Бұған дейін өткізілген пікірталастар парламенттік реформаның және конституциялық өзгерістердің өзекті екенін, олар басқару механизмдерін нығайтып, азаматтардың мемлекеттік органдарға сенімін арттырудың негізгі факторлары екенін көрсетті.
Елімізде жүргізіліп жатқан парламенттік реформа мен Конституцияға сәйкес өзгерістер заң шығару өкілетін жүзеге асыратын жоғары өкілдік органның қызмет тиімділігін арттыруға және мемлекеттік механизмдерді жетілдіруге бағытталған.
Біріншіден, бір палаталы Парламентке көшу заң шығару қызметін ұйымдастыруда елеулі өзгерістерді қажет етеді. Қазіргі қоғамның тез дамуы және цифрландыру мен технологиялық прогреске байланысты жаңа әлеуметтік қатынастардың пайда болу жағдайында мемлекет болып жатқан өзгерістерге жылдам жауап беруге тиіс. Бұл заңдарды әзірлеу және қабылдау арқылы жүзеге асады, себебі олар қолданыстағы заңнама жүйесінің негізін құрайды. Сонымен қатар қазіргі әлемде дағдарыстық және тұрақсыз жағдайлар жиі туындайды, олар жоғары өкілдік орган тарапынан уақытылы және адекватты саяси-құқықтық бағалауды қажет етеді. Осыған байланысты заң шығару процесін жеделдету мен жеңілдету, бюджеттік шығындарды азайту, Парламент қызметінің ашықтығы мен көрнекілігін арттыру ерекше өзектілікке ие.
Екіншіден, Парламенттің толық пропорционалды сайлау жүйесіне көшу халықтың кең әлеуметтік топтарын саяси өмірге тартуға мүмкіндік береді, бұл азаматтардың саяси партияларға кіруі арқылы жүзеге асады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы құқықтық және саяси мәдениеттің деңгейіне оң әсерін тигізеді. Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, саяси партиялар азаматтарды саяси мобилизациялаудың негізгі институты және мемлекет билігіне нақты ықпал ету механизмдеріне ие. Партиялық қызмет мектебінен өткен депутаттар, әдетте қажетті кәсіби біліктілікке, саяси белсенділікке ие болып, азаматтардың көпшілігінің мүдделерін қорғай алады.
Үшіншіден, шетелдік тәжірибе бір палаталы Парламентке көшу заманауи халықаралық үрдістерге сәйкес келетінін көрсетеді. Мұндай модельді әлем мемлекеттерінің шамамен екі елі қолданып отыр. Мысалы, бір палаталы парламенттер Швецияда, Данияда, Израильде, Жаңа Зеландияда және бірнеше басқа елдерде жұмыс істейді. Әдетте, мұндай Парламенттер заңдарды қабылдау жылдамдығы жоғары болуымен ерекшеленеді, себебі талқылау және келіскен шешім қабылдау процедурасы бір заң шығару органында шоғырланған. Бұл бюрократиялық кедергілерді азайтып, қоғамның өзекті сұраныстарына жылдам жауап беруге мүмкіндік береді. Алайда Парламенттің тиімділігі тек оның құрылымымен ғана емес, ішкі процедуралары, депутаттардың тәуелсіздігі, биліктің бөлінуі және жалпы саяси мәдениет деңгейімен де анықталады. Сонымен қатар бір палаталы Парламентке көшу Қазақстан Республикасының унитарлық құрылымына әлдеқайда сәйкес келеді.
Төртіншіден, Қазақстанда парламенттік реформаны жүзеге асыруға қажетті құқықтық негіз жасалған. Атап айтқанда, парламенттік оппозицияға қатысты нормалар бекітілген және саяси партиялардың Парламентке өту үшін сайлау шегі 5 пайызға төмендетілген. Бұл шаралар – саяси бәсекелестікті күшейтуге, көппартиялық жүйені дамытуға бағытталған және «Тыңдайтын мемлекет» концепциясының бір бөлігі. Қазіргі Парламентте алты саяси партия өкілдері бар: «АMANAT», Халықтық-демократиялық «Ауыл» партиясы, Respublica партиясы, Қазақстан Халық партиясы, Демократиялық «Ақ жол» партиясы, Жалпыұлттық социал-демократиялық партия.
Бесіншіден, парламенттік реформа «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» саяси формуласына толық сәйкес келеді. Бұрын жүргізілген реформалармен бірге бұл өзгерістер жаңа мемлекеттік басқару моделін қалыптастырады. Осы жағдайда Парламент азаматтардың мүддесі мен еркін бейнелейтін институт ретіндегі рөлін толық жүзеге асыра алады. Электораттың қолдауына негізделген көппартиялық жүйені әрі қарай дамыту тиімді.
Алтыншыдан, Парламентке «Құрылтай» атауын беру ұсынысы халықтың менталитеті мен рухани құндылықтарына толық сәйкес келеді, себебі бұл тарихи дәстүрлер мен парламенттік легитимділікті күшейтеді. Сол кезде депутаттардың құрылымын жаңарту және өкілеттіктерін кеңейту Парламенттің тиімділігі мен жауапкершілігін арттыруға бағытталады.
Жетіншіден, Конституцияның кіріспе бөлімін (преамбуласын) жаңарту ұсынысы қолайлы, себебі бұл мемлекеттің қазіргі құндылықтары мен стратегиялық басымдықтарын көрсетуге мүмкіндік береді.
Сегізіншіден, Вице-президент институтын құру ұсынысы уақытылы және рационалды. Бұл конституциялық жаңалық мемлекеттік биліктің тұрақтылығы мен сабақтастығын нығайтуға, Президенттің өкілеттіктерін тиімді іске асыруға бағытталған. Вице-президент институтын құру мемлекет пен Президенттің мүддесін халықаралық және ішкі саясатта өкілдік етуін күшейтеді, бірақ президенттік басқару формасын әлсіретпейді, керісінше, оны толықтырады.
Тоғызыншыдан, Халық Кеңесін құру өте орынды. Оған заң шығарушылық бастама құқығы мен ішкі саясат және қоғамдық келісім мәселелеріндегі негізгі функциялар берілуі халық өкілдігінің рөлін күшейтеді және конституциялық құндылықтарды нығайтады.
Оныншыдан, отбасы мен неке институтын нығайту өте дұрыс. Отбасы ер мен әйелдің ерікті одағы ретінде заңмен бекітілуі негізгі қоғамдық құндылықтарды құқықтық тұрғыдан қорғауды қамтамасыз етеді. Сол кезде сенім бостандығы мен басқа көзқарастар үшін қылмыстық немесе моральдық қудалау жоқ екенін сақтау принципі маңызды.
Осылайша, күшті әрі тиімді бір палаталы Парламент және Конституциядағы басқа да жаңалықтар унитарлық мемлекеттік құрылымды сақтау мен нығайтуға, тұрақты экономиканы дамытуға, көппартиялық саяси жүйені қалыптастыруға, этносаралық және конфессияаралық қатынастарда тұрақтылықты қамтамасыз етуге, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін күшейтуге қажет. Бір палаталы Парламент құру унитарлық мемлекет табиғатына толық сәйкес келеді және қоғам мен мемлекет дамуының қазіргі кезеңіндегі өзекті сұраныстарға жауап береді. Ендігі кезекте бұл парламенттік реформаның ел азаматтарының көпшілігі тарапынан қолдау табуы күтіледі.
Жансейіт ТҮЙМЕБАЕВ,
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры