Ал өрендердің сана-сезімін ізгілікке баулып, таным-түсінігін дұрыс бағдарлаудың ең басты тәсілі – ақпарат айдыны мен интернет кеңістігінде қазақтілді сапалы контентті еселеу. Ұлт үшін стратегиялық маңызды бұл мақсатқа қалай қол жеткіземіз.
Қуантарлығы, қазір жас ұрпақ арасында қазақ тіліндегі цифрлық контентті тұтыну көлемінің қарқынды өсуі байқалады. Бұл бағытта бағындырған белес те, татымды табыстар да жоқ емес. Десек те, ендігі меже – қол жеткен жетістікке тоқмейілсіп қалмай, бұл салада да ұлттық үлесті одан ары ұлғайтып, жаңа биіктерге жету.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметіне жүгінсек, БАҚ-тағы қазақ тіліндегі онлайн контенттің үлесі 78%-ға жетіпті. Мұның сыртында, отандық телевизиялық өнімдердің 70%-дан астамы енді мемлекеттік тілде. Яғни «қазақшасы ең болмаса, «елу де елу» болсын» дейтін заман артта қалғандай.
Премьер-министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаеваның төрағалығымен өткен Үкімет жанындағы Мемлекеттік тіл саясатын іске асыру жөніндегі комиссияның жуырдағы отырысында оқу-ағарту жүйесіндегі мемлекеттік тілді оқыту әдістемесін жетілдіру, 2029 жылға дейінгі Тіл саясаты тұжырымдамасы шеңберінде мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту және қазақ тіліндегі контент үлесін арттыру мәселелері қаралып, жауапты мемлекеттік органдарға түрлі, тиісті тапсырма берілді.
Өз кезегінде комиссия әр жас санатынан талап етілетін лексикалық-грамматикалық минимумдарды әзірлеп, бекітуді, оларды тиімді меңгеруді қамтамасыз ететін заманауи цифрлық құралдарды енгізуді, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тіл саясаты талаптарының сақталуын тұрақты бақылауда ұстауға тиіс. Сондай-ақ қазақ тіліндегі контенттің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған бірқатар міндет жүктелді.
Атап айтқанда, отандық кино өнімдерін прокатқа шығару кезінде тілдік нормалардың сақталуы күшейтіледі. БАҚ-тағы тіл тазалығына, стиль мәдениетіне және тілдік әдеп талаптарына ерекше көңіл бөлінбек. Осыған байланысты Үкімет қазақ тіліндегі цифрлық контентті дамытуға бағытталған кешенді шараларды қабылдап жатыр.
Сананы торлаған виртуалды әлем
Осыдан 15 жыл бұрын елде балалардың тұңғыш телеарнасы ашылды. Мәдениет және ақпарат министрлігінің хабарлауынша, бүгінде Balapan телеарнасы қазақша анимациялық туындыларды, балалар телехикаяларын, ғылыми-ағартушылық және тәрбиелік бағыттағы жобаларды жас көрермен назарына тұрақты түрде ұсынып келеді.
– Сонымен қатар балалар арнасында интернеттегі қауіп-қатерлер мен буллингтің алдын алуға арналған «Киберқауіпсіздік» мультхикаясы, ғылыми-ағартушылық бағыттағы «Ғылымға саяхат», «Негетай», «Кел, балалар оқылық!», «Зерттеуші Зейін», «Әлемді таны», «Қызық әлем» бағдарламалары ұсынылды. Тарихи тұлғаларға арналған «Сұлтан Бейбарыс», «Шоқан. Қашқария сапары», «Әл-Фараби», «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Бала Бекзат» мультхикаялары көрсетілді,– деп мәлімет берді министрлік.
Биыл өзіне қосымша мол қаржы бөлінуіне байланысты Balapan телеарнасы жаңа жобаларға арналған питчинг өткізуді жоспарлап отыр екен. Оның аясында балалар аудиториясына бағытталған түрлі жанрдағы жобалар қабылданады.
