SciTechDaily жариялаған материалға сүйенген Aikyn.kz «ми 25 жаста толық қалыптасады» деген кең тараған пікірдің қаншалық рас екенін талдайды.
Әлеуметтік желіде жиі айтылатын «25-ке дейін маңдай бөлігі толық дамымайды» деген пікірдің шындығы күрделірек. Зерттеулер ми дамуының 20-лардың соңына, тіпті 30-дың басына дейін созылуы мүмкін екенін көрсетеді.
TikTok немесе Instagram-ды ашып қарасаңыз, «Маңдай бөлігің әлі толық дамымаған» деген сөзге жиі кезігесіз. Бұл тіркес көпшілік арасында кең тараған түсіндірмеге айналып, кейде күмәнді әрекеттерді ақтаудың да құралы болып кетеді: артық ішіп қоюдан бастап, «енді жазбаймын» деп өзіңізге уәде берген адамға қайта хабарласуға дейін.
Маңдай бөлігі жоғары деңгейдегі ойлауға жауап береді. Ол жоспарлау, шешім қабылдау және пайым жасау сияқты қабілеттермен тығыз байланысты.
Кейде бәрін биологиямен түсіндіріп қою жеңіл көрінеді. Неге кейде импульсивті боламыз, неге мазасызданамыз, неге әлі де өз орнымызды іздеп жүргендей күй кешеміз. Бұның бәрін «ми әлі толық қалыптаспаған» деген оймен байланыстыру адамға жұбаныш береді. Әсіресе, 20-лардың және 30-дың басындағы кезеңде өмірдің тұрақсыз көрінуі осы пікірді күшейтеді: тұрақсыздық «жүйеміздің» бір бөлігі сияқты қабылданады.
Алайда мидың, әсіресе маңдай бөлігінің дамуы 25 жаста тоқтайды деген түсінік – психология мен нейроғылымда жиі кездесетін қате пікір. «25 жас» туралы тұжырым нақты зерттеулерге сүйенгенімен, шын мәнінде баяу әрі күрделі жүретін дамуды тым қарапайым етіп көрсетеді.
«25 жас» мифі қайдан шықты?
Бұл пікір 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басындағы ми бейнелеу зерттеулерінен кейін кең тарады. 1999 жылғы бір зерттеуде ғалымдар балалар мен жасөспірімдердің миын қайта-қайта сканерлеп, уақыт өте қандай өзгеріс болатынын бақылаған. Олар жасуша денелерінен тұратын «сұр затқа» назар аударған. Сұр зат көбіне мидың «ойлау тіні» деп сипатталады.
Сканерлеу нәтижелері жасөспірім кезеңінде мида «қырқу» (pruning) деп аталатын табиғи «тазалау» жүретінін көрсетті. Бала кезде ми өте көп байланыс құрады, ал өсе келе жиі қолданылмайтындарын азайтып, қажет байланыстарды күшейтеді. Осы зерттеулер сұр зат көлемінің уақыт өте өзгеруі – мидың дамуын көрсететін маңызды белгі екенін нақтылай түсті.
Фото medicaldaily.com сайтынан алынды.
Кейін нейробиолог Нитин Гогтай бастаған ірі жоба жарияланды: қатысушылардың миы төрт жастан бастап сканерленіп, әр екі жыл сайын қайта тексерілген. Команда маңдай бөлігіндегі даму әдетте артқы аймақтан алдыңғы аймаққа қарай жылжитынын көрсетті.
Ерікті бұлшық ет қозғалысы сияқты қарапайым функцияларға жауап беретін аймақтар ертерек жетіледі. Ал шешім қабылдау, эмоцияны реттеу және әлеуметтік мінез-құлыққа қатысты аймақтар соңғы сканерлеуде (шамамен 20 жасқа қарай) әлі толық жетілмеген болып шыққан.
Деректер 20 жаста аяқталғандықтан, зерттеушілер дамудың нақты қашан толық бітетінін айта алмады. Уақыт өте 25 жас «ыңғайлы болжам» ретінде айтылып жүрді де, кейін бұл сан көпшілік санасында «нақты шекке» айналып кетті.
