтауға ықпал еткен Сәтбаевтың еңбегі қазақ мәдениетінің дамуына қосылған баға жетпес үлес болып қала бермек.
Бұған дейін Қаныш Сәтбаев салған 25 ән туралы жазған болатынбыз.
Рүстем НҮРКЕНОВ, музыка зерттеушісі