– Осы және басқа шаралар онлайн кеңістікте балалардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін жан-жақты қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған кешенді мемлекеттік саясат аясында жүзеге асырылады. Білім алушылардың, педагогтердің және ата-аналардың цифрлық сауаттылығын арттыру, балалардың цифрлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі жұмыс Мемлекет басшысы жариялаған цифрландыру және жасанды интеллект жылы аясында жалғасатын болады. Бұл бағыттағы жұмыс жалғасады және Үкіметтің бақылауында, – деді вице-премьер А.Балаева.
Заңгер, қоғам қайраткері Данабек Исабектің пікірінше, қазіргі заманда қазақ тіліндегі сапалы, ең бастысы бәсекеге қабілетті контенттің тапшылығы Қазақстан үшін ең өзекті проблеманың бірі болмақ. Бұл енді тек мәдениеттің тар шеңберіндегі өткінші тақырып емес. Бұл – ұлттық қауіпсіздігіміздің қорғанын, мемлекеттік идеологиямыздың тұғырын және келешек ұрпақтың рухани болмысы мен дүниетанымын айқындайтын тағдыршешті мәселе.
Бүгінгі күннің ащы ақиқаты сол – балалардың сана-сезімін алтын ұя отбасы мен мектептен бұрын виртуалды әлемнің TikTok секілді арбаулы алаңдары тәрбиелеп жатыр. Әсіресе ұзақ жазғы каникулда жасөспірімдердің интернетті пайдалану уақыты бірнеше есе артты. Олар шектеусіз онлайн ойындар мен қысқа бейнероликтердің жетегінде кетіп, бақылаусыз контентті тоқтаусыз тамашалауға ынталандыратын түрлі алгоритм қыспағында қалады.
Сарапшының пайымдауынша, бұл – қадағалау болмаса, қоғамды іштен кеміретін, психологиялық жарақаты терең, әсері жан-жақты, аса күрделі әлеуметтік дерт. Себебі дәл осы балалық шақта жас ұрпақтың ойлау жүйесі мен пайым-парасаты, мінез-құлқы мен адами болмысы, тілдік ортасы мен қазақы ділі, сондай-ақ өмірлік құндылықтары мен бағдары қалыптасады. Бұған мән бермесе, ұлт жойылып, орнында құлқынның қамын ғана ойлайтын тобыр қалады.
«Өкінішке қарай, қазақ тіліндегі балалар контенті, танымдық платформалар, анимация, ғылыми-ағартушылық бағдарламалар мен тәрбиелік медиажобалар жаһандық цифрлық платформалардағы агрессивті ақпарат ағынымен бәсекелесе алмай отыр. Салдарынан қазақ балаларында да клиптік ойлау жүйесі күшейді. Ұлттық мәдени код әлсіреп, шетелдік мәдени ықпал басым бола бастады. Қазақ тіліндегі сапалы цифрлық орта қалыптаспай жатыр. Қазіргі ақпараттық заманда мемлекеттің шекарасы тек жермен емес, ақпаратпен де қорғалатынын түсінуіміз керек, – дейді Д.Исабек.
Сандық кеңістік – саясат пен рух майданы
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, бүгінде өркениетті озық елдер виртуалды әлемді жай ғана ақпарат құралы емес, ұлттық идеологияның кең өрісі, стратегиялық бекінісі ретінде қарастырады. Дүние дидарындағы әр мемлекет өз құндылықтарын сақтау мен таратуда өзіндік соқпақ салып, бір-бірін басып озатын өзгеше әдіс-тәсілдерге жүгініп жатыр.
Оңтүстік Корея бұл алаңды «жұмсақ күшін» таратуға пайдаланады. «Таң самал елі» өзінің бірегей мәдени өнімдері мен заманауи контенті арқылы жаһан жұртшылығының санасын баурап, әлемдік деңгейдегі ықпал аясын кеңейтіп жатыр. Қытай миллиард жарым жұртшылығын жаһандық интернеттен толық оқшаулағанымен, өзі ғаламторды төл идеологиясын адамзатқа дарытып, өз мәдениетін алыс-жақын елге дәріптеу, ішкі-сыртқы саясатын ілгерілету мақсатына тиімді жаратып жатыр. Шың елі өскелең өз ұрпағының санасын қорғау мақсатында балаларға арналған цифрлық платформалардың жұмысын заң жүзінде қатаң бақылап, виртуалды сүзгіні мықты ұстайды.
Ұжымдық Еуропаның да ұлттық қалқаны дайын: Еуроодақтың лидерлері Франция мен Германия бастап, ана тілдегі медиаконтенттің тазалығы мен төлтума күйде сақталуын мемлекеттік деңгейде қамқорлыққа алып, ұлттық болмыстың бәсеңдеуіне жол бермейді.
Түркияның тағылымы да бізге тәлім бергендей: бауырлас түрік елі айбынды тарихын арқау еткен көркем сериалдары, тіпті Еуропада, Ресейде, Латын Америкасында түрлі тілде паш етілетін танымал мультфильмдері арқылы өз мәдениеті мен ұлттық рухын әлемдік аренада асқақтатып, мәдени ықпалын күннен-күнге күшейтіп жатыр. Бұл мысалдар бізге де ой салуға тиіс. Өзгенің қаңсығына таңсық болмай, өз құндылықтарымызды цифрлық дәуірдің тілімен сөйлете білу бүгінгі күннің ең басты талабы.
Айта кету керек, қазір «Ұлан», «Дружные ребята» газеттері мен «Ақ желкен», «Балдырған» журналдары жарық көреді. Бұл басылымдар заман ағымы мен уақыттың талабына сай балалар мен жасөспірімдерге мамандық таңдауға, кәсіппен айналысуға, дарыны мен шығармашылығын шыңдауға, ақпараттық технологиялар мен инновация әлемімен танысуына көмектесіп, осы салада қызмет етіп жүрген озық ойлы жас өскіндерді насихаттайды.
Тілді дамытудың бір жолы ретінде жас ұрпаққа ана тілінде өткен ғасырдан бері тәрбие беріп келе жатқан балалар басылымдарының таралымын арттыру проблемасы шешілмей тұрған көрінеді. Оның оқырмандары санын көбейту үшін осыдан бірер жыл бұрын бір топ депутат мемлекеттік және жекеменшік барлық мектепті отандық балалар басылымдарына жазылуға міндеттеуді ұсынған.
Алайда Оқу-ағарту министрлігі білім ордаларын оған мәжбүрлеуден бас тартыпты. Ведомство мектеп кітапханаларында балалардың мерзімдік басылымдарының болуын қолдайтынын хабарлады. «Бірақ министрлік «Білім туралы» заңына сәйкес мектеп кітапханаларына арналған оқулықтардың, оқу-әдістемелік кешендердің тізбесін бекітеді. Газет-журналдар оқулыққа, немесе оқу-әдістемелік кешенге жатпайтындықтан тізбеге кіре алмайды», – деп қысқа қайырды білім ведомствосы.
Сонымен бірге өңірлердің білім басқармаларының мәліметі бойынша көптеген мектеп кітапханасы балалардың газет-журналдарын жазғызып алады. Қалғанында «көп жағдайда басылымдардың электрондық нұсқасын, цифрлық материалдарды пайдалану қалыпты үрдіске айналыпты».
Қалай болғанда, балаларға арналған қазақтілді өнімдердің сапасын арттыру және оларды пәрменді тарату – кезек күттірмейтін өзекті мәселе. Бұл тек тілді үйретудің құралы ғана емес, жас ұрпақтың бойына ана тілдің құндылықтарын, ұлттық кодты, ата-бабамыздың асыл мұрасы мен ірі қасиеттерін сіңірудің басты бір әдісі.
Қазақстан дәл бүгін интернет кеңістігін қазақша тартымды, тағылымды әрі сапалы дүниелермен толтыра алмаса, ертең балалардың санасын жат мәдениет пен идеология жаулап алатыны айдан анық. Онымен күресуде БАҚ пен цифрлық платформалардың атқарар рөлі орасан зор. Олар тек ақпарат таратушы емес, ұрпақ тәрбиелейтін рухани темірқазыққа айналды. Түптеп келгенде, сапалы контент – ұлттың ертеңіне салынған ең сенімді капитал. Болашақты ұлттық болмысымен бағындырар жасампаз ұрпақты тәрбиелеу – мемлекет пен қоғамның маңызды міндеті әрі қасиетті парызы.
Айхан ШӘРІП