Жаңа зерттеулер нені көрсетеді?
Алғашқы жұмыстардан бері нейроғылым айтарлықтай дамыды. Қазір ғалымдар мидың жеке аймақтарын ғана емес, оның бөліктері бір-бірімен қаншалық тиімді байланысатынын зерттейді.
Жуырдағы ірі зерттеу ми желілерінің тиімділігін ақ зат құрылымы арқылы бағалады. Ақ зат – ми мен жұлынды байланыстыратын ұзын жүйке талшықтарынан тұрады және электр сигналдарының еркін жүріп-тұруына мүмкіндік береді.
Зерттеушілер нәрестелік кезеңнен 90 жасқа дейінгі 4 200-ден аса адамның ми сканерлерін талдап, дамудың бірнеше маңызды кезеңін анықтады. Соның бірі – 9 жастан 32 жасқа дейінгі аралық. Олар бұл уақытты шартты түрде «жасөспірімдік кезең» деп атаған.
Ересек адамға «миың әлі жасөспірім» деген сөз тосын естілуі мүмкін. Бірақ мұндағы мағына – дәл осы аралықта ми маңызды өзгерістерден өтеді деген сөз. Бұл кезеңде ми екі үдерісті қатар теңестіреді: ажырату және біріктіру. Ажырату – ұқсас ойларды топтастырып, «шағын аймақтар» құру. Біріктіру – сол аймақтарды байланыстыратын «жолдар» салу. Ғалымдардың айтуынша, бұл «құрылыс» 30 жасқа дейін тұрақты «ересек үлгіге» толық орнықпайды.
Зерттеу «шағын әлемдік құрылым» (small worldness) көрсеткіші ми желілерінің тиімділігін жақсы сипаттайтынын да айтады. Мұны көлік жүйесіне ұқсатуға болады: экспресс жолақтар көбейген сайын күрделі бағыттар да тезірек өтеді. Сол сияқты, күрделі ойлар да мида тиімдірек «маршрутпен» жүреді.
Бірақ бұл үдеріс мәңгі жалғаспайды. Шамамен 32 жастан кейін бағыт өзгереді: ми «экспресс жолдарды» көбейтуден гөрі, ең жиі қолданатын жолдарды бекітіп, тұрақтандыруға көбірек мән береді.
Қарапайым айтқанда, жасөспірімдік пен 20-ларда ми байланыстарды күшейтеді, ал 30-дарда ең қажет жолдарды сақтап, тұрақты ұстауға көшеді.
«Құрылыстағы» миды қалай тиімді пайдалану керек?
Егер ми 20-ларда әлі қалыптасу үстінде болса, онда оны қалай дұрыс қолдаймыз? Оның бір жолы – нейропластиканы күшейту, яғни мидың өзін қайта құра алу қабілетін арттыру.
Ми өмір бойы өзгеруге бейім. Дегенмен 9 бен 32 жас аралығы құрылымдық өсім үшін ең қолайлы кезеңдердің бірі саналады. Зерттеулер нейропластиканы қолдаудың бірнеше тәсілін ұсынады. Жоғары қарқынды аэробты жаттығу, жаңа тіл үйрену, шахмат сияқты ой еңбегін қажет ететін хоббилер ми пластикасын күшейте алады. Ал созылмалы стресс керісінше әсер етеді. 30 жаста миыңыздың «жақсы жұмыс істегенін» қаласаңыз, 20-ларда оны дамытып, жаттықтырған пайдалы.
25 жаста да, 32 жаста да бәрін бір сәтте өзгертіп жіберетін «сиқырлы қосқыш» жоқ. Адам да, ми да – ұзақ уақытқа созылатын қалыптасу процесі. Сондықтан «бір күні бірден ересек болып кетемін» деп күтпей-ақ, өз дамуыңызға қазірден саналы түрде мән беріңіз. Қателесуге болады, бірақ бәрі әлі қалыптасу үстінде екенін ұмытпаңыз.