Қазақстандықтардың жартысынан көбі (51,1%) бүгінде ChatGPT, Gemini және өзге де жасанды интеллект жүйесін пайдаланады. Президент жанындағы стратегиялық зерттеулер институтының дерегінше, жасанды интеллектіні ең белсенді қолданатындар қатарына 18-29 жастағы жастар жатады. Бұл жастағы азаматтардың 76,2%-ы ЖИ-ді қолданатынын айтқан. 30-45 жас тобында бұл көрсеткіш 57,1%-ға жеткен. Жас ұлғайған сайын қызығушылық төмендеген: 46-60 жаста – 37,5%, 61 жастан асқандар арасында – 16,6%. Деректерге қарап-ақ қоғамның жасанды зердемен қаншалықты достасқанын түсінуге болар. ЖИ-ді қолданушылар білім алу, өзін-өзі дамыту, мәтінмен жұмыс істеу, ақпарат жинау секілді мақсатпен қатар денсаулығына байланысты кеңес алуды да әдетке айналдыра бастаған. Сонымен қатар медициналық жеке дерегін жіберіп, ЖИ арқылы диагнозын анықтап, үй жағдайында ем-дом жасап жүрген жандар да жоқ емес. Осылайша, уақыт өткен сайын бұл жүйенің медицинаға дендеп ене бастағанын байқаймыз.
OpenAI компаниясының дерегіне сәйкес, ChatGPT-ге медициналық сұраныстар апта сайын миллиардтаған көлемде түседі. 800 миллионнан астам қолданушының әр төртіншісі денсаулыққа қатысты сұрақ қояды. Әсіресе, қаладан шалғай елді мекендерде тұратын халық үшін ЖИ жүйесінен кеңес алған тиімді болып отыр. OpenAI компаниясының мәліметінше, ЖИ медициналық қызмет жетіспейтін ауылдық аймақтарда маңызды рөл атқарып жатыр. Дей тұрғанмен, ЖИ жүйесі қаншалықты сенімді, ол дәрігер орнын баса ала ма? Бірінші санаттағы жалпы тәжірибелік дәрігер, медициналық сарапшы Жазира Сматқызынан бұл туралы сұраған едік.
– Жүйенің артықшылығы жоқ емес, егер ЖИ-ді дұрыс қолдана алса, халықтың денсаулыққа байланысты сауаттылығын арттырып жатыр деп білемін. Кемшілігі, диагноз тек шағымдарға ғана қарап қойылмайды. Пациентке нақты диагноз қою үшін объектив статусы қаралуы керек, яғни дәрігер ағзада сырт көзге болып жатқан ақауды, сырқатты көзбен көріп, қолмен ұстап көріп, одан соң диагностикалық тексеруге жіберу қажет. ЖИ сіздің шағымдарыңызға қарап қана ақпар береді, кейде тіпті қате мағлұмат беруі әбден мүмкін. ЖИ-дің кеңестері пайдаға асып та жатады, бірақ ЖИ нақты диагноз қоя алмайды, дәрігер орнын баса алмайды, – дейді ол.
Дәрігердің айтуынша, мысалы, іш ауруы мазалаған жағдайда жасанды интеллектіге науқастың шағымы жеткіліксіз болады, аурудың себебін нақты білу үшін дәрігер пальпация жасап көруі керек. Мұндай жағдайларда ЖИ дұрыс ақпарат бермейді.
Әлемдік тәжірибенің әсері
Жасанды зерде пациенттермен қатар медицина саласының мамандары арасында да кең қолданысқа енді. Бұл елімізбен қатар әлемдік деңгейде де көрініс тауып отыр. АҚШ-та технология пациенттер үшін де, дәрігерлер үшін де күнделікті құралға айналған. Медициналық қауымдастық зерттеулеріне сәйкес, 2024 жылы дәрігерлердің 66%-ы жасанды интеллектіні қолданған, алайда олар диагноз қоюға емес, құжат жүргізу, ем жоспарын құру және ғылыми деректерді талдау үшін пайдаланады. Wolters Kluwer жүргізген зерттеуге сәйкес, АҚШ-та медицина қызметкерлерінің 40%-дан астамы ChatGPT секілді құралдарды аптасына кемінде бір рет қолданады. Олардың қатарында медбикелер мен фармацевтердің үлесі жоғары. Оған қоса, қазір әлем елдері ЖИ-медицина жүйесін реттеуді күшейтіп жатыр, әсіресе АҚШ, Еуропа, Қытай, Жапония сынды дамыған мемлекеттер бұл мәселені қатаң бақылауға алған. Соған сәйкес саланы қаржыландыру да артқан. 2024 жылы денсаулық сақтау саласындағы ЖИ-дің әлемдік нарығы шамамен 26,6 миллиард доллар деп бағаланды, ал 2030 жылға қарай көрсеткіш 187,7 миллиар долларға дейін өсуі мүмкін. Ал PwC бағалауы бойынша, 2030 жылға қарай әлемдік медицина мен фармацевтикаға ЖИ енгізудің жиынтық экономикалық әсері 868 миллиард долларға жетуі ықтимал.
ЖИ міндеті – жүктемені азайту
Еліміз де денсаулық сақтау саласын цифрлық трансформациялаудың жаңа кезеңін бастады. Жүйе бұл өзгерістерге қаншалықты дайын? Сауалымызға Qazaq Expert Club-тың денсаулық сақтауды цифрландыру саласындағы шақырылған сарапшысы Әсел Абакова мен денсаулық сақтау экономикасы саласындағы сарапшы Марат Мамаевтың пікірінен жауап тапқан едік. Олардың айтуынша, кейінгі кезде медицина саласына ЖИ тетіктерін енгізудің базалық цифрлық іргетасы қалыптасып үлгерген, мәселен электронды медициналық карталар, медициналық ақпараттық жүйелер, зерттеулердің цифрлық архивтері және телемедицина сервистері іске қосылды.
– Халықаралық бағалаулар бойынша, дәрігердің жұмыс уақытының 30-40%-ға дейінгі бөлігі пациентті емдеуге емес, құжат толтыру мен әкімшілік процестерге кетеді. Сондықтан ЖИ-дің негізгі міндетінің бірі – осы жүктемені азайту, деректерді талдауды жеделдету және диагностика дәлдігін арттыру, – дейді М.Мамаев.
Қазір ЖИ құжаттарды автоматты түрде толтыру, дәрігерлердің дауыстық жазбасын өңдеу, пациенттерді бағыттау, стационарлар жүктемесін талдау және дәрі-дәрмекке деген қажеттілікті болжау үшін пайдаға асып жатыр. Елде кейбір тар бейінді мамандар тапшылығы байқалатын жасырын емес, кей өңірлерде бір радиолог тәулігіне жүздеген суретті қарауға мәжбүр. Ал ЖИ бастапқы талдауды жеделдетіп, патологияларды өткізіп алу қаупін азайтады. Әсел Абакованың пайымдауынша, медицина мамандары ЖИ-ді сәулелік диагностикада белсенді түрде қолданып келеді.
– Алгоритмдер компьютерлік томографияны, маммографияны, рентгенографияны, МРТ мен флюорографияны талдау кезінде кеңінен қолданылады. Әсіресе, COVID-19 пандемиясынан кейін мұндай шешімдер қарқынды енгізіле бастады, өйткені жүйеге өте үлкен көлемдегі зерттеулерді өңдеуге тура келді, – дейді ол.
Cerebra.AI-дің артықшылығы
Еліміздің денсаулық сақтау саласында нәтижелі кейстер де бар, оның бірі де бірегейі – Cerebra.AI жүйесі. Ол бірнеше клиникада инсульт диагностикасын жылдамдатып әрі дәлдігін арттырып, өлім-жітімді азайтуға ықпал етіп отыр. Бұл кей жағдайда адам өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Мысалы, компьютерлік томография нәтижесін 30 минуттың орнына 5-10 минут ішінде талдап береді. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметінше, қазір Cerebra.AI елордадағы 17 емханада және Ақмола, Маңғыстау, Жамбыл және Алматы облыстарында жұмыс істеп тұр. Сонымен қатар инсультті диагностикалауға арналған ЖИ жү-йелері елдегі 49 инсульт орталы-ғында 150 мыңнан астам компьютерлік томографияны талдап шыққан. Жобаға 700-ден астам дәрігер қатысып, диагностика дәлдігі 87%-ға жеткен.
– 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап инсультке күдігі бар 7 600-ден аса пациенттің дерегі талданды. Өлім-жітім деңгейінің 40%-ға төмендеуі және уақытылы ем алатын пациенттер үлесінің 150%-ға артқаны байқалады, – дейді министр Жаслан Мәдиев.
Бұдан бөлек, елімізде қатерлі ісік пен пневмонияны ерте анықтау, телемедицина, зертханалық диагностика бағыттарында да жобалар дамыған. Биыл Денсаулық сақтау министрлігі жасанды интеллект арқылы медициналық қызмет сапасын арттыруға арналған кешенді жоспарды іске қосуды көздеп отыр. ЖИ созылмалы ауруларды, жүрек-қан тамырлары тәуекелдерін және диабетті бақылау жүйелеріне де біртіндеп енгізіліп жатыр.
Мүмкіндіктің тәуекелі де бар
Алайда салада мүмкіндіктермен қатар тәуекелдер де өсіп келеді. Негізгі мәселе – дерек сапасы. Егер ақпарат толық емес немесе қателіктер болса, алгоритмдер сол қате деректі қайталап қана қоймай, оларды ауқымды түрде арттыра бастайды.
– Екінші күрделі мәселе – ЖИ қателіктері үшін жауапкершілік. Егер алгоритм диагнозда қателессе, кім жауап береді: әзірлеуші ме, клиника ма, дәрі-гер ме әлде мемлекет пе? Әлем-дік тәжірибеде әзірге бұл мәсе-леге бірыңғай тәсіл қалыптасқан жоқ, – дейді Әсел Абакова.
Жасанды интеллект медицина маманының қолын ұзартып, көмекші құрал бола алғанымен, әлі де күрделі клиникалық жағдайларды нашар өңдейді, өйткені мұнда тек талдаулар мен суреттерді емес, пациенттің жалпы жағдайын, қатар жүретін аурулары мен басқа факторларды ескеру қажет. Жасанды интеллект күн сайын медицина саласына жаңа өзгеріс әкеліп жатыр. Дей тұрғанмен, дәрігер де, пациент те жүйенің артық-кем тұсын өзі анықтап, мүмкіндікті пайдалану мен шектей білудің ара-жігін ажырата білуге тиіс. Қай кезеңде де жауапкершілік адам баласының қолында қалуы керек.
Айсұлу СЪЕЗХАН