Бізде мемлекеттік деңгейде дамытуға тиіс салалар өте көп. Оның ішінде экономика, әлеуметтік бағыт, тау-кен өндірісі, өнеркәсіп, бизнес, ауыл шаруашылығын атауға болады. Әрқайсысының өзіндік ерекшелігі, мәселесі, даму бағыты бар. Сондықтан сол салаларға қатысты қандай да бір заң немесе заңнамалық акт қабылданған кезде оның нақты өмірде қалай жұмыс істейтінін түсінетін, сол саланың ішкі жағдайын білетін мамандардың пікірі ескерілуі керек. Қағаз жүзінде жақсы көрінетін заңның өндірісте, бизнесте немесе ауыл шаруашылығында қалай іске асатынын сол саланың ішінде жүрген адам ғана нақты айта алады. Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай құрамындағы тәжірибелі мамандардың болуы өте маңызды.
Мен қазіргі Құрылтайдың құрамын кәсіби деп бағалаймын. Мұнда әр саланың кемінде екі-үш маманы бар. Олар сол жерде бір-екі жыл ғана жұмыс істеп жүрген адамдар емес. Көбі – өз саласының қыр-сырын жақсы білетін, ұзақ жылдар бойы тәжірибе жинаған, белгілі бір бағыттың бірнеше саласында еңбек еткен мамандар. Олар тек саланың мәселесін ғана емес, заңнамалық актілердің қалай жасалатынын, оған қандай талаптар қойылатынын да түсінеді. Сондықтан мұндай адамдардың пікірін заң шығару процесінде пайдалану ел үшін өте пайдалы болмақ.
Кез келген істің, кез келген реформаның немесе мемлекеттік бастаманың негізінде заңнамалық база тұруы керек. Заң болмаса, сол бағыттағы жұмысты жүйелі түрде жүргізу қиын. Қандай да бір жақсы идеяның өзі нақты заңмен бекітілмесе, оның жүзеге асу мүмкіндігі шектеулі болады. Сондықтан елдің дамуына қажетті ережелерді қалыптастыратын заңдардың сапасы өте маңызды. Бұл жерде Парламенттің бірпалаталы жүйеге көшуіне байланысты жауапкершілік мәселесін де ескеру қажет. Бұған дейін екі палаталы Парламент болған кезде заң жобасы Мәжілістен кейін Сенатта қаралып, қосымша талқылаудан және сүзгіден өтетін. Егер бір жерде кемшілік кетсе, екінші палатада оған қайта назар аударуға мүмкіндік болатын. Ал бірпалаталы Парламент жағдайында мұндай мүмкіндік болмайды. Сондықтан заң шығарушы органның жауапкершілігі бұрынғыдан да арта түседі. Заң жобаларын қарау кезінде кәсіби сараптамаға, салалық мамандардың тәжірибесіне және нақты ұсыныстарына сүйенудің маңызы осында.
Құрылтай осы тұрғыдан алғанда өте маңызды институт бола алады. Жалпы, елдегі кез келген өзгерістің артында нақты заң, нақты ереже және сол ережені жүзеге асыратын механизм тұруға тиіс. Заң шығарушы орган қажетті құқықтық базаны қалыптастырады, Үкімет оны іске асырады, ал сот жүйесі құқықтық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Осы институттардың барлығы өз міндетін сапалы атқарып, бір-бірімен үйлесімді жұмыс істеген кезде ғана, мемлекеттің тұрақты дамуына қажетті жағдай жасалады.
Айбар ОЛЖАЕВ,
экономист, сарапшы