Жаһандық энергия тұтыну өсіп жатқан тұста, қауіпсіз әрі экологиялық таза қуат көзіне сұраныс артты. Осыған байланысты Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен елімізде атом энергетикасын дамыту және осы салада отандық кадрларды даярлау мәселесі күн тәртібіне шығып отыр. Яғни, атом қуатын тиімді пайдалану арқылы елімізде ядролық кластер құру және техникалық интеллигенцияның жаңа буынын қалыптастыру қажет.
Мемлекет басшысы былтыр Бурабайда өткен Ұлттық құрылтайда жаңа энергетика саласын қалыптастыру үшін газ бен көмір өндіру ісіндегі мүмкіндіктерді және жаңартылатын қуат көздерінің әлеуетін толық пайдалану керектігіне арнайы тоқталды.
«Біз үшін ел экономикасының ондаған жыл бойы қарқынды дамуына берік негіз болатын жаңа энергетика саласын қалыптастырудың стратегиялық маңызы бар. Мен, дәл сол себепті, Қазақстанға бір емес, үш атом электр стансасын салып, ақырында толыққанды ядролық кластер қалыптастыру қажет деп есептеймін», – деген болатын. Сонымен қатар Президент «Turkistan» газетіне берген сұхбатында, «Бірнеше атом станциясын салу – біріншіден, тарихи олқылықтың орнын толтыру деген сөз. Себебі, уран өндірісі бойынша әлемде көш бастап тұрған елдің бірде-бір атом электр станциясын салмауы мүлдем ақылға қонбайды. Екіншіден, бұл қадам Қазақстанның абырой-беделін нығайта түседі. Біз атом станцияларын салу арқылы техникалық интеллигенцияның жаңа буынын қалыптастырамыз. Тиісінше, мемлекеттік саясаттың түпкі мәнін өзгертеміз. Осыны қаперден шығармаған жөн», – деп атап өтті.
Демек, мемлекеттік саясаттың түпкі мәнін өзгертетін техникалық интеллигенцияның жаңа буынын қалыптастыру білікті кадрлар мен кәсіби мамандар даярлау ісіне қатысты болатыны анық. Сонымен қатар ядролық кластер қалыптастыруда энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызы зор. Алайда атом электр саласындағы кадрлық әлеуетті қалыптастыру енді ғана қолға алынып жатқан бағыт емес. Қазірдің өзінде елімізде осы бағытта білім беретін бірқатар оқу орны бар. Атап айтқанда, Алматыдағы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ және Satbayev University сынды жоғары оқу орындарында ядролық физика, энергетика, материалтану салалары бойынша білім алуға болады.
Ашық ақпарат көздеріндегі деректерге сүйенсек, бүгінде атом саласына қажетті білікті кадрларды даярлау физика, энергетика, электротехника және тау-кен инженериясына байланысты 18 білім беру бағдарламасы бойынша қарқынды жүргізіліп жатыр. Шетелдік бағдарламалар бойынша оқуға гранттар бөлу, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған АЭС-терде өндірістік тәжірибеден және тағылымдамадан өту ұйымдастырылады. Сондай-ақ 2024-2025 оқу жылына атом саласы мен өнеркәсібіне қатысты бағыттар бойынша 5 мыңнан астам грант бөлінген. 2023-2024 жылдары осы бағыттарда білім алып жатқан студенттер саны шамамен 250 адамды құраған. Жалпы алғанда, 2011-2023 жылдар аралығында атом саласы мен өнеркәсібі саласына 1 600-ден астам маман даярланыпты.
Техникалық интеллигенция тетігі
Сала мамандары ендігі міндет – атом электр саласындағы отандық кадрлардың біліктілігін халықаралық тәжірибе негізінде арттыру екенін айтады. Қазақстанның Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің баспасөз қызметінің мәліметінше, қазір елімізде 5 мыңнан астам маман тек Қазақстан үшін ғана емес, Орталық Азия өңірі үшін де оқытылады.
«Алматы қаласындағы Ядролық физика институты базасында (бұдан әрі – Институт) Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттігі (МАГАТЭ), АҚШ энергетика министрлігі мен Қазақстанның серіктестегі аясында ашылған үш оқу орталығы жұмыс істейді. 2001 жылы ашылған радиациялық қауіпсіздік, 2003 жылы бүлдірмейтін бақылау және 2017 жылы ядролық қауіпсіздік бағыттары бойынша ашылған бұл орталықтар атом саласының заманауи талаптарына сай жоғары деңгейдегі кәсіби даярлықты қамтамасыз етеді. Қазір осы орталықтарда 5 мыңнан астам маман тек Қазақстан үшін ғана емес, Орталық Азия өңірі үшін де даярланды. Әсіресе, бүлдірмейтін бақылау бағыты ерекше маңызды: осы әдістемелерді қолдану болашақ АЭС құрылысының сенімділігін қамтамасыз етеді, ал мұндай жұмыстар станция бюджетінің шамамен 5%-ын құрайды», – деп жазылған агенттіктің баспасөз хабарламасында.
Еліміз атом электр станцияларын салу арқылы тек энергия өндірумен шектелмей, осы саланың зерттеу бағытын да күшейтуді мақсат етеді. Бұл тұрғыда ғылыми-зерттеу орталықтарына жүктелетін міндеттің жүгі ауыр және халықаралық тәжірибе негізіндегі жетекші ғылыми орталықтардың қажеттілігі туындайды.
Ядролық физика институты ЗРК ССР-Қ бас инженердің орынбасары Асхат Бекбаевтың айтуынша, ғылым, білім беру, өндіріс және мемлекет арасындағы тығыз үйлестіру жағдайында зерттеу инфрақұрылымын дамыту маңызды.
– Ең басты бағыттардың бірі – жаңа зерттеу реакторын салу. Бұл АЭС үшін материалдарды сынау, изотоптар өндіру, ядролық отын циклының тұйық технологияларын дамыту және басқа да ғылыми-қолданбалы міндеттер спектрін кеңейтуге мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы ғылыми инфрақұрылымның болуы ядролық энергетиканы қауіпсіз әрі тиімді дамыту үшін алғышарт болып табылады. Біз Қазақстан тек энергия өндірумен шектелмей, осы саланың зерттеу бағытын да күшейтуге тиіс деп санаймыз, – деді маман.
Жалпы, ел аумағында атом электр станцияларын салу және ядролық кластер қалыптастыру бағытындағы жұмыстар кадр даярлау, мамандарды оқыту ісімен шектеліп жатпағаны анық. Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің баспасөз қызметінің хабарлауынша, бүгінде Ядролық физика институты әлемнің 30-дан астам жетекші ғылыми орталықтарымен әріптестікті белсенді жүргізіп келеді. Соның ішінде әлемдегі жетекші, Америка Құрама Штатының ең ірі ғылыми орталықтарының бірі – Массачусетс технологиялық институтымен (MIT) ядролық технологиялар мен термоядролық энергетиканы дамыту бағыты бойынша бірлескен жобаларды іске асыруда.
«Былтыр Ядролық физика институты делегациясының мамыр айындағы іссапары кезінде ядролық технологиялар, радиациялық сынақтар мен жаңа материалдар салаларында ынтымақтастықты кеңейту мүмкіндіктері талқыланған болатын. Ал маусым-тамыз аралығында Ядролық физика институты мен MIT арасындағы ынтымақтастық аясында MIT магистранты Институттың «Радиациялық материалтану» зертханасында ғылыми тағылымдамадан өтті. Сонымен қатар Ядролық физика институты былтыр қаңтар айында Невада университетімен (University of Nevada, Las Vegas) меморандумға қол қойып, радиохимия саласында ғылыми тәжірибе алмасу бағыты бойынша өзара әріптестік келісілген болатын», – деп мәлімдеді агенттіктің баспасөз қызметі.
Атом энергиясы: сақтық пен қауіп егіз
Әлемде атом электр станцияларын салу тәжірибесі көптеген ел үшін энергияның сенімді әрі экологиялық таза көзі ретінде қарастырылады. Бүгінде ашық ақпаратқа сәйкес, әлем бойынша 64 ядролық реактордың құрылысы жалғасуда, олардың шамамен үштен бірі Азия елдерінде салынуда. Олардың құрылысы негізінен Қытай, Оңтүстік Корея және Үндістан сияқты елдерде жүргізіліп жатыр.
2023 жылғы деректерге сәйкес, Франция өзінің электр энергиясының шамамен 70%-ын АЭС арқылы өндіреді, бұл елді ядролық энергетиканы пайдалану жағынан көшбасшы елдер қатарына шығарады. Францияның ядролық энергетикаға тәуелділігі елдегі парниктік газдардың төмен деңгейін сақтап, энергетикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік беруде.
АҚШ-та қазір 92 атом реакторы жұмыс істейді, ал Оңтүстік Кореяда 24 реактор елдің шамамен 30%-ға жуық энергиясын қамтамасыз етеді. Қытайда 27 жаңа реактор салынып жатыр, олардың іске қосылуы елдің ядролық қуатын едәуір арттырады деп күтілуде. Бұл елдер жаңа қауіпсіздік технологияларын, соның ішінде шағын модульдік реакторларды (SMR), қолданып келеді, бұл атом энергиясын одан әрі қауіпсіз етуге бағытталған.
Дегенмен, атом энергетикасын тұтынудан бас тартқан елдер де бар екені жасырын емес. Оның себебі де бар. Мәселен, еліміз үшін, Семей ядролық полигонындағы 40 жыл бойы жүргізілген сынақтар халықтың атом энергетикасына деген алаңдаушылығы мен сенімсіздігін тудырады. Сондықтан еліміз үшін ядролық кластер қалыптастыру мәселесінде сақтық шараларының алдыға шығуы заңдылық саналады. Халық арасында АЭС құрылысы бойынша әртүрлі пікірлердің болуы – бір жағынан, Семей ядролық полигоны, Чернобыль және Фукусима апаттарынан қалған қорқыныш болса, екінші жағынан «бейбіт атом» ұғымы мен энергетикалық тәуелсіздікті нығайту тұрғысындағы түсінікке қатысты. Ал атом энергетикасын дамыту барысында отандық білікті кадрларды халықаралық тәжірибеге сүйене отырып дайындаудың өзіндік ерекшеліктері бар екені сөзсіз. Бұл тек технологиялық тұрғыдан дайындықты ғана емес, сонымен бірге қоғамның сенімін арттыру мен әлеуметтік жауапкершілікті қамтамасыз етуді талап етеді.
Атом энергиясы жөніндегі агенттіктің баспасөз қызметі «Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік ұсынымдарына сәйкес, білікті ұлттық кадрлардың болуы атом энергетикасын қауіпсіз, орнықты және сенімді дамытудың негізгі шарттарының бірі болып саналады. АЭХА ядролык объектілердің өмірлік циклының барлық кезеңдерінде – жоспарлау мен салудан бастап, пайдалану және пайдаланудан шығару кезеңіне дейін – ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде адам факторы шешуші рөл атқаратынын атап көрсетеді» деп мәлімдеп, қауіпсіздік мәселесінде ұлттық кадрлардың болуының маңыздылығына тоқталды.
Агенттіктің мәліметінше, Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік кадрлық әлеуетті алдын ала дамыту энергетикалық қауіпсіздіктің ажырамас элементі болып табылатынын және мемлекеттің ядролық бағдарламасын іске асырудың бастапқы кезеңдерінен бастап жүзеге асырылуға тиіс екенін көрсетеді. Осы тұрғыда өз мамандарын даярлау Қазақстанның энергетикалық егемендігін және тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ететін ұзақмерзімді негізді қалыптастырады.
Қазақстан үшін энергияны экологиялық таза көздерге көшіру тек қоршаған орта үшін ғана емес, елдің экономикалық болашағы үшін де аса маңызды мәселе. Ал білікті кадр даярлау мәселесі саладағы қауіпсіздік кепілі десек болады.
Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