Әділеттілік ұғымының ауқымы кең екенін түсінуіміз керек. Ол нақты шаралар мен шешімдердің тұтас жиынтығын қамтиды. Президент Қ.Тоқаев өз сөзінде әлеуметтік-экономикалық әділеттілік мәселесіне де тоқталды.
Біріншіден, әлеуметтік жәрдемақылар мәселесі. Егер мемлекеттің байлығы шексіз болса, мәселен, мұнай қоры қазіргіден 20 есе көп, ал оны өндіру құны 10 есе арзан болса, қаржыны жұмсау керек пе, жоқ па деген сұрақ туындамас еді. Ондай жағдайда ақшаны аямай жұмсап, кез келген мәселені қаржының күшімен шешуге болар еді. Осы ғасырдың алғашқы он бес жылында дәл осындай саясат жүргізілді.
Алайда қазір мұнай бұрынғыдай мол табыс әкелмейді. Мемлекеттік бюджет те қиындықтарға тап болып отыр. Бір жағынан, халықтың әлеуметтік қолдауға деген сұранысы жоғары болса, екінші жағынан, мемлекеттің табысы азайып келеді. Сондықтан бюджет шығындарын қысқарту қажеттілік қана емес, одан қашып құтылу мүмкін емес шараға айналды. Соған қарамастан, бюджет тапшылығы қаншалықты күрделі болса да мемлекет көмекке шынымен мұқтаж азаматтарды қолдаудан бас тартпайды. Бірақ мұндағы басты мәселе – кімнің шын мәнінде көмекке мұқтаж екенін анықтау.
Қоғамда мемлекеттік қолдауға сөзсіз мұқтаж адамдар бар. Сол сияқты мұндай көмекке мүлде мұқтаж емес азаматтар да кездеседі. Ал осы екі топтың арасында жағдайы бірден анық байқалмайтын азаматтар бар. Олардың бір бөлігі мемлекет көмегінсіз күн көре алмайды. Енді біреулері үшін әлеуметтік жәрдемақы белгілі бір дәрежеде тәуелділікке айналған. Соның салдарынан олар өз бетінше табыс табуға, экономикалық мүмкіндіктерін арттыруға ұмтылмайды. Бұл жағдай сол адамның өзіне ғана емес, тұтас экономикаға да кері әсер етеді. Өйткені еңбекке қабілетті азаматтардың экономикалық белсенділігін төмендетіп, олардың ел экономикасына қосатын үлесін шектейді. Сондықтан әлеуметтік көмектің нақты мұқтаж азаматтарға бағытталуын күшейтіп, оны шын мәнінде қолдауға зәру адамдарға ғана беру – орынды шешім. Бұл әлеуметтік көмекке мұқтаж азаматтардың да, мемлекеттік бюджеттің де, жалпы экономиканың да мүддесіне сай келеді.
Мемлекеттік қолдаусыз күн көре алмайтын азаматтар Президенттің ұсынысына алаңдамауы керек. Оларға берілетін әлеуметтік төлемдер сақталады және инфляция деңгейіне қарай индекстеліп отырады. Ал қалған азаматтар еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырудың, табысын көбейтудің жолдарын іздеуі қажет.
Екіншіден, ауқатты азаматтарға түсетін салық жүктемесін арттыру. Мемлекет басшысы бұл мәселені 2019 жылы да көтерген болатын. Қазақстандағы нарықтық экономика адамдарға өз қабілетін, еңбегін, сондай-ақ бастапқы әлеуметтік жағдайы берген мүмкіндіктерді пайдаланып, табыс табуға жол ашады. Алайда мұндай мүмкіндік барлық елде бірдей бола бермейді. Тіпті экономикасы либералды көптеген мемлекетте табысы жоғары азаматтардан өте жоғары мөлшерде салық алынады. Басқаша айтқанда, табыс көлеміне қарай салық мөлшерлемесін арттыратын прогрессивті салық жүйесі – халықаралық тәжірибеде кең таралған тәсіл. Мұндай жүйе Францияда, Германияда және басқа да көптеген елде қолданылады.
Ауқатты адамның мемлекет ұсынатын қоғамдық игіліктерді пайдалануға мүмкіндігі де, оған деген қажеттілігі де көбірек. Тіпті мәселеге прагматикалық тұрғыдан қарасақ, тұрақты мемлекет оның байлығын түрлі наразылықтардан, қызғаныштан және басқа да қауіп-қатерлерден қорғайды. Сондықтан ауқатты азамат өзі үшін қолайлы жағдай жасап отырған мемлекеттің тұрақтылығын сақтау мақсатында көбірек салық төлей алады. Дегенмен Қазақстанда енгізілуі мүмкін прогрессивті салық жүйесі Еуропадағыдай 45 пайыздық мөлшерлемеге дейін жетпеуі ықтимал. Біздің елдегі салық мөлшерлемесі әлдеқайда төмен әрі жұмсақ болады деп болжанады